ΣΤΟ ΟΡΓΑΝΟΠΟΙΕΙΟ ΤΟΥ "ΖΟΖΕΦ" (ΤΕΡΖΙΒΑΣΙΑΝ)

Ο Ζοζέφ Τερζιβασιάν, γνωστός σε ολόκληρο σχεδόν τον κόσμο του ελληνικού μπουζουκιού απλώς ως "Ζοζέφ", υπήρξε μία από τις σημαντικότερες και πλέον εμβληματικές μορφές της ελληνικής οργανοποιίας του 20ου αιώνα, ένας τεχνίτης ο οποίος έζησε σχεδόν ολόκληρη τη δημιουργική του ζωή ανάμεσα στο ξύλο, τα εργαλεία και τα μουσικά όργανα και του οποίου η δουλειά συνδέθηκε άμεσα με μερικούς από τους σπουδαιότερους μουσικούς και δημιουργούς του ρεμπέτικου και του λαϊκού τραγουδιού. Το όνομά "Ζοζέφ" δε συνδέθηκε απλώς με την κατασκευή καλών χειροποίητων μπουζουκιών, αλλά με μια ολόκληρη εποχή κατά την οποία το όργανο άλλαζε μορφή, τεχνική και μουσικές δυνατότητες. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Μανώλης Χιώτης, ένας από τους ανθρώπους που περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον διεύρυναν τα όρια του μπουζουκιού, είχε χαρακτηρίσει τον Τερζιβασιάν ως "Στραντιβάριους του μπουζουκιού", ενώ ο Βασίλης Τσιτσάνης, όντας προσωπικός φίλος του Ζοζέφ, είχε αναγνωρίσει σε αυτόν εκείνη τη σπάνια ικανότητα να αντιλαμβάνεται με το αυτί και τη διαίσθηση την ορθότητα της κλίμακας και της κατασκευής. 

Ο Αρμένιος Ζοζέφ Τερζιβασιάν (Zozef Terzivasian) καταγράφεται ως γεννηθείς κατά έτος 1915 ή κατ'άλλους το 1916 στο Αφιόν Καραχισάρ (Afyonkarahisar) της Μικράς Ασίας, ήτοι στα χρόνια των διωγμών και της γενοκτονίας των αρμενικών πληθυσμών από τους Οθωμανούς. Την εποχή εκείνη, στο Afyonkarahisar υπήρχε μια μικρή πλην όμως ακμάζουσα κοινότητα Αρμενίων, η οποία αντιπροσώπευε ένα 10% του πληθυσμού (σσ. κατά το έτος 1914, στο Afyonkarahisar καταγράφονταν 7,448 Αρμένιοι and 1,200 Έλληνες). Το πότε ακριβώς η οικογένεια Τερζιβασιάν εκτοπίστηκε από την Μικρά Ασία καταλήγοντας στην Ελλάδα είναι άγνωστο - ίσως να συνέβη πριν την Καταστροφή του '22, καθώς οι διωγμοί των Οθωμανών κατά των Αρμενίων μαίνονταν από την αρχή της δεκαετίας του 1910, ίσως και μετά. Η οικογένεια Τερζιβασιάν, με τον Ζοζέφ φυσικά σε παιδική ηλικία ακόμα φέρεται, σύμφωνα με τις διαθέσιμες πληροφορίες, να εγκαταστάθηκε στον προσφυγικό συνοικισμό της Νέας Κοκκινιάς (Νίκαια), έναν τόπο ο οποίος, ειρήσθω εν παρόδω, έμελλε να αποτελέσει έναν από τους σημαντικότερους χώρους ανάπτυξης της προσφυγικής κοινωνίας αλλά και της λαϊκής μουσικής και οργανοποιίας. Δίχως να υπάρχουν ακριβή και τεκμηριωμένα στοιχεία, ο Ζοζέφ Τερζιβασιάν, έχοντας ολοκληρώσει μονάχα λίγες τάξεις ενός αρμένικου δημοτικού σχολείου, εργάστηκε αρχικά ως βοηθός τεχνίτης στα εργαστήρια προγενέστερων προπολεμικών μαστόρων - οργανοποιιών του Πειραιώς (Γκέλης, Παπαζιάν, Λαζαρίδης), οι οποίοι βρίσκονταν κατά κύριο λόγο συγκεντρωμένοι σε μικρές παράγκες - εργαστήρια επί της οδού Αλιπέδου, στα Παληατζίδικα της πόλης, προτού προχωρήσει ο ίδιος στο άνοιγμα του πρώτου δικού του εργαστηρίου πιθανότατα περί τα τέλη της δεκαετίας του 1930. 

Η κάτωθι ιστορική φωτογραφία, εκ του αρχείου του Ηλία Πετρόπουλου, η οποία επιχρωματίστηκε με την βοήθεια της ψηφιακής τεχνολογίας, κυκλοφορεί δυστυχώς ευρέως στο ελληνικό διαδίκτυο συνοδευόμενη από λάθος πληροφορίες. Το εικονιζόμενο Καλλιτεχνικόν Οργανοποιείον του Ζοζέφ Τερζιβασιάν, βρισκόταν επί της κεντρικής λεωφόρου Βασιλέως Κωνσταντίνου (νυν Ηρώων Πολυτεχνείου) 85, στον Πειραιά, λίγα βήματα προ της συμβολής αυτής με την οδό Χαριλάου Τρικούπη, στη συνοικία του Βρυώνη. Στην εν λόγω λήψη του έτους 1940, καταγράφεται ο Ζοζέφ Τερζιβασιάν στο κέντρο, έχοντας στα δεξιά του τον βοηθό του και στα αριστερά του, με στολή φαντάρου, τον σπουδαίο ερμηνευτή, συνθέτη και στιχουργό Γιάννη Παπαϊωάννου (Κίος Μικράς Ασίας, 18 Ιανουαρίου 1913 - Πέραμα, 3 Αυγούστου 1972) ο οποίος ως γνωστόν πολέμησε στο μέτωπο του ελληνοϊταλικού πολέμου στην Αλβανία. 

O Παπαϊωάννου, φαντάρος, με τον οργανοποιό Ζοζέφ (Πειραιάς, 1940)

Κρίνεται σκόπιμο να υπογραμμιστεί πως η ως άνω αρχειακή φωτογραφία είναι τραβηγμένη στον Πειραιά και όχι στην Παλαιά Κοκκινιά ή στη Νίκαια όπως αυθαίρετα αναφέρεται σε διάφορους ιστότοπους, σε συγκεκριμένη ημερομηνία (έτος 1940). Προς τεκμηρίωση των ανωτέρω, όπως προκύπτει από προσωπική έρευνα σε μεταπολεμικό Οδηγό του Νομού Πειραιώς των τελών της δεκαετίας του 1940, στον Πειραιά εκείνης της εποχής καταγράφονταν τα Οργανοποιεία Μουσικής των Αθαν. Βάγια (στην οδό Ιπποδάμειας 13), του Μιχ. Σκενδερίδη (στην οδό Αλιπέδου 22) και του Ζωζέφ Τερζιβασιάν επί της λεωφόρου Βασιλέως Κωνσταντίνου 85Β. 

Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός πως εκείνη την εποχή, ήτοι στις αρχές της δεκαετίας του 1940, ο Ζοζέφ φέρεται να είχε λάβει άδεια ευρεσιτεχνίας για ένα ιδιαίτερο μουσικό όργανο, δικής του κατασκευής, το οποίο βρισκόταν ανάμεσα στο μπουζούκι και την κιθάρα. Ο ίδιος είχε ονομάσει το εν λόγω όργανο "Γερεβάν" ή κατ'άλλους "Εριβάν" (Yerevan), προς τιμήν της πρωτεύουσας της Αρμενίας. Σύμφωνα με τις σχετικές μαρτυρίες, κατασκευάστηκαν ελάχιστα τέτοια όργανα, γεγονός που προσδίδει σήμερα ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον σε όσα τυχόν έχουν διασωθεί. 

Στην κάτωθι αρχειακή φωτογραφία καταγράφεται ο σπουδαίος προπολεμικός δεξιοτέχνης του μπουζουκιού Στέφανος (Στεφανάκης) Σπιτάμπελος (1907 - 1975), ο οποίος σύμφωνα με κάποιες πηγές φέρεται να εμπνεύστηκε το προαναφερθέν μουσικό όργανο, το οποίο υλοποίησε κατασκευαστικά ο Ζοζέφ.

Γενικότερα, αρκετοί μελετητές συμφωνούν πως η προσωπικότητα του Ζοζέφ Τερζιβασιάν παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον καθώς ο ίδιος, παρά την ελλιπή στοιχειώδη σχολική μόρφωσή του, ξέροντας να διαβάζει και να γράφει μονάχα στα αρμένικα και όχι στα ελληνικά, εντούτοις είχε ασχοληθεί βαθύτερα με τη μουσική, καθώς ο ίδιος έπαιζε κιθάρα, μπουζούκι, μαντολίνο, ακορντεόν και πιάνο, έχοντας εν γένει μια ιδιαίτερη και σπουδαία έφεση προς τα μουσικά όργανα, ενώ ταυτόχρονα έγραψε και μουσική και στίχους! Ως προς την κατασκευή μουσικών οργάνων και δη μπουζουκιών, ο ίδιος φέρεται να τα αντιμετώπιζε όχι σαν ένα απλό κατασκευαστικό αντικείμενο, αλλά ως ένα μουσικό εργαλείο, για το οποίο όφειλε να γνωρίζει τις απαιτήσεις της πλευράς του εκτελεστή / οργανοπαίκτη. Κατ'αυτόν τον τρόπο λοιπόν, η οργανοποιία υπήρξε για τον Ζοζέφ περισσότερο ένα είδος λειτουργήματος, παρά ένα επάγγελμα. Τούτη λοιπόν η προσέγγιση του ιδίου ως προς την κατασκευή των οργάνων, ίσως εξηγεί σε ικανοποιητικό βαθμό την μεγάλη φήμη που απέκτησε ο ίδιος και τα δημιουργήματά του. Σύμφωνα με τα καταγραφόμενα στις διαθέσιμες πηγές, ο ίδιος επέμενε ιδιαίτερα στην προετοιμασία της ξυλείας που θα χρησιμοποιούσε για την κατασκευή ενός μουσικού οργάνου και θεωρούσε απαραίτητο τα ξύλα εκείνα που προορίζονταν για την κατασκευή του σκάφους, του ηχείου και του μανικιού του οργάνου να "στανιάρουν" (σσ. να δυναμώσουν) και να "ψηθούν" καταλλήλως, ενώ ξεχωριστή μνεία διδόταν και στο καπάκι, το οποίο έπρεπε να κατασκευαστεί από καλής ποιότητας και σωστά δουλεμένο ξύλο. Κατ'αυτόν τον τρόπο, η ποιότητα ενός χειροποίητου οργάνου, δεν αποτελούσε αποτέλεσμα μιας και μοναδικής τεχνικής επιλογής, αλλά μιας αλληλουχίας αποφάσεων που ξεκινούσε πολύ πριν το όργανο πάρει την τελική του μορφή, καθώς το υλικό (ξύλο) έπρεπε να έχει ωριμάσει καταλλήλως, να έχει σταθεροποιηθεί και να μπορεί να ανταποκριθεί στις μηχανικές και ηχητικές απαιτήσεις της κατασκευής. Βέβαια, όταν ο ίδιος ο Ζοζέφ ερωτείτο ποιο ήταν το σημαντικότερο στοιχείο στην κατασκευή ενός καλού μπουζουκιού, η απάντησή του ήταν χαρακτηριστικά απλή: "τα χέρια του μάστορα"! 

Η φήμη του εργαστηρίου του Ζοζέφ έμελλε να ξεπεράσει γρήγορα τα στενά όρια του Πειραιά, σε μια εποχή όπου αξίζει να σημειωθεί πως υπήρχαν κι άλλοι, αρκετά αξιόλογοι και πετυχημένοι οργανοποιοί. Έτσι λοιπόν, κατά τις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες, από τα χέρια του Ζοζέφ και των συνεργατών - βοηθών του κατασκευάστηκαν ή / και επισκευάστηκαν όργανα που συνδέθηκαν με τον Μάρκο Βαμβακάρη, τον Βασίλη Τσιτσάνη, τον Μανώλη Χιώτη, τον Απόστολο Χατζηχρήστο, τον Γιάννη Παπαϊωάννου, τον Δημήτρη Γκόγκο (Μπαγιαντέρα), τον Γιώργο Μητσάκη, τον Κώστα Καπλάνη, τον Απόστολο Καλδάρα, τον Γιώργο Ζαμπέτα και πολλούς ακόμη σημαντικούς μουσικούς. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός πως, σύμφωνα με τον Πάνο Γεραμάνη, γνωστό παραγωγό ραδιοφωνικών εκπομπών, βιογράφο, συγγραφέα και ερευνητή της ιστορίας του σύγχρονου ελληνικού λαϊκού τραγουδιού, το 90% του ρεπερτορίου του ελληνικού τραγουδιού από το 1934 έως το 1995 είχε παιχθεί με έγχορδα που είχε κατασκευάσει ο Ζοζέφ! Αξίζει στο σημείο αυτό, έστω και επιγραμματικά, να επισημανθεί η ιδιαίτερη φιλική σχέση που υπήρξε μεταξύ Ζοζέφ και Βασίλη Τσιτσάνη, με τον τελευταίο να τον επισκέπτεται συχνά στην οικία του, στην οδό Φρεαττύδος, για να του κουρδίσει τα όργανα! Αξιομνημόνευτη είναι επίσης η συνεργασία του Ζοζέφ με τον Μανώλη Χιώτη, ο οποίος φέρεται να είχε ζητήσει από τον Ζοζέφ να του κατασκευάσει ένα όργανο που θα μπορούσε να ανταποκριθεί στις διαφορετικές απαιτήσεις που είχε ο δημοφιλής οργανοπαίκτης, με αποτέλεσμα να προκύψει το τετράχορδο μπουζούκι! Ειρήσθω εν παρόδω, ένα τέτοιο τετράχορδο μουσικό όργανο, κατασκευής Ζοζέφ από το έτος 1962 για λογαριασμό του Μανώλη Χιώτη με τα αρχικά "Ε.Χ." στον καβαλάρη, διασώζεται μέχρι τις μέρες μας, έχοντας περάσει από το 1986 στην ιδιοκτησία / συλλογή του Θανάση Πολυκανδριώτη, ο οποίος διαθέτει επίσης ακόμη ένα τετράχορδο (κατασκευής 1974), καθώς και ένα τρίχορδο (κατασκευής 1984), κατασκευασμένα για τον ίδιο, αμφότερα δια χειρός Ζοζέφ. Τέλος θα ήταν παράλειψη να μην αναφερθεί η ιδιαίτερη σχέση του Γιώργου Ζαμπέτα με τον Ζοζέφ, ο οποίος είχε κατασκευάσει για λογαριασμό του αρκετά όργανα κατ'αποκλειστικότητα. 

Αξίζει να επισημανθεί επίσης πως όταν ο Ζοζέφ κατασκεύαζε εξ'ολοκλήρου ένα νέο μουσικό όργανο, τότε τοποθετούσε σε ευκρινές σημείο, λ.χ. στο σκάφος ενός μπουζουκιού, μικρές πινακίδες όπως οι κάτωθι εικονιζόμενες, οι οποίες ανέφεραν "Κατασκευή Ζοζέφ Τερζιβασιάν", μαζί με τη διεύθυνση του εν Πειραιεί εργαστηρίου (λεωφόρος Βασιλέως Κωνσταντίνου 88, με βάση τη νέα αρίθμηση) και το τηλέφωνο επικοινωνίας (λ.χ. το εξαψήφιο 473352 και αργότερα το επταψήφιο 4522102). 

Ομοίως, όταν ο Ζοζέφ προχωρούσε στην επισκευή ενός οργάνου το οποίο είχε αρχικά κατασκευαστεί από άλλον οργανοποιό, τότε τοποθετούσε αντίστοιχη πινακίδα που ανέφερε "Γενική Επισκευή Ζοζέφ Τερζιβασιάν". Στις μέρες μας (21ος αιώνας), τα μπουζούκια κατασκευής ή/και επισκευής δια χειρός Ζοζέφ θεωρούνται δυσεύρετα και συλλεκτικά, ενώ η αξία τους συχνά αποτιμάται σε χιλιάδες ευρώ. Πλην όμως, δυστυχώς, κυκλοφορούν πλέον σε όλον τον κόσμο (σσ. μουσικά όργανα κατασκευής Ζοζέφ "ταξίδεψαν" σε κάθε μήκος και πλάτος της γης, όπου υπήρχε ελληνισμός της διασποράς) πολλά μουσικά όργανα με ψευδείς ή/και πλαστές πινακίδες με αποτέλεσμα κάθε παλαιό μπουζούκι με την ένδειξη "Ζοζέφ" να μην θεωρείται αυτόματα συλλεκτικό/αυθεντικό και να απαιτείται ενδελεχής εξέταση της κατασκευής, των υλικών, της μορφολογίας, των επιμέρους τεχνικών χαρακτηριστικών και των μεταγενέστερων επεμβάσεων για την τεκμηρίωση της γνησιότητάς του.

Όσον αφορά την προσωπική του ζωή, ο Ζοζέφ στις αρχές της δεκαετίας του 1950 νυμφεύτηκε την κατά είκοσι χρόνια νεώτερή του Έλλη, με την οποίαν έμειναν επί πολλά χρόνια σε μια νεοκλασική μονοκατοικία στη συμβολή των οδών Φρεαττύδος και Νεοσοίκων, αποκτώντας ένα μοναχοπαίδι, τον Λάζαρο. Αργότερα, η εν λόγω μονοκατοικία δόθηκε αντιπαροχή και στη θέση της οικοδομήθηκε η κάτωθι εικονιζόμενη πολυκατοικία με ισόγεια καταστήματα η οποία υφίσταται μέχρι τις μέρες μας (σσ. μάλιστα πρόσφατα ολόκληρη η πολυκατοικία πωλήθηκε σε εταιρία ξένων συμφερόντων που την μετέτρεψε σε serviced apartments). 

Προς το τέλος της δεκαετίας του 1970, ο Μουσικός Οίκος "Ζοζέφ" (Ζ. Τερζιβασιάν και Σια Ο.Ε.), έχοντας έδρα - εργαστήριο σταθερά επί της λεωφόρου Βασιλέως Κωνσταντίνου 88, άνοιξε ένα δεύτερο κατάστημα - έκθεση μουσικών οργάνων εν Πειραιεί, επί της λεωφόρου Βασιλέως Γεωργίου Α' 17. 

Στο κατάστημα επί της λεωφόρου Βασιλέως Γεωργίου Α' 17 - το οποίο αργότερα μεταφέρθηκε στην οδό Ζωσιμαδών - εργαζόταν ο γιος του Ζοζέφ, ο κάτωθι εικονιζόμενος Λάζαρος Τερζιβασιάν, ο οποίος απεβίωσε λίγα χρόνια μετά τον θάνατο του πατέρα του (έτος 2009). 

Ο Ζοζέφ ποζάρει έξω από το εργαστήριο - κατάστημά του επί της λεωφόρου Βασιλέως Κωνσταντίνου, στον Πειραιά, στις 17 Ιουνίου του έτους 1975:

Αρχείο Ηλία Πετρόπουλου

Ο Ζοζέφ Τερζιβασιάν εξακολούθησε να εργάζεται, κατασκευάζοντας ή επισκευάζοντας μπουζούκια τα οποία κατέφθαναν στο εργαστήριό του από γνωστούς μουσικούς αλλά και από νεότερους ή μαθητευόμενους, σχεδόν μέχρι το τέλος της ζωής του. Ο ίδιος αποβίωσε την 21η Απριλίου του 1999, αφήνοντας πίσω του όχι μονάχα έναν μεγάλο αριθμό χειροποίητων μουσικών οργάνων αλλά και μια ολόκληρη σχολή σκέψης γύρω από την κατασκευή μπουζουκιών. Η νεκρώσιμη ακολουθία έλαβε χώρα την επομένη, στην ορθόδοξη αρμενική εκκλησία του Αγίου Ιακώβου της Νίκαιας, ενώ η ταφή του πραγματοποιήθηκε στο Νεκροταφείο της Αναστάσεως. Ο Πάνος Γεραμάνης, την ίδια ημέρα δημοσίευσε ένα άρθρο - νεκρολογία στην εφημερίδα "Τα Νέα", υπό τον τίτλο "Έσβησε η "φωνή" των μπουζουκιών". 

Στις μέρες μας, το όνομα "Ζοζέφ" εξακολουθεί να υπάρχει στο χώρο της κατασκευής μουσικών οργάνων μέσω μιας εταιρίας ("Ζοζέφ Μουσικά Όργανα"), η οποία δεν έχει κάποια σχέση με την οικογένεια Τερζιβασιάν, αλλά απλά εκμεταλλεύεται την ονομασία. Το κατάστημα της εν λόγω εταιρίας είναι αποκλειστικά διαδικτυακό και προσφέρει χειροποίητα μπουζούκια, εκτιμήσεις αυθεντικότητας παλαιότερων οργάνων ενώ υφίσταται κατάλογος εξουσιοδοτημένων αντιπροσώπων - εμπόρων ανά την Ελλάδα. Εντύπωση βέβαια προκαλεί η αναφορά στον ιστότοπο της εν λόγω εταιρίας "στο ιστορικό εργαστήριο της Νίκαιας", τη στιγμή που ουδέποτε υπήρξε εργαστήριο του Ζοζέφ στη Νίκαια. 

Ο Ζοζέφ Τερζιβασιάν λοιπόν, που από το Αφιόν Καραχισάρ της Μικράς Ασίας βρέθηκε πρόσφυγας στη Νέα Κοκκινιά και κατέληξε να μεγαλουργήσει σε ένα εργαστήριο στον Πειραιά κατασκευάζοντας μουσικά όργανα που άφησαν ανεξίτηλο αποτύπωμα στην ελληνική μουσική σκηνή στα χέρια των Βαμβακάρη, Τσιτσάνη, Χιώτη, Παπαϊωάννου, Ζαμπέτα και άλλων, κατάφερε όχι μονάχα να συνδέσει για μισόν και πλέον αιώνα το ονοματεπώνυμό του με την ιστορία του μπουζουκιού κατά τον 20ο αιώνα, αλλά να δημιουργήσει έναν θρύλο γύρω από τα μουσικά όργανα που κατασκεύασαν τα χέρια του που παραμένει ζωντανός και αναγνωρίσιμος, με τις όποιες ενστάσεις, και κατά τον 21ο αιώνα, δεκαετίες μετά τον θάνατό του.

Κείμενο - Πηγές: 

Το κείμενο είναι πρωτότυπο, προϊόν προσωπικής έρευνας, προσωπικής εργασίας και προσωπικών εκτιμήσεων. Στοιχεία και πληροφορίες ελήφθησαν από τις κάτωθι πηγές:

Επίσημη Ιστοσελίδα Zozef Bouzouki

https://armenika.gr/prosopa/117-mousikoi/332-zozef-tevivasian

Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας – Υπουργείο Πολιτισμού: "Τρίχορδο και τετράχορδο Μπουζούκι – Τζουράς – Μπαγλαμάς".

"Ρεμπέτικα Τραγούδια", Ηλίας Πετρόπουλος, Εκδόσεις Κέδρος (2011)

Τύπος Εποχής - Προφορικές Μαρτυρίες

• Απαγορεύεται ρητά η χρήση, προβολή, αντιγραφή ή/και αναδημοσίευση με οποιοδήποτε τρόπο ή μέσο.
• Όσοι παρανομούν διώκονται σύμφωνα με τις ισχύουσες διατάξεις του νόμου περί πνευματικής ιδιοκτησίας.