Η ΠΛΑΤΕΙΑ ΘΕΜΙΣΤΟΚΛΕΟΥΣ

Η πλατεία Θεμιστοκλέους, η οποία στις ημέρες μας δεν υφίσταται καθώς στο οικόπεδο αυτής έχει οικοδομηθεί το Μέγαρο της Εθνικής Τραπέζης της Ελλάδος (μετέπειτα Μέγαρο του Ναυτικού Απομαχικού Ταμείου - ΝΑΤ), αποτέλεσε μια εκ των σημαντικότερων πλατειών της πόλεως του Πειραιώς κατά το 19ο αιώνα καθώς και κατά τη διάρκεια των πρώτων δεκαετιών του 20ου αιώνα. 

Ο φρούραρχος Πειραιώς ίλαρχος Γ. Αγγελόπουλος, στο έργο του "Στατιστική Πειραιώς" (1852) αναφέρει χαρακτηριστικά: "Αι πλατείαι του Πειραιώς είνε πέντε. Τούτων αξιολογώτεραι είνε δύω, η του Όθωνος (σσ. η σημερινή πλατεία Καραϊσκάκη) και η του Θεμιστοκλέους. [...] η δε δευτέρα, τραπεζοειδής ούσα, κείται εις το κέντρον σχεδόν της πόλεως, έχει καθ'όλας της τας πλευράς κιονίσκους ομοίους προς εκείνους της πλατείας Όθωνος, και κατά την ανατολικήν της πλευράν προς την οδόν Μιαούλην κρήνην, εφ'ης υπάρχει μονόλιθος μαρμάρινη στήλη, φέρουσα την προτομήν του Θεμιστοκλέους [...]"

Η παρακάτω ασπρόμαυρη φωτογραφία, η οποία τοποθετείται χρονικά περί την τελευταία δεκαετία του 19ου αιώνα, αποδίδεται στον γνωστό φωτογράφο του Πειραιώς Αναστάσιο Γαζιάδη, ο οποίος διατηρούσε άλλωστε το "Καλλιτεχνικόν Φωτογραφείον" του επί της πλατείας Θεμιστοκλέους. Στην φωτογραφία εποχής λοιπόν διακρίνεται η πλατεία Θεμιστοκλέους, δενδροφυτευμένη, με λιγοστό κόσμο γύρω από την επιστύλια προτομή του Θεμιστοκλέους. Στα δεξιά διακρίνονται ελάχιστα τα καταστήματα της παλαιάς Κεντρικής Δημοτικής Αγοράς του Πειραιώς η οποία γειτνίαζε με την υπό εξέταση πλατεία:

Η προαναφερθείσα επιστύλια προτομή του Θεμιστοκλέους τοποθετήθηκε επί της πλατείας το έτος 1875, λίγο μετά τα εγκαίνια του κτιρίου του Χρηματιστηρίου Εμπορευμάτων (Ωρολόγιον). Όπως μπορεί κάποιος να παρατηρήσει διαβάζοντας το παρακάτω απόκομμα από τον Τύπο του έτους 1875, δεν απουσίαζε η κριτική και οι αντιρρήσεις ως προς τον "προσανατολισμό" της προτομής του τιμωμένου Θεμιστοκλή η οποία δεν "κοίταζε" προς την θάλασσα αλλά προς το Ωρολόγιον:

Ιστορικό τεκμήριο - διαφημιστική καταχώρηση του τυπογραφείου / βιβλιοπωλείου του Αντ. Χ. Κωνσταντινίδη, "κείμενον έμπροσθεν της πλατείας Θεμιστοκλέους", από το έτος 1869:

Ειδοποίηση σχετικά με το "διαλυόμενον εν Πειραιεί κατάστημα του Α. Κουβελά" στην πλατεία Θεμιστοκλέους, από τις σελίδες του πειραϊκού Τύπου του έτους 1873:

Την ίδια εποχή, ήτοι περί το 1875, η πλατεία Θεμιστοκλέους λόγω της γειτνίασης τόσο με το Ωρολόγιον όπου έδρευε το Χρηματιστήριο Εμπορευμάτων και η Εμπορική Λέσχη, τις αποβάθρες του λιμένος Πειραιώς και την κεντρική Δημοτική Αγορά αποτελούσε ένα από τα πλέον πολυσύχναστα σημεία της πόλεως. Άλλωστε σε απόσταση αναπνοής από την πλατεία Θεμιστοκλέους βρισκόταν το τότε Δημαρχείο Πειραιώς (διασταύρωση των οδών Λυκούργου και Θεμιστοκλέους) προτού μεταφερθεί δέκα χρόνια αργότερα (1885) στο κτίριο του Ωρολογίου.

Ιστορικό τεκμήριο από το έτος 1875 αναφερόμενο "εις το κατάστημα του κ. Αθανασίου Καλλίτση, κείμενον εις την πλατείαν Θεμιστοκλέους, απέναντι της οικίας του Αθ. Ζωγράφου": 

Γεγονός αδιαμφισβήτητο είναι πάντως ότι επί της οδού Θεμιστοκλέους (σσ. ο σημερινός απαξιωμένος πεζόδρομος Ιπποκράτους) και στο τμήμα της οδού Ομήρου (σήμερα οδός Μακράς Στοάς), κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, είχαν συγκεντρωθεί πάσης φύσεως καταστήματα, γραφεία επαγγελματιών και εταιριών και άλλες επιχειρήσεις. Ενδεικτικά αναφέρουμε πως στην οδό Ομήρου επί της πλατείας είχε το γραφείο του ο δικηγόρος Κ. Χρυστόπουλος, ο παραγγελιοδόχος Α. Γιαλούσης, εκεί βρισκόταν το φαρμακείο του Χαρ. Ριζότη, το ωρολογοποιείο του Γ. Γούση, το ναυτιλιακό πρακτορείο των Αγγλικών Ατμοκίνητων "Άγιος Ανδρέας" κ.α. ενώ επί της οδού Θεμιστοκλέους είχαν την έδρα τους γνωστές ασφαλιστικές εταιρίες της εποχής εκείνης (Ασφαλιστική και Προεξοφλητική Εταιρία "Πειραιώς", το υποκατάστημα της ασφαλιστικής εταιρίας "Αρχάγγελος"), εκεί βρίσκονταν τα γραφεία της Ιταλικής Ατμοπλοΐας "η Τρινακρία", τα κεντρικά γραφεία του Ελληνικού Νηογνώμονα κ.α. Συν τοις άλλοις επί της πλατείας Θεμιστοκλέους υπήρχαν πλήθος μικρών επιχειρήσεων (έμποροι εν γένει, καπνοπωλεία, παντοπωλεία, αποικιακά, κ.ο.κ.) καθώς και τα καφφενεία των Μιχ. Γιαννούλη, Α. Μουτσάτσου, Α. Λιναρδόπουλου και Ιω. Κασίου.

Ιστορικό τεκμήριο από τον Τύπο του έτους 1886 με αναφορά στο εμπορικό κατάστημα "Η Πολυτέλεια" του Π.Δ. Ποτηρόπουλου, το οποίο βρισκόταν επί της πλατείας Θεμιστοκλέους, έναντι της οικίας Γ. Ζωγράφου:

Ιστορικό τεκμήριο από τον Τύπο του έτους 1899:

Επί της πλατείας Θεμιστοκλέους στα τέλη του 19ου αιώνα καταγράφεται η οικία του Δημοσθένους Ομηρίδη-Σκυλίτση, υιού του Αριστείδου Σκυλίτση του πρεσβυτέρου. Ο Δημοσθένης Ομηρίδης-Σκυλίτσης εκλέχθηκε Δήμαρχος Πειραιώς την περίοδο 1907-1914 ενώ αξιοσημείωτο είναι το γεγονός πως διέκοψε την θητεία του για να πάει να πολεμήσει στο μέτωπο των Βαλκανικών Πολέμων το 1912!

Λεπτομέρεια από χάρτη της τελευταίας δεκαετίας του 19ου αιώνα στην οποία καταγράφεται η υπό εξέτασιν πλατεία Θεμιστοκλέους, οριζόμενη μεταξύ των οδών Αθηνάς (Βασιλέως Γεωργίου Α'), Μιαούλη (Εθνικής Αντιστάσεως), Ομήρου (Μακράς Στοάς) και Ιπποκράτους. Εκτός από την πλατεία Θεμιστοκλέους, στον ίδιο χάρτη καταγράφεται το κτίριο της Δημοτικής Αγοράς του Πειραιώς αλλά και το φωτογραφείο του Αναστάσιου Γαζιάδη:

Άποψη της πλατείας Θεμιστοκλέους στις αρχές του 20ου αιώνα. Στο βάθος διακρίνεται το κτίριο του Ορφανοτροφείου Θηλέων του Χατζή-Κυριάκου ενώ αξιοσημείωτη είναι η ύπαρξη πυλώνων (κολόνων) ηλεκτροφωτισμού και το τραμ της παραλίας:

Στην επόμενη δίγλωσση καρτ-ποστάλ των αρχών του προηγούμενου αιώνα με λεζάντα "Πειραιεύς: Πλατεία Θεμιστοκλέους / Pirée: Place Themistocle" εικονίζονται το Ωρολόγιον (Δημαρχείο) και ο ιερός ναός της Αγίας Τριάδας. Η πλατεία Θεμιστοκλέους βεβαίως βρίσκεται όπισθεν του Ωρολογίου: 

Η κάτωθι ασπρόμαυρη φωτογραφία αποδίδεται επίσης στον φωτογράφο Αναστάσιο Γαζιάδη και τοποθετείται χρονικά στις αρχές του 20ου αιώνα (σσ. στο άνω αριστερό άκρο καταγράφεται ελάχιστα το κτίριο του Ορφανοτροφείου Θηλέων του Χατζηκυριάκου). Κρίνοντας από τη γωνία λήψης της φωτογραφίας συμπεραίνουμε πως πιθανότατα η λόγω λήψη είναι "τραβηγμένη" από το κτίριο όπου στεγαζόταν το "Καλλιτεχνικόν Φωτογραφείον" του Γαζιάδη: 

Αυτή ακριβώς η φωτογραφία έχει χρησιμοποιηθεί τόσο σε ασπρόμαυρες καρτ-ποστάλ, όπως λ.χ. η παρακάτω δίγλωσση η οποία τιτλοφορείται "Λιμήν Πειραιώς / Port du Pirée": 

Όπως επίσης και σε επιχρωματισμένες εκδόσεις της ιδίας, όπως η παρακάτω (σσ. στις εν λόγω λήψεις, επί της πλατείας Θεμιστοκλέους καταγράφονται αρκετά δέντρα): 

Κατά τις δυο πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα η πλατεία Θεμιστοκλέους συνέχιζε να αποτελεί κέντρο συνάθροισης και εμπορικών δραστηριοτήτων. Μεταξύ των άλλων, εκείνη την εποχή, στην πλατεία Θεμιστοκλέους καταγράφονται τα γραφεία του εκδότη Γ. Βώκου (στην οδό Ιπποκράτους 6), το Καπνοπωλείο Γ. Βαρλάμου, το Εργοστάσιο Ηλεκτρικών Ειδών Α. Πετρόπουλου και Ι. Σακελλαρίου (στην οδό Ομήρου 14, έναντι Αγίας Τριάδας και Φωτογραφείου Γαζιάδου) κ.α.

Στην παρακάτω λεπτομέρεια από γυάλινη πλάκα των αρχών του 20ου αιώνα, καταγράφεται το τμήμα της υπό εξέτασιν πλατείας που γειτνίαζε με την Κεντρική Δημοτική Αγορά της πόλεως (στα αριστερά):

Στον Πλήρη Οδηγό του έτους 1906-1907, η υπό εξέτασιν πλατεία Θεμιστοκλέους καταγραφόταν ως "έμπροσθεν της Αγίας Τριάδος".

Ενδεικτική διαφημιστική καταχώρηση του έτους 1904 του Ελβετικού Πρακτορείου Ζβιλχενμπαρτ, με γραφεία στην πλατεία Θεμιστοκλέους κάτωθι του Φωτογραφείου Γαζιάδου:

Κατά την πρώτη δεκαετία του 20ου αιώνα, επί της πλατείας Θεμιστοκλέους καταγραφόταν το Πρακτορείο του Γεράσιμου Φωτεινάτου το οποίο εξέδιδε εισιτήρια για μετανάστες που επιθυμούσαν να ταξιδέψουν με προορισμό τη Νότιο Αμερική (Μπουένος Άιρες, Μοντεβιδέο).

Στα τέλη της δεκαετίας του 1910, επί της πλατείας Θεμιστοκλέους καταγράφεται το γνωστόν Ζαχαροπλαστείον και Γαλακτοπωλείον "Θωμάς" των Δ. Παπούλια και Α. Καϊλή όπως επίσης και η Τράπεζα Πειραιώς, ενεργώντας και ως Γενικός Πράκτορας της Ασφαλιστικής Εταιρίας "Γενικαί Ασφάλειαι της Ελλάδος".

Η πλατεία Θεμιστοκλέους και τα παρακείμενα νεοκλασικά Μέγαρα της οδού Ομήρου μεταξύ των οποίων η οικία Σκυλίτση - μετέπειτα Μέγαρο Αδελφών Συρεγγέλα - όπως καταγράφηκαν σε ένα ακόμη χαρακτηριστικό επιχρωματισμένο επιστολικό δελτάριο των πρώτων δεκαετιών του 20ου αιώνα (Πειραιεύς: Πλατεία Θεμιστοκλέους / Pirée: Place Themistocles). Στο ακραίο δεξιά κτίριο διακρίνεται ξεκάθαρα η δίγλωσση πινακίδα η οποία αναφέρεται στην Ρουμανική Ατμοπλοΐα. Πράγματι, σύμφωνα με τον Πανελλήνιο Οδηγό του 1912, τα γραφεία της Ρουμανικής Ατμοπλοΐας βρίσκονταν επί της πλατείας Θεμιστοκλέους και λειτουργούσαν υπό την διεύθυνση του πράκτορα/γενικού αντιπροσώπου W.H. Muller. Στα μέσα της δεκαετίας του 1920, στο ίδιο κτίριο λειτούργησε υποκατάστημα της Αγγλοαμερικανικής Τραπέζης (βλέπε παρακάτω). 

Προς επαλήθευση των παραπάνω, παρουσιάζουμε την κάτωθι διαφημιστική καταχώρηση της Ρουμανικής Ατμοπλοίας από το έτος 1912:

Την ίδια ακριβώς εποχή (1912) τοποθετείται και η ακόλουθη ασπρόμαυρη φωτογραφία η οποία αποδίδεται επίσης στον φωτογράφο Αναστάσιο Γαζιάδη και έχει ληφθεί από κάποιον εξώστη του Ωρολογίου (Δημαρχείου). Στην φωτογραφία εικονίζονται Έλληνες στρατιώτες οι οποίες έφευγαν για τα μέτωπα των Βαλκανικών Πολέμων με σημείο συγκέντρωσης την πλατεία Θεμιστοκλέους. Στο βάθος δεξιά, στη συμβολή της οδού Ομήρου και της οδού Μιαούλη (σσ. η σημερινή οδός Εθνικής Αντιστάσεως) διακρίνεται ξεκάθαρα το κτίριο όπου στεγαζόταν το καλλιτεχνικό φωτογραφείο του Α. Γαζιάδη. 

Ακολούθως, παρουσιάζεται μια γαλλική καρτ-ποστάλ η οποία καταγράφει την παρουσία πλήθος κόσμου επί της πλατείας Θεμιστοκλέους. Ειρήσθω εν παρόδω, στην πλατεία Θεμιστοκλέους των πρώτων δεκαετιών του 20ου αιώνα, έναντι του καφενείου του Ιωάννη Σεκούρη επί της οδού Ομήρου, ιδιοκτησίας Χαραλάμπους Συρεγγέλα, λάμβαναν χώρα πλειστηριασμοί. Κρίνοντας από τη γωνία λήψεως της φωτογραφίας, η συγκεκριμένη λήψη πρέπει να έχει πραγματοποιηθεί από τον εξώστη του φωτογραφείου του Γαζιάδη:

Ενδεικτική διαφημιστική καταχώρηση του έτους 1915:

Το επόμενο επιχρωματισμένο επιστολικό δελτάριο τεχνοτροπίας των πρώτων δεκαετιών του 20ου αιώνα καταγράφει επίσης συγκεντρωμένα πλήθη και στρατιωτικές δυνάμεις επί της πλατείας Θεμιστοκλέους με φόντο το Ωρολόγιον (Δημαρχείο) στο οποίο άλλωστε αναφέρεται και η δίγλωσση λεζάντα (Πειραιεύς: Το Δημαρχείον της πόλεως / Pirée: La Mairie). 

Παρατηρώντας βέβαια προσεκτικά την καρτ-ποστάλ, μπορεί κάποιος να παρατηρήσει πως η προτομή του Θεμιστοκλέους απουσιάζει από την μαρμάρινη στήλη: 

Λόγω του γεγονότος πως αναφερθήκαμε πλείστες φορές στο παραπάνω κείμενο στον φωτογράφο Αναστάσιο Γαζιάδη και στο "Καλλιτεχνικόν Φωτογραφείον" του, ακολουθεί μια δίγλωσση καρτ-ποστάλ των αρχών του προηγούμενου αιώνα η οποία φέρει λεζάντα (Πειραιεύς: Λεωφόρος Μιαούλη / Pirée: Boulevard Miaoulis) και στην οποία καταγράφεται ευκρινώς το γωνιακό μέγαρο στο οποίο στεγαζόταν το φωτογραφείο του Γαζιάδη: 

Στον Πειραιά της περιόδου του Μεσοπολέμου, επί της πλατείας Θεμιστοκλέους καταγράφεται το επιβλητικό Μέγαρο Συρεγγέλα (κατεδαφισμένο), ως μετεξέλιξη της προγενέστερης οικίας Σκυλίτση, στο οποίο είχαν την έδρα τους διάφορες γνωστές εταιρίες και επαγγελματίες εκείνης της εποχής (Τράπεζα Πειραιώς, Προξενείο Νορβηγίας, Ναυτικός Οίκος των αδελφών Φραγκόπουλων κ.α.). Το Μέγαρο Συρεγγέλα επί της πλατείας Θεμιστοκλέους μετά την προσθήκη ορόφων: 

Αδελφοί Φραγκόπουλοι - Εφοπλισταί, Πράκτορες και Ναυλομεσίται

Άποψη της οδού Ομήρου (σσ. η σημερινή οδός Μακράς Στοάς) περί τις αρχές προς μέσα της δεκαετίας του 1920, με το Μέγαρο Συρεγγέλα να καταγράφεται προς τα αριστερά του φωτογραφικού κάδρου. Η φωτογραφία, δια χειρός του γνωστού φωτογράφου του Μεσοπολέμου Πέτρου Πουλίδη, καταγράφει τα εγκαίνια του υποκαταστήματος της Αγγλοαμερικανικής Τραπέζης της Ελλάδος εν Πειραιεί, στο χαρακτηριστικό κτίριο με το τριγωνικό αέτωμα το οποίο διακρίνεται στο μέσον της ασπρόμαυρης φωτογραφίας.

Ενδεικτική καταχώρηση της προαναφερθείσης Άγγλο-Αμερικανικής Τραπέζης της Ελλάδος με αναφορά στο εν Πειραιεί υποκατάστημά της στην πλατεία Θεμιστοκλέους. 

Στα τέλη της δεκαετίας του 1920, ολοκληρώθηκε η ανοικοδόμηση της Αγοράς της πλατείας Θεμιστοκλέους στην οποία εγκαταστάθηκαν οι δικαιούχοι παραπηγματούχοι πρόσφυγες της εν άνω πλατείας. Επρόκειτο για περίπου τριακόσια μικρά καταστήματα, απλού ρυθμού, κατασκευασμένα από μπετόν, στα οποία εγκαταστάθηκαν όπως προαναφέραμε όλοι οι πρόσφυγες οι οποίοι μέχρι τπότε εργάζονταν σε πανάθλια παραπήγματα. Η ανέγερση της Αγοράς της πλατείας Θεμιστοκλέους αποτέλεσε δικαίωση των αγώνων που είχε δώσει η Ένωσις Παραπηγματούχων Πειραιώς υπό την προεδρία του Κλεόβουλου Παπαδημητριάδη, με τη συνδρομή των αντιπροέδρων Κ. Παγκαλίδη και Π. Φραγκόπουλου, του Γενικού Γραμματέως Δωρόθεου Παπαδόπουλου, του Ταμεία Εμμ. Σαντιλίδη και των συμβούλων Θεοδ. Σταμπολίδη, Νικ. Μπαρισάκη, Ηλ. Σαραβάνου, Βασ. Κατριτζόγλου και Νικ. Σκαρπαθιώτη.

Στην επόμενη φωτογραφική λήψη του φωτογράφου / κινηματογραφιστή Eli Lotar από την άνοιξη του έτους 1931, παρατηρήστε στα δεξιά του κάδρου την Αγορά της πλατείας Θεμιστοκλέους:

Τα περίπτερα της Αγοράς της πλατείας Θεμιστοκλέους δια χειρός Eli Lotar:

Την ίδια εποχή, η προτομή του Θεμιστοκλέους η οποία είχε αφαιρεθεί από την πλατεία, φυλασσόταν στο Δήμο Πειραιώς και επρόκειτο να στηθεί αλλού. 

Ιστορικό τεκμήριο από τις σελίδες του πειραϊκού Τύπου του έτους 1932 με αναφορά στη Συνέλευση των μελών του Συνδέσμου γηγενών και προσφύγων Επαγγελματιών στους οποίους συμπεριλαμβάνονταν οι Καταστηματάρες της πλατείας Θεμιστοκλέους στην αίθουσα του Επαγγελματικού Επιμελητηρίου Πειραιώς το οποίο προπολεμικά διατηρούσε την έδρα του στο Μέγαρο Ζερβού:

Επί δημαρχίας Τάκη Α. Παναγιωτόπουλου, η δημοτική αρχή της πόλεως αποφάσισε την εκποίηση του οικοπέδου όπου βρισκόταν η πλατεία Θεμιστοκλέους αντί του ποσού των 12.000.000 δραχμών. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός πως ο πατέρας του προαναφερόμενου, Αναστάσιος Παναγιωτόπουλος, ο οποίος είχε επίσης διατελέσει πεντάκις Δήμαρχος Πειραιώς, είχε αποπειραθεί άνευ επιτυχίας να εκποιήσει την πλατεία Θεμιστοκλέους κατά τα παρελθόντα έτη. Εν τέλει, ότι δεν κατάφερε ο πατέρας Παναγιωτόπουλος, το έπραξε ο υιός. Επίσης αξιομνημόνευτο το γεγονός ότι ο Τάκης Α. Παναγιωτόπουλος, τραπεζίτης το επάγγελμα, διατέλεσε δήμαρχος Πειραιώς από τον Δεκέμβρη του 1925 μέχρι τον Δεκέμβρη του 1931 οπότε και καθαιρέθηκε κατηγορούμενος ότι υπεξαίρεσε ένα μεγάλο ποσό από τα ταμεία του Δήμου Πειραιώς. Στο οικόπεδο, ως γνωστόν, οικοδομήθηκε το επιβλητικό Μέγαρο της Εθνικής Τραπέζης της Ελλάδος το οποίο κατέλαβε το μεγαλύτερο μέρος της πλατείας με τα ως άνω προσφυγικά καταστήματα να παραμένουν στο υπόλοιπο / εναπομείναν τμήμα της υπό εξέτασιν πλατείας.

Επί δημαρχίας Σωτηρίου Στρατήγη (1934-1938) η "ξεχασμένη" προτομή του Θεμιστοκλέους αφού φέρεται να παραχωρήθηκε στο Δήμο Αγίου Γεωργίου Κερατσινίου,  μεταφέρθηκε σε μια αλάνα στα Ταμπούρια του Πειραιώς, στη συμβολή των οδών Δημητρακοπούλου - Δογάνης - Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη και Σπάρτης, όπου και τοποθετήθηκε. 

Διαβάστε σχετικά θέματα:

Τα εγκαίνια του Μεγάρου της Εθνικής Τραπέζης της Ελλάδος

Το Μέγαρο του Ναυτικού Απομαχικού Ταμείου (ΝΑΤ)

Το Φωτογραφείο του Αναστάσιου Γαζιάδη

Το Μέγαρο Συρεγγέλα

Η Άγγλο-Αμερικανική Τράπεζα της Ελλάδος

Κείμενο - Πηγές:

Το κείμενο που συνοδεύει τις φωτογραφίες είναι πρωτότυπο, προϊόν προσωπικής έρευνας και προσωπικών εκτιμήσεων ως προς την ταυτοποίηση και περιγραφή των φωτογραφιών.

Στοιχεία και πληροφορίες ελήφθησαν από τις κάτωθι πηγές:

• "Στατιστική Πειραιώς" (1852), Γ. Αγγελόπουλου, Ελεύθερη Σκέψις
• "Piraeus: From Porto Leone to the Manchester of the Orient", Liza Micheli, Editions Dromena, 1989
• Εμπορικός Γεωγραφικός και Ιστορικός Οδηγός των Πλείστων Κυριωτέρων Πόλεων της Ελλάδος του έτους 1875, Μιλτιάδου Μπούκα, εν Αθήναις, Τύποις "Ελληνικής Ανεξαρτησίας"
• Εμπόριο και Τράπεζες στον Πειραιά - Φωτογραφικό Οδοιπορικό από την Αρχαιότητα στους Νεότερους Χρόνους, ΙΜΤΙΙΕ - ΕΒΕΠ - Β' Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, Πειραιάς, 2002
• Πλήρης Οδηγός του Πειραιώς 1906-1907, Γ.Ν. Αλεξάκη - Επανέκδοση Εμπορικού Συλλόγου Πειραιώς (1990)
• Μέγας Οδηγός Πειραιώς 1929-1930, Επίσημος Έκδοσις, Εταιρίας Εκδόσεων και Τεχνών "Αρτία", Αλ. Φωτεινός και Σια, Πειραιεύς.
• "Πειραιάς και Συνοικισμοί", Χάρης Κουτελάκης - Αμάντα Φώσκολου, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα, 1991
• Προσωπική Έρευνα - Ημερήσιος Τύπος - Συλλεκτικοί Χάρτες

Φωτογραφίες: 

• Οι ιστορικές φωτογραφίες παρατίθενται για εκπαιδευτικούς σκοπούς - κάθε νόμιμο δικαίωμα ανήκει στους νομίμους κατόχους αυτών.

• Απαγορεύεται ρητά η χρήση, προβολή, αντιγραφή ή/και αναδημοσίευση με οποιοδήποτε τρόπο ή μέσο.
• Όσοι παρανομούν διώκονται σύμφωνα με τις ισχύουσες διατάξεις του νόμου περί πνευματικής ιδιοκτησίας.