ΠΥΡΓΟΣ ΠΑΛΑΤΑΚΙ [ΕΠΑΥΛΙΣ ΧΑΪΔΑΡΙ]

Η έπαυλις του πάλαι ποτέ κτήματος Χαϊδάρι, ευρύτερα γνωστός στην πλειοψηφία ως "Παλατάκι", αποτελεί ένα αξιομνημόνευτο διατηρητέο πυργοειδές κτίσμα, το οποίο βρίσκεται στη συμβολή της λεωφόρου Αθηνών με την οδό Στρατάρχου Καραΐσκάκη, σε μια ιστορικής σημασίας γεωγραφική τοποθεσία, όπου έλαβε χώρα κατά το έτος 1826 η μάχη του Χαϊδαρίου μεταξύ των ελληνικών στρατιωτικών δυνάμεων υπό τον αρχιστράτηγο Γεώργιο Καραΐσκάκη και του οθωμανικού στρατού υπό τον Κιουταχή.

Ο πύργος "Παλατάκι" έχει μακρά ιστορική διαδρομή η οποία φέρεται να ξεκινά τα χρόνια της Τουρκοκρατίας. Ο αγωνιστής του 1821 Χρήστος Βυζάντιος, ο οποίος έλαβε μέρος στις ένοπλες συγκρούσεις του Χαϊδαρίου κατά τον μήνα Αύγουστο του 1826 υπηρετώντας στον τακτικό στρατό του Φαβιέρου, αναφέρει την ύπαρξη ενός τειχισμένου αγροκτήματος μετά πύργου στην περιοχή. 

Επίσης, ο Σπυρίδων Τρικούπης στην "Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως" αναφέρει σχετικά με την ίδια μάχη: [...] "Την δε επαύριον το πρωί εφάνη ο Κιουταχής ερχόμενος προς το Χαϊδάρι μετά πεντάκισχιλίων πεζών και χιλίων ιππέων. Ο Φαβιέρος έστειλε πάραυτα το α' τάγμα και τους ανίππους ιππείς έλκοντας τα δυο σώα κανόνια του εις κατάληψιν ομαλού τινος και επιμήκους λόφου [...] Εφοβήθησαν οι τακτικοί ιδόντες εαυτούς απροσδοκήτως εν μέσω πολυαρίθμου εχθρικού ιππικού, ετράπησαν εις φυγίν [...] οι πλείστοι δε του στρατού έχασαν τα σκεύη των, έμειναν και 20 περίπου πληγωμένοι εκ των διαφόρων σωμάτων εντός του εν τω κήπω πύργου και έγειναν και αυτοί, ως και οι λοιποί οι συλληφθέντες, θύματα της ωμότητος των εχθρών" [...]. Ο προαναφερόμενος πύργος, οθωμανικής ιδιοκτησίας μέχρι και τα χρόνια της Επαναστάσεως, πιθανότατα αναδιαμορφώθηκε ή κατεδαφίστηκε για να οικοδομηθεί το "Παλατάκι" μετά την Απελευθέρωση. Πάντως, μέχρι το έτος 1836, ως ιδιοκτήτες του κτήματος Χαϊδάρι καταγράφονται ο Ζαγαδέ Σελίκ Αγάς Βέης (Μπέης) και ο Σαδίκ ή Σελίκ Αγάς Χαϊντάρ Πασάς (πιθανότατα να πρόκειται για το ίδιο πρόσωπο ή για άτομα της ιδίας οικογενείας). 

Υφίστανται βέβαια άλλες εκδοχές όπως λ.χ. αυτή που αποδίδει τον σχεδιασμό και την ανοικοδόμηση της εξοχικής επαύλεως στον Γάλλο αρχιτέκτονα Francois-Louis-Florimond Boulanger (1807-1875) κατά παραγγελία της Βασίλισσας Αμαλίας, συζύγου του πρώτου μονάρχη της Ελλάδος Όθωνα, ή αυτή που αποδίδει το έργο στον γνωστό Έλληνα αρχιτέκτονα και πολεοδόμο Σταμάτιο Κλεάνθη (1802-1862) κατά παραγγελία της Sophie de Marbois-Lebrun (1785-1854), Δούκισσας της Πλακεντίας (Duchess of Plaisance), η οποία μάλιστα σύμφωνα με τον σχετικό θρύλο χρησιμοποιούσε τον Πύργο για τις μυστικές συναντήσεις της με τον λήσταρχο Χρήστο Νταβέλη (περίπου 1832-1856) - (σ.σ. ελεγχόμενος ο "θρύλος" και από άποψη ημερομηνιών), όπως επίσης και η πλέον νεώτερη εκδοχή που χρήζει τον γνωστό αρχιτέκτονα Ερνέστο Τσίλλερ (Ernst Ziller) ως τον εμπνευστή του συγκεκριμένου έργου.

Το σίγουρο είναι πως μετά το 1836, η έπαυλις και το κτήμα του Χαϊντάρ Πασά - εξ'ου και το τοπωνύμιο Χαϊδάρι - πέρασε με αγοραπωλησία αρχικά στα χέρια του Παναγιώτη και της Άννας Λαζαρή (1836-1865) και εν συνεχεία στην ιδιοκτησία του φιλότεχνου εκ Τήνου τραπεζίτη Νικολάου Νάζου, ο οποίος είχε νυμφευθεί την Πηνελόπη Λαζαρή, κόρη του προαναφερόμενου ζεύγους Λαζαρή. 

Από το 1865 έως και το 1888, υπό την ιδιοκτησία του Νικολάου Νάζου, το "Παλατάκι" φέρεται να μετατράπηκε σε καλλιτεχνικό κέντρο και φιλοξένησε μεγάλους Έλληνες ζωγράφους όπως ο Νικηφόρος Λύτρας και ο Νικόλαος Γύζης, οι οποίοι αμφότεροι έχουν αφήσει ίχνη της παρουσίας του στο χώρο (οι "τέσσερις εποχές" του Γύζη στον παλαιό ξενώνα και οι τοιχογραφίες του Λύτρα στον μικρό ναό του Αγίου Γεωργίου ο οποίος βρισκόταν εντός του κτήματος). Μετά τον θάνατο του Νικολάου Νάζου και έπειτα από μια περίοδο στην ιδιοκτησία των κληρονόμων του (1888-1895), ο Πύργος πέρασε κατόπιν πλειστηριασμού στην ιδιοκτησία του Νικολάου Θων ο οποίος με τη σειρά του φέρεται να ανέθεσε την ανακαίνιση / αναδιαμόρφωση του κτιρίου στον Ερνέστο Τσίλλερ (Ernst Ziller). Στις αρχές του 20ου αιώνα, ο Πύργος "Παλατάκι" είχε ήδη αποκτήσει τη σημερινή μορφή του συνδυάζοντας τον ρομαντικό ιστορισμό με τα νεογοτθικά διακοσμητικά στοιχεία, ενώ πλαισιωνόταν από βοηθητικά κτίρια, τον ξενώνα, τους στάβλους (εκεί όπου σήμερα το αναψυκτήριο "Το Ιστορικό") και ελαιοτριβείο.

Αναφορά στην έπαυλη Χαϊδάρι σε άρθρο του Ημερησίου Τύπου εποχής (Σεπτέμβριος 1908) με αναφορά στις ψευδό-μάχες - προσομοιώσεις μαχών του Ελληνικού Στρατού:

Έτος 1908

Αναφορά στην "παρά το Δαφνί θέσιν Χαϊδάρι" και στην "έπαυλη Θων":

Έτος 1909 - "Ο φύλαξ της επαύλεως Θων Δ. Μασούρης"

Έτος 1909 - "πλησίον της επαύλεως Θων" (στο Χαϊδάρι)

Μετά την οικογένεια Θων, το πυργοειδές ακίνητο μετά του κτήματος πέρασε για δυο χρόνια (1914-1916) στην ιδιοκτησία του Στυλιανού Παντερμαλή για να αγοραστεί κατά το έτος 1916 από τον Πειραιώτη εφοπλιστή Αντώνιο Παληό - στα χρόνια της ακμής της Εταιρίας Θαλασσίων Επιχειρήσεων / Ατμοπλοΐας Παληού - περνώντας αργότερα στα χέρια των κληρονόμων του. 

Μεταπολεμικά, το Παλατάκι στέγασε κατά την περίοδο 1957-1971 την ψυχιατρική κλινική "Άγιος Ιωάννης", οπότε και σημειώθηκαν σοβαρότατες ζημιές στο εσωτερικό του κτίσματος. Από το 1955 καταγράφονται οι πρώτες προσπάθειες για να χαρακτηριστεί το κτήμα Χαϊδαρίου ως "κοινόχρηστος χώρος πρασίνου" αλλά κατά τις επόμενες δεκαετίες ένα μεγάλο τμήμα αυτού οικοπεδοποιήθηκε και οικοδομήθηκε. 

Οι καταστρεπτικές παρεμβάσεις στον ευρύτερο χώρο συνεχίστηκαν από τα μέσα της δεκαετίας του 1970 έως και τα μέσα της δεκαετίας του 1980 με την καταστροφή της περιμετρικής προστατευτικής μάντρας / τείχους του κτήματος αλλά και την αποψίλωση από δέντρα. Εν τέλει μόλις κατά το έτος 1976 ο Πύργος χαρακτηρίστηκε ως "Οίκημα χρήζον ειδικής κρατικής προστασίας" και τρία χρόνια αργότερα, το 1979, ο περιβάλλων χώρος κηρύχθηκε "διατηρητέος ιστορικός τόπος". 

To 1985 ο Πύργος "Παλατάκι" περιήλθε στην ιδιοκτησία του Δήμου Χαϊδαρίου και ακολούθησε ένα χρονικό διάστημα εργασιών επισκευής και αποκατάστασης του μνημείου, διαμόρφωσης του περιβάλλοντα χώρου, εξοπλισμού-επίπλωσης και διακόσμησης του Πύργου κ.α. (1987-1992) με τα εγκαίνια να λαμβάνουν χώρα τον Ιούνιο του 1993. Στις μέρες μας (21ος αιώνας), ο πύργος "Παλατάκι" στεγάζει το Πνευματικό Κέντρο και τη Δημοτική Βιβλιοθήκη του Δήμου Χαϊδαρίου. 

Ακολουθεί μια σειρά φωτογραφιών από τον Πύργο "Παλατάκι" όπως καταγράφηκε κατά το έτος 2014:

Φωτογραφικές λεπτομέρειες από τις επάλξεις του Πύργου, τα ανοίγματα, τις πυργοειδείς απολήξεις και τον διάκοσμο επί της προσόψεως του κτιρίου:

Στον κήπο του Πύργου - Επαύλεως υπάρχει μια μαρμάρινη στήλη αφιερωμένη στον φιλέλληνα Κάρολο Φαβιέρο (Charles Nicolas Fabvier - 10.12.1782 – 15.02.1855) με αναφορά στη μάχη του Χαϊδαρίου. Στην ίδια στήλη υπήρχε προτομή του Φαβιέρου της οποίας η τύχη αγνοείται.

Λεπτομέρεια της αναθηματικής στήλης: "Εις μνήμην αιώνιον του ανδρός το σήμα τούτο ήγειρεν Νικόλαος Θων":

Ο παλαιός ξενώνας της επαύλεως Χαϊδάρι - σήμερα κτίριο Νικολάου Γύζη: 

Η εικόνα του περιβάλλοντος χώρου του Πύργου "Παλατάκι" σαφέστατα και δεν έχει καμία σχέση με την εικόνα του κτήματος Χαϊδάρι προ 100 και πλέον χρόνων, τότε που οι κήποι με τους ανθώνες, τους φοίνικες, τα οπωροφόρα δένδρα και τον ελαιώνα καθιστούσαν την τοποθεσία άκρως ειδυλλιακή. 

Αντί επιλόγου... 

Κείμενο - Πηγές:

Το κείμενο είναι πρωτότυπο, προϊόν προσωπικής έρευνας.

Στοιχεία και πληροφορίες ελήφθησαν από τις κάτωθι πηγές:

• Wikipedia
• Εφημερίδα "Η Καθημερινή"
• Έντυπο Υλικό - Δήμος Χαϊδαρίου
• Χαϊδάρι: Η Πόλη των Κρυμμένων Θησαυρών
• Ημερήσιος Τύπος - Συλλεκτικοί Χάρτες

Φωτογραφίες: 

• Όλες οι σύγχρονες φωτογραφίες του αφιερώματος ανήκουν στον γράφοντα το ιστολόγιο, διέπονται από κανόνες πνευματικής ιδιοκτησίας και προέρχονται από την προσωπική μου φωτογραφική σελίδα (ALL RIGHTS RESERVED).
• Απαγορεύεται ρητά η χρήση, προβολή, αντιγραφή ή/και αναδημοσίευση με οποιοδήποτε τρόπο ή μέσο.
• Όσοι παρανομούν διώκονται σύμφωνα με τις ισχύουσες διατάξεις του νόμου περί πνευματικής ιδιοκτησίας.