Η ΠΥΛΗ ΤΟΥ ΑΔΡΙΑΝΟΥ

Η Πύλη του Αδριανού - αποκαλούμενη και "Αψίδα του Αδριανού" - είναι μια μνημειακή πύλη η οποία ομοιάζει με ρωμαϊκού τύπου θριαμβική αψίδα και βρίσκεται επί της σύγχρονης λεωφόρου Βασιλίσσης Αμαλίας, 325 μέτρα νοτιοανατολικά της Ακροπόλεως, παραπλεύρως του αρχαιολογικού χώρου του Ολυμπιείου, στο ύψος της οδού Λυσικράτους, στη συνοικία Μακρυγιάννη. Πιο συγκεκριμένα, η ύψους 18 μέτρων, μήκους 13,5 μέτρων και πλάτους 2,3 μέτρων πλήρως συμμετρική εξ'ολοκλήρου κατασκευασμένη από πεντελικό μάρμαρο πύλη, μιμείται τις ρωμαϊκές αψίδες στο κάτω τμήμα αυτής ενώ στο άνω μέρος, ομοιάζει με τα αρχαιοελληνικά πρόπυλα. 

Οι απόψεις των ιστορικών μελετητών συγκλίνουν στην εκδοχή ότι η εν λόγω πύλη κατασκευάστηκε για να εορταστεί η άφιξη (adventus) του Ρωμαίου Αυτοκράτορα Πόπλιου Αίλιου Τραϊανού Αδριανού (Publius Aelius Traianus Hadrianus, 24 Ιανουαρίου 76 μ.Χ. - 10 Ιουλίου 138 μ.Χ.) και για να τιμηθεί ο ίδιος για τις διάφορες ευεργεσίες του προς την πόλη των Αθηνών και για τα οικοδομικά έργα που εκτέλεσε, με την ευκαιρία της αφιέρωσης παρακείμενου ναού το 131 με 132 μ.Χ.

Ακόμη και σήμερα δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία και αποδείξεις ως προς το ποιος ανέθεσε την κατασκευή της υπό εξέτασιν πύλης, αν και η πιθανότερη εκδοχή είναι πως πολίτες της Αθήνας ή άλλοι Έλληνες υπήρξαν οι υπεύθυνοι για τον σχεδιασμό και την κατασκευή του συγκεκριμένου έργου. Το μόνον σίγουρο είναι πως η πύλη του Αδριανού χρησίμευσε ως ένα όριο διαχωρισμού της παλαιάς πόλεως των Αθηνών (του Θησέα) και της νέας πόλεως των Αθηνών (του Αδριανού / "Αδριανούπολις"), καθώς ο τελευταίος ακολουθώντας τον τότε πολεοδομικό ιστό αποφάσισε την επέκταση της πόλεως. Μάλιστα, οι δυο επιγραφές οι οποίες υπήρχαν χαραγμένες στο επιστύλιο του κάτω επιπέδου της πύλης ανέφεραν σχετικά τα εξής: η μεν επιγραφή στη βορειοδυτική πλευρά (ήτοι προς την Ακρόπολη): "ΑΙΔ' ΕIΣΙΝ ΑΘΗΝΑΙ ΘΗΣΕΩΣ Η ΠΡΙΝ ΠΟΛΙΣ" ("Εδώ είναι η Αθήνα, η αρχαία πόλη του Θησέα") ενώ η δε επιγραφή στη νοτιοανατολική πλευρά (ήτοι προς το Ναό του Ολυμπίου Διός): "ΑΙΔE ΑΔΡΙΑΝΟΥ ΚΟΥΧI ΘΗΣΕΩΣ ΠΟΛΙΣ" ("αυτή είναι η πόλη του Αδριανού, και όχι του Θησέως").

Πέτρος Μωραΐτης, Πύλη του Αδριανού, 1870. Φωτογραφικά αρχεία Μουσείου Μπενάκη.

Αρκετούς αιώνες αργότερα, στα χρόνια της Οθωμανοκρατίας και πιο συγκεκριμένα επί ημερών του Οθωμανού ιδιοκτήτου και διοικητού των Αθηνών Χατζή Αλή Χασεκή (Haci Ali Haseki), η υπό εξέτασιν Αψίδα του Αδριανού αποτέλεσε μια από τις επτά πύλες που διέθετε το Τείχος το οποίο οικοδόμησε ο Χασέκης, περί το έτος 1778, για την προστασία της πόλεως από τις επιδρομές διαφόρων Οθωμανικών, μουσουλμανικών και Αλβανικών συμμοριών. Αξιομνημόνευτο είναι το γεγονός πως εκείνα την εποχή, η Πύλη του Αδριανού ονοματιζόταν ως "Πόρτα της Βασιλοπούλας" ή "Καμαρόπορτα".

Στα μέσα του 18ου αιώνα, ο Σκωτσέζος αρχαιολόγος και αρχιτέκτονας James Stuart (1713-1788) και ο Βρετανός συνεργάτης του, επίσης αρχιτέκτονας, Nicholas Revett (1720–1804), κατέγραψαν αρχιτεκτονικά την Πύλη του Αδριανού (The Arch of Hadrian), για τις ανάγκες του μνημειώδους έργου τους με τίτλο "The Antiquities of Athens and Other Monuments of Greece" που εκδόθηκε κατά το έτος 1762.

Πέτρος Μωραΐτης, Η Πύλη του Αδριανού, ο Ναός του Ολυμπίου Διός, το Μετς και ο Αρδηττός (circa 1870)

 

Βασίλειος Καργόπουλος (circa 1880) - Μουσείο Μπενάκη

Η Πύλη του Αδριανού όπως καταγράφηκε σε δίγλωσσο επιστολικό δελτάριο των τελών του 19ου αιώνα (σσ. η καταγραφή ίσως να είναι ελαφρώς προγενέστερη). Στα δεξιά της Πύλης καταγράφεται η πρώτη Ευαγγελική εκκλησία των Αθηνών, αριστερά ένας υποτυπώδης δρόμος με ελάχιστα κτίρια και κατοικίες ενώ στο βάθος διακρίνεται ο λόφος των Μουσών με το Μνημείο του Φιλοπάππου.

Πύλη Αδριανού (Arc d'Adrien, Athenes)

Στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα, σε διάφορα συμβολαιογραφικά έγγραφα, η περιοχή πέριξ της υπό εξέτασιν Πύλης καταγραφόταν συχνά ως "πλατεία Πύλης Αδριανού". Παρά την Πύλη του Αδριανού λειτουργούσε μικρό θερινό θέατρο ("θεατρίδιο") αρχικά με την ονομασία "Έντεμ" (αργότερα "Ολυμπία" και "Θέατρο Πύλης Αδριανού" στα μέσα της δεκαετίας του 1910) αλλά και Ζωολογικός Κήπος. 

Έναντι της Πύλης, από το έτος 1896, λειτουργούσε η Γυναικολογική Κλινική της Ενώσεως Ελληνίδων ενώ στην αυγή του 20ου αιώνα, ιδιαίτερη αναφορά είχε γίνει στην απαλλοτρίωση κτημάτων πέριξ της Πύλης για τη διάνοιξη της λεωφόρου Συγγρού.

Αδελφοί Ρωμαϊδη (circa 1900)

Μια καταγραφή της Πύλης του Αδριανού η οποία συμπεριλήφθηκε στον δίγλωσσο Οδηγό των Αθηνών της Επιτροπής των Ολυμπιακών Αγώνων υπό την προεδρία της Α.Β.Υ. του Διαδόχου, ο οποίος εκδόθηκε κατά το έτος 1906 στην Αθήνα, από το λιθογραφείο Α. Κοντογόνη και το τυπογραφείο Π. Λεώνη. (Guide d'Athenes, Comité des Jeux Olympiques, sous la presidence de S.A.R. le Prince Royal des Hellenes):

Ενδεικτική τρίγλωσση (σε ελληνικά / αγγλικά και γαλλικά) επιχρωματισμένη καρτ-ποστάλ των αρχών του 20ου αιώνα με τίτλο "Αθήναι - Πύλη του Αδριανού" (Athenes - Portique d'Hadrien / Athens - The Arch of Hadrian).

Από το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα και κατά τη διάρκεια του 20ου αιώνα, όπως ήταν φυσικό και επόμενο, η Πύλη του Αδριανού καταγράφηκε φωτογραφικά από πολλούς Έλληνες αλλά και ξένους επώνυμους και ανώνυμους φωτογράφους, ενώ αποτυπώθηκε σε πληθώρα καρτ-ποστάλ ελληνικών αλλά και ξένων εκδόσεων.

Πύλη Αδριανού (Athenes - Arc d'Adrien)

Αθήναι - Πύλη Αδριανού (Athenes - Arc d'Adrien) - Εκδόσεις Delta

Η Πύλη του Αδριανού όπως καταγράφηκε σε επιχρωματισμένο δίγλωσσο επιστολικό δελτάριο της δεύτερης δεκαετίας του 20ου αιώνα. Αξιοσημείωτη η παρουσία του ηλεκτροκίνητου τροχιοδρόμου με κατεύθυνση προς τα δυο Φάληρα (νέο Φάληρο και παλαιό Φάληρο):

Αθήναι - Πύλη Αδριανού (Athenes - Arc d'Adrian)

Ακολουθούν ορισμένες ενδεικτικές ασπρόμαυρες αλλά και έγχρωμες μεταπολεμικές φωτογραφικές καταγραφές της υπό εξέτασιν Πύλης:

Schulz, Paul Athen, Hadriansbogen, vor 1945

Helbig, Konrad [1965]

Hildebrand, Gustav [1979]

Όπως προαναφέραμε, το υπό εξέτασιν μνημείο είναι εξ' ολοκλήρου κατασκευασμένο από πεντελικό μάρμαρο, πλην όμως κατώτερης ποιότητας από το πεντελικό μάρμαρο το οποίο χρησιμοποιήθηκε λ.χ. για την κατασκευή του Παρθενώνα ή άλλα σημαντικών αθηναϊκών κτιρίων. Στις μέρες μας (21ος αιώνας), κατά κοινή ομολογία η Πύλη διασώζεται μεν σε εξαιρετική κατάσταση δεδομένης της αρχαιότητάς της, πλην όμως η επί δεκαετίες έκθεση στην ατμοσφαιρική ρύπανση έχει προκαλέσει μεγάλες φθορές στο μνημείο, το οποίο χαρακτηρίζεται από εκτεταμένο αποχρωματισμό του μαρμάρου και υποβάθμιση των επιγραφών του. 

Η Πύλη του Αδριανού όπως καταγράφηκε φωτογραφικά στις αρχές της δεκαετίας του 2010:

Διαβάστε σχετικά θέματα:

Η Αθήνα των αρχών του 20ου αιώνα

Ο ναός του Ολυμπίου Δίος (Ολυμπίειον)

Κείμενο - Πηγές:

Το κείμενο είναι πρωτότυπο, προϊόν προσωπικής έρευνας, προσωπικής εργασίας και προσωπικών εκτιμήσεων. Στοιχεία και πληροφορίες έχουν ληφθεί από τις κάτωθι πηγές:

• Κάρτ-Ποστάλ του Παρελθόντος, Αθήνα - Φάληρο - Πειραιώς - Κηφισιά, Ιωάννου Γεώργιος, Εκδόσεις Ι. Σιδέρη, 2009
• The Antiquities of Athens: And Other Monuments of Greece, James Stuart, Nicholas Revett (1762)
• Υπουργείο Πολιτισμού
• Wikipedia

Φωτογραφίες: 

• Όλες οι σύγχρονες φωτογραφίες του αφιερώματος καθώς και οι συνθέσεις / αντιπαραβολές ανήκουν στον γράφοντα το ιστολόγιο και διέπονται από κανόνες πνευματικής ιδιοκτησίας.
• Απαγορεύεται ρητά η χρήση, προβολή, αντιγραφή ή/και αναδημοσίευση με οποιοδήποτε τρόπο ή μέσο.
• Όσοι παρανομούν διώκονται σύμφωνα με τις ισχύουσες διατάξεις του νόμου περί πνευματικής ιδιοκτησίας.