Ο ΛΙΜΗΝ ΤΩΝ ΑΛΩΝ

Ο λιμήν των Αλών, παρόλο που ως τοπωνύμιο ίσως να ξενίζει πολλούς κατοίκους του Πειραιώς ή και να τους είναι εντελώς άγνωστο πλέον τη σήμερον ημέραν, αποτελεί την επίσημη ονομασία της βόρειας λεκάνης του κεντρικού λιμένος Πειραιώς, ήτοι εκεί όπου κατά πάσα πιθανότητα βρισκόταν κατά την αρχαιότητα ο επονομαζόμενος "Κωφός Λιμήν" ή και "Λίμνη".

Πειραιεύς: Άποψις λιμένος Πειραιώς (Pirée: Le Port Alon)

Η πλειοψηφία των σύγχρονων ερευνητών υποστηρίζουν πως ο λιμήν των Αλών (αι Αλαί) ορίζεται ως η περιοχή που ξεκινά από το ύψος της σύγχρονης ακτής Τζελέπη και των παλαιών σιδηροδρομικών σταθμών των ΣΑΠ και των ΣΠΑΠ και φθάνει μέχρι τη συνοικία του Αγίου Διονυσίου - όπου βρισκόταν το πρώτο νεκροταφείο του Πειραιώς - και τον σιδηροδρομικό σταθμό Λαρίσης Πειραιώς πλησίον της Ηετιώνειας Ακτής. Η προαναφερόμενη περιοχή αποτελούσε μια αβαθή, ελώδη, ανθυγιεινή και βορβορώδη θάλασσα, ακατάλληλη προς ναυσιπλοΐα η οποία κατά την αρχαιότητα βρισκόταν εκτός των τειχών του αρχαίου Πειραιώς. Στο τμήμα μεταξύ του "στόματος" του "λιμένος των Αλών" και της Ηετιώνειας Ακτής, σύμφωνα με πηγές, βρισκόταν η Μεγίστη Στοά του αρχαίου Πειραιώς την οποία οικοδόμησαν το 411 π.Χ. οι Τετρακόσιοι, εξαναγκάζοντας του εμπόρους να πωλούν στο σημείο εκείνο το σιτάρι τους. Ο δε χαρακτηρισμός - τοπωνύμιο "Κωφός Λιμήν" φέρεται να δόθηκε στην ίδια περιοχή λόγω της γεωγραφικής ιδιαιτερότητάς της, ήτοι της χαρακτηριστικής ηρεμίας της θάλασσας στο σημείο εκείνο όπου τα κύματα δεν έφταναν ούτε κατά τη διάρκεια των ημερών θαλασσοταραχής.

Η δημιουργία αυτής της μεγάλης ελώδους λιμνοθάλασσας προέκυψε κατά μια εκδοχή από την παράκαμψη του ποταμού Κηφισού προς το νέο Φάληρο (επί ημερών Περικλέους), οπότε και δημιουργήθηκε το επονομαζόμενο "Αλίπεδον" του Πειραιώς το οποίο εκτεινόταν από το νέο Φάληρο και τα Καμίνια μέχρι και τον κεντρικό λιμένα της πόλης. Ο Αθηναίος ιστορικός συγγραφέας και σωκρατικός φιλόσοφος Ξενοφών, στο έργο του με τίτλο "Ελληνικά", ανέφερε την εν λόγω περιοχή ως "ο εν ταις Αλαίς πηλός". Μετά την ανασύσταση της πόλης του Πειραιώς κατά τον 19ο αιώνα, η υπό εξέταση θαλάσσια περιοχή παρέμενε αναξιοποίητη και ανεκμετάλλευτη, ακατάλληλη για πλεύση, λόγω του βορβορώδη πυθμένα και του μικρού βάθους ενώ οι κάτοικοι την ονομάτιζαν συχνά Βούρλα ή Βουρκάρι (για ευνόητους λόγους). Τα πρώτα έργα κατασκευής κρηπιδωμάτων στον λιμένα των Αλών καταγράφονται κατά το έτος 1868. Άλλωστε η καρδιά του ραγδαία αναπτυσσόμενου βιομηχανικού Πειραιά του δευτέρου μισού του 19ου αιώνα "χτυπούσε" στη φημισμένη Συνοικία των Εργοστασίων, η οποία δημιουργήθηκε σταδιακά βορείως του λιμένα των Αλών.

Πειραιεύς - Εργοστάσια (Le Pirée: Ergostasia Batiments de Fabriques)

Κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα, οι μελετητές και ιστορικοί που ασχολήθηκαν με τον καθορισμό και την ονομασία των διαφόρων θέσεων του κεντρικού λιμένος Πειραιώς και όχι μόνο, παρουσίαζαν μια αδυναμία συμφωνίας ως προς τις ονομασίες / τοπωνύμια παρουσιάζοντας θεωρίες και απόψεις αλληλοσυγκρουόμενες. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός πως στην εν λόγω διαμάχη περί των πιθανών ονομασιών των τοποθεσιών του κεντρικού λιμένος Πειραιώς έλαβαν χώρα όχι μονάχα Έλληνες ιστορικοί, αρχαιολόγοι και μελετητές αλλά και ξένοι. Ως αποτέλεσμα της προαναφερθείσης αδυναμίας συμφωνίας επί της πραγματικής θέσεως του αρχαίου λιμένα με την τοπωνυμία Κάνθαρος, σε πολλούς χάρτες του 19ου αιώνα ο σημερινός λιμήν των Αλών καταγραφόταν, λανθασμένα, ως λιμήν Ζέας, λόγω του παρόμοιου ανοίγματος του στομίου αυτών. 

Ενδεικτικά, παρουσιάζουμε τον ακόλουθο χάρτη του Πειραιώς και των λιμένων αυτού κατά την αρχαιότητα, του νομομηχανικού Ηλία Ι. Αγγελόπουλου, ο οποίος τοποθετούσε τον αρχαίο λιμένα της Ζέας και τα ομώνυμα ναυπηγεία στη θέση του λιμένος των Αλών. Λόγω της θέσεώς του ως νομομηχανικός, ο Η. Αγγελόπουλος επηρέασε τις αρμόδιες κρατικές υπηρεσίες και με την σύμφωνη γνώμη και άλλων ερευνητών και μελετητών της εποχής του, επέβαλαν τρόπον τινά, την λανθασμένη χρήση του όρου / τοπωνυμίου "όρμος Ζέας" ή "λιμήν Ζέας" για τον λιμένα των Αλών!

Ο Πειραιεύς και οι Λιμένες Αυτού εν τη Αρχαιοτήτι υπό Η. Αγγελόπουλου  (Πηγή: "Ο Πειραιεύς" - Χ.Θ. Πανάγος)

Δεν είναι τυχαίο το γεγονός πως ο φρούραρχος Πειραιώς, ίλαρχος Γ. Αγγελόπουλος, στο αξιόλογο έργο του με τίτλο "Στατιστική Πειραιώς" το 1852, αναφερόταν και εκείνος λανθασμένα στη Ζέα η οποία "κείται προς βορράν του Πειραιώς, εκτείνεται μάλλον από δυσμών προς ανατολάς, έχει πυθμένα βορβορώδη, ενούται μετά του Πειραιώς δια τεχνητού στομίου 135 μέτρων πλάτους και έχει τας εξής διαστάσεις: ήτοι μήκος 460 μέτρων, πλάτος 250, περιφέρειαν 585 μέτρων, επιφάνειαν ή εμβαδόν 60.000 τετραγωνικών μέτρων και βάθος μόλις δύο μέτρων". Στο ίδιο έργο, ο Γ. Αγγελόπουλος αναφερόταν επίσης στην ανάγκη καθαρισμού της Ζέας ("ήτις καταχρηστικώς ήδη ονομάζεται λιμήν - διότι εις ην ευρίσκεται κατάστασιν είνε καθ'αυτό έλος") ενώ κατέγραφε επίσης λανθασμένα τον Κωφό Λιμένα "έξωθεν του λιμένος Πειραιώς παρά τη Ηετιώνεια άκρα, αριστερά του εισπλέοντος", καθώς επίσης το Πασαλιμάνι ως Μουνυχία.

Ο επόμενος χάρτης του λιμένα του Πειραιώς μετά σχετικού υπομνήματος με τα σημεία αναφοράς της πόλης συντάχθηκε από τους μαθητές της Στρατιωτικής Σχολής τον Απρίλιο του 1850 και βεβαίως αναφέρει τον λιμένα των Αλών ως "όρμο Ζέας":

Ο Πειραιεύς το 1850 - Χάρτης Μαθητών Στρατ. Σχολής (Πηγή: "Ο Πειραιεύς" - Χ.Θ. Πανάγος)

Ως αντιπαραβολή των ανωτέρω, παραθέτουμε ακολούθως έναν χάρτη του Πειραιώς, όπως διαμορφώθηκε με βάση τις νεώτερες αρχαιολογικές ανακαλύψεις, στον οποίον ο Κωφός Λιμήν τοποθετείται στη θέση του υπό εξέτασιν λιμένος των Αλών, ο αρχαίος λιμήν της Ζέας στο Πασαλιμάνι και ο λιμήν Μουνιχίας στο σημερινό Μικρολίμανο (Τουρκολίμανο):

Χάρτης Πειραιώς με βάση τις σύγχρονες αρχαιολογικές εκτιμήσεις (Πηγή: "Ο Πειραιεύς" - Χ.Θ. Πανάγος)

Κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα, η ραγδαία ανάπτυξη του λιμένος Πειραιώς επέβαλαν την πραγματοποίηση διαδοχικών λιμενικών έργων, αρχικά υπό τη διοίκηση της Επιτροπείας Λιμένος (1911-1930) και αργότερα υπό τη διοίκηση του Οργανισμού Λιμένος Πειραιώς (ΟΛΠ - 1930-1999). Στον Κωφό Λιμένα τα κρηπιδώματα διευρύνθηκαν στις αρχές της δεύτερης δεκαετίας του 20ου αιώνα ενώ κατασκευάστηκαν τελωνειακό κατάστημα και νέες αποθήκες. Την ίδια εποχή (1915), "εκδιώχθηκαν" από την παραλιακή οδό Αγίου Διονυσίου (σσ. την σημερινή ακτή Κονδύλη) όλα τα ιδιωτικής φύσεως ναυπηγεία / καρνάγια τα οποία δραστηριοποιούνταν στην περιοχή, τα οποία μεταφέρθηκαν προς τον όρμο του Αγίου Γεωργίου στο Κερατσίνι και προς το Πέραμα.

Στην επόμενη ασπρόμαυρη φωτογραφία, από τα ψηφιοποιημένα αρχεία της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Γαλλίας, καταγράφεται η σημερινή ακτή Κονδύλη, στα μέσα της δεύτερης δεκαετίας του 20ου αιώνα (1917), ήτοι κατά την περίοδο του δευτέρου γαλλικού - "συμμαχικού" αποκλεισμού της πόλης του Πειραιώς. Διακρίνονται συν τοις άλλοις οι "υπό εκδίωξη" εκείνη την εποχή ταρσανάδες, οι γραμμές του τροχιόδρομου της παραλίας και στο βάθος η εκκλησία του Αγίου Διονυσίου και ο περίβολος του πρώτου νεκροταφείου της πόλης του Πειραιώς.

Έτος 1917 - Οδός Αγίου Διονυσίου (Αρχείο Εθνικής Βιβλιοθήκης της Γαλλίας)

Στην κάτωθι αρχειακή ασπρόμαυρη λήψη, καταγράφεται μερικώς η όψη του λιμένος των Αλών κατά τη δεκαετία του 1920, περίοδο κατά την οποίαν οικοδομήθηκαν νέα κτιριακά συγκροτήματα προς αποθήκευση των εμπορευμάτων:

Δεκαετία 1920 - Αποθήκες στον λιμένα των Αλών (Πηγή: Αρχείο ΟΛΠ)

Επανερχόμενοι στο ζήτημα της ονομασίας του λιμένος των Αλών, παρατηρήστε στο παρακάτω εξώφυλλο του Καταστατικού του Συνδέσμου των Εργατών / Φορτοεκφορτωτών του εν λόγω λιμένος την αναφορά στο λανθασμένο τοπωνύμιο "λιμένος Αλών ή Ζέας", δείγμα του ισχυρού αντίκτυπου που είχαν οι άστοχες εκτιμήσεις των ειδικών της εποχής κατά τον 19ο αιώνα! 

Στην κάτωθι λεπτομέρεια από χάρτη / σχέδιο του έτους 1923 βέβαια, ο λιμήν Αλών ή Κωφός, καταγράφεται με την ορθή του ονομασία: 

Έτος 1923 - Λιμήν Αλών (Λεπτομέρεια από γενικότερο χάρτη - Πηγή ΟΛΠ)

Ενδεικτική διαφημιστική καταχώρηση του εργολάβου φορτοεκφορτώσεων εμπορευμάτων και ιδιοκτήτη ρυμουλκών και φορτηγίδων Οδυσσέα Πιλάλη ο οποίος διατηρούσε γραφεία κατά τη δεκαετία του 1930 στον λιμένα των Αλών, έναντι του σταθμού του ηλεκτρικού σιδηροδρόμου:

Στις 19 Ιουνίου του 1935, εντός του κιγκλιδώματος του λιμένος των Αλών, έναντι του Μεγάρου του Ηλεκτρικού, τοποθετήθηκε η προτομή του Δημητρίου Ι. Καλλιμασιώτη, τρις Προέδρου της Λιμενικής Επιτροπής και αναμορφωτή του λιμένος Πειραιώς κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα.

Μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο και το καταστρεπτικό πέρασμα Γερμανών Ναζί αλλά και "συμμάχων", η εικόνα του λιμένος των Αλών δε διέφερε σημαντικά από την εικόνα ολόκληρου του κατεστραμμένου κεντρικού λιμένος Πειραιώς. 

Ας μην λησμονεί κανείς πως ο λιμένας της πόλης δέχθηκε τον Απρίλιο του 1941 την αεροπορική επίθεση των γερμανικών βομβαρδιστικών που γέμισαν το λιμάνι νάρκες και ισοπέδωσαν πολλές λιμενικές εγκαταστάσεις, για να ακολουθήσει αργότερα ο "συμμαχικός" βομβαρδισμός του Ιανουαρίου του 1944 και τέλος, το τελειωτικό κτύπημα, τον Οκτώβριο του 1944, κατά την αποχώρηση των Ναζί από τον Πειραιά, οπότε και ανατίναξαν σκοπίμως όλες τις υπάρχουσες εγκαταστάσεις, μέχρι και τους μόλους του λιμανιού!

Έτος 1948 - Λιμήν Αλών (λεπτομέρεια ευρύτερου χάρτη - Πηγή: ΟΛΠ)

Μετά το έτος 1951, οπότε και ξεκίνησε η δυναμική εκταμίευση της αμερικανικής βοήθειας, έλαβε χώρα η ανασυγκρότηση ολόκληρου του κεντρικού λιμένος Πειραιώς. Το 1953 αποπερατώθηκε η επισκευή του κρηπιδώματος Ι-Κ του λιμένος των Αλών ενώ τέσσερα χρόνια (1957) αργότερα κατασκευάστηκαν δυο νέα μεταλλικά υπόστεγα. Με το πέρασμα των πρώτων μεταπολεμικών δεκαετιών, ο λιμένας των Αλών, του οποίου το τοπωνύμιο ξεχάστηκε, άρχισε σιγά-σιγά να αποκτά την σημερινή εικόνα. Οι αποθήκες που βρίσκονταν επί της παραλίας λιμένος κατεδαφίστηκαν, ο τροχιόδρομος "ξηλώθηκε", η συνοικία των Εργοστασιών "έσβησε", το εμπορικό λιμάνι μεταφέρθηκε και οι προκυμαίες χρησιμοποιούνται πλέον μονάχα για την εξυπηρέτηση σκαφών της εγχώριας ακτοπλοΐας. 

Η σύγχρονη εικόνα του πάλαι ποτέ λιμένα των Αλών με την ακτή Γ. Κονδύλη, με φόντο ένα μείγμα παλαιών και νέων κτιριακών εγκαταστάσεων και στο αριστερό άκρο της φωτογραφίας, σταθερό σημείο αναφοράς, ο ναός του Αγίου Διονυσίου. 

Στις μέρες μας, στο εν λόγω σημείο βρίσκονται περιμετρικά οι Πύλες Ε6 (μπροστά από τον σταθμό του Ηλεκτρικού, η οποία εξυπηρετεί πλοία από και προς Κυκλάδες), Ε5 (στη συμβολή της οδού Καλλιμασσιώτη με την ακτή Κονδύλη), Ε4 (περί το μέσον της ακτής Κονδύλη) και Ε3 (στη στροφή του Αγίου Διονυσίου, όπου παραδοσιακά πλέον δένουν τα πλοία από και προς Κρήτη). Όπως είναι φυσικό και επόμενο, οι συνεχείς επεκτάσεις των κρηπιδωμάτων του κεντρικού λιμένος προς την θάλασσα έχουν σαφέστατα "μειώσει" την έκταση του παλαιού λιμένα των Αλών.

Ακολουθούν ορισμένες ακόμη ενδεικτικές φωτογραφίες της σύγχρονης όψης του πάλαι ποτέ λιμένος των Αλών:

 

 

 

Διαβάστε σχετικά θέματα

Το πρώτο νεκροταφείο του Πειραιά στον Άγιο Διονύσιο

Η συνοικία του Αγίου Διονυσίου

Βόλτα στο "χθες" και το "σήμερα" της οδού Αγίου Διονυσίου / ακτής Κονδύλη

Η "ξεχασμένη" προτομή του Δημητρίου Ι. Καλλιμασιώτη

Κείμενο - Πηγές:

Το κείμενο είναι πρωτότυπο, προϊόν προσωπικής έρευνας, προσωπικής εργασίας και προσωπικών εκτιμήσεων. Στοιχεία και πληροφορίες έχουν ληφθεί από τις κάτωθι πηγές:

• "Στατιστική Πειραιώς" (1852), Γ. Αγγελόπουλου, Ελεύθερη Σκέψις
• "Ο Πειραιεύς", Χρήστου Θ. Πανάγου, Εμπορικό και Βιομηχανικό Επιμελητήριο Πειραιώς, 1995
• Μεγάλο Πειραϊκό Λεύκωμα, Χρήστου Πατραγά, Εκδόσεις Μυτιληναίος, Πειραιάς, 2004
• Η Εξέλιξη του Λιμένος Πειραιώς κατά τον 20ο Αιώνα - Εκατό Χρόνια Ανάπτυξης (1911-2011), Οργανισμός Λιμένος Πειραιώς
• "Ο Πειραιεύς του άλλοτε", Πάνου Λώζου, 1987
• Οδηγοί Πόλεως - Συλλεκτικοί Χάρτες

Φωτογραφίες:

• Οι ιστορικές φωτογραφίες παρατίθενται για εκπαιδευτικούς σκοπούς - κάθε νόμιμο δικαίωμα ανήκει στους νομίμους κατόχους αυτών.
• Όλες οι φωτογραφίες του αφιερώματος ανήκουν στον γράφοντα το ιστολόγιο, διέπονται από κανόνες πνευματικής ιδιοκτησίας και προέρχονται από την προσωπική μου φωτογραφική σελίδα (ALL RIGHTS RESERVED).
• Απαγορεύεται ρητά η χρήση, προβολή, αντιγραφή ή/και αναδημοσίευση με οποιοδήποτε τρόπο ή μέσο.
• Όσοι παρανομούν διώκονται σύμφωνα με τις ισχύουσες διατάξεις του νόμου περί πνευματικής ιδιοκτησίας.