Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΤΖΑΝΕΙΟΥ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ ΠΕΙΡΑΙΩΣ

Στον αναπτυσσόμενο Πειραιά των μέσων του 19ου αιώνα (1845-1850), η ανάγκη ίδρυσης και λειτουργίας ενός δημοτικού νοσοκομείου καθίστατο εκ των πραγμάτων ολοένα και πιο επιβεβλημένη. Στους προϋπολογισμούς του Δήμου Πειραιώς εκείνης της εποχής μάλιστα, αναγραφόταν σχετικό κονδύλι για την μελλοντική ενοικίαση οικήματος προς εγκατάσταση νοσοκομείου. 

Ο φρούραρχος Πειραιώς, ίλαρχος Γ. Αγγελόπουλος, στο έργο του "Στατιστική Πειραιώς", καταγράφει, στις αρχές της δεκαετίας του 1850, με γλαφυρά λόγια την τραγική κατάσταση που διαμορφωνόταν στην πόλη του Πειραιώς ελλείψει νοσοκομείου: "Δυστυχώς η πόλις αύτη δεν απέκτησεν άχρι σήμερον τοιουτόν τι φιλανθρωπικόν κατάστημα. Δια δε την έλλειψίν του, πολλοί πένητες κάτοικοι, και μάλιστα όσοι εκ των απόρων αλλοδαπών δεν έχουσι μεθ' εαυτών συγγενή τινα, στερούμενοι της αναγκαίας δια την ασθένειάν των περιποιήσεως, αποθνήσκουν εις ελεεινήν ενίοτε κατάστασιν [...]" Ο Γ. Αγγελόπουλος έκλεινε το σχετικό με το νοσοκομείο Πειραιώς κεφάλαιο του έργου του αναφέροντας πως ήδη υπήρχε το "απαιτούμενον γήπεδον" για την κατασκευή του νοσοκομείου, έκανε αναφορά σε ήδη υφιστάμενες δωρεές ομογενών από το εξωτερικό και στην σχετική δημοτική επιτροπή που είχε διοριστεί επί του θέματος και κατέληγε με την εξής ευχή: "[...] Ευχόμεθα λοιπόν από καρδιάς, όπως αι ολίγαι αυταί παρατηρήσεις μας, ας ειλικρινές φιλανθρωπίας αίσθημα υπηγόρευσε, φέρωσι το ποθούμενον αποτέλεσμα".

Η ανέγερση του πρώτου δημοτικού νοσοκομείου της πόλης δρομολογήθηκε εν τέλει το 1860, επί δημαρχίας Λουκά Ράλλη, κατόπιν της σχετικής μεγάλης δωρεάς / κληροδοτήματος του Νικήτα Τζάννε (ή Τζάννη). Το σχετικό έργο δημοπρατήθηκε τον Απρίλιο του 1866, ο θεμέλιος λίθος του καταστήματος τέθηκε στις 24 Ιουλίου του 1866 (επί δημαρχίας Λουκά Ράλλη) και τα επίσημα εγκαίνια έλαβαν χώρα στις 23 Ιουλίου του 1873 (επί δημαρχίας Δημητρίου Μουτζόπουλου). 

Το δημοτικό νοσοκομείο Πειραιώς το οποίο ονομάστηκε Τζάννειο Νοσοκομείο προς τιμήν του μεγάλου ευεργέτη Νικήτα Τζάννε (ή Τζάννη) λειτούργησε αρχικά ως δημοτικό ίδρυμα, του οποίου τη διοίκηση ασκούσε το Δημοτικό Αδελφάτο, με την υποστήριξη και χρηματοδότηση του Δήμου Πειραιώς. Κύριος σκοπός του νοσοκομείου ήταν η παροχή δωρεάν περίθαλψης σε απόρους δημότες, γεγονός που αποκτά ιδιαίτερη σημασία αν αναλογιστεί κάποιος ότι εκείνη την εποχή, στην ευρύτερη περιοχή Αθηνών-Πειραιώς, λειτουργούσαν μονάχα το Στρατιωτικό νοσοκομείο στην περιοχή Μακρυγιάννη, το Δημοτικό νοσοκομείο "Ελπίς" και το οφθαλμιατρείο Αθηνών, και, ένα μεγάλο τμήμα του πληθυσμού των κατοίκων της ευρύτερης περιοχής του Πειραιώς ταλαιπωρούνταν σε μόνιμη βάση από ασθένειες και επιδημίες (ελώδεις πυρετοί, τύφος κ.α.) ελλείψει εμβολίων και σωστού συστήματος ύδρευσης και αποχέτευσης. 

Το ως άνω εικονιζόμενο πρώτο νεοκλασικό κτίριο του Τζαννείου Νοσοκομείου, από αρχιτεκτονικής απόψεως ακολουθούσε τη συγκεκριμένη συγκρότηση των δημοσίων κτιρίων, με έναν κεντρικό πυρήνα και δυο πλάγιες πτέρυγες. Η μελέτη κατασκευής του έργου (1865) πραγματοποιήθηκε από τον δημοτικό μηχανικό Γερ. Μεταξά με "πολλήν ακρίβειαν και επιτυχίαν", όπως τονιζόταν σε σχετική αναφορά του Δήμου Πειραιώς. Η ανέγερση του νοσοκομείου έλαβε χώρα κατά το διάστημα 1866-1869 σε επτά στάδια που περιελάμβαναν: τον σχηματισμό του περιβόλου, την ανοικοδόμηση ισογείου τμήματος του κεντρικού μετώπου με τις δυο συνεχόμενες ήμι-πτέρυγες, την αποπεράτωση του υπολοίπου τμήματος του ισογείου, την καθ'ύψος επέκταση των δυο ήμι-πτερύγων, την ανοικοδόμηση ενός ιερού ναού μεγαλυτέρου του απαιτούμενου για να χρησιμοποιείται και από τους περίοικους και τέλος την κατασκευή μνημείου για τον δωρητή Νικήτα Τζάννε (ή Τζάννη) και τη σύζυγό του Ελένη στο κέντρο του περιβόλου. Η αρχική χωρητικότητα του νοσηλευτηρίου είχε σχεδιαστεί ώστε να επιτρέπει τη φιλοξενία 112 ασθενών - υπό φυσιολογικές συνθήκες - και περισσότερων από 150 ασθενών σε έκτακτες περιπτώσεις επιδημιών.

Το νεοκλασικό οικοδόμημα του πρώτου Τζαννείου Νοσοκομείου διέθετε στο ισόγειο και στο υπερυψωμένο υπόγειο 16 θαλάμους και 2 χώρους υγιεινής πλακοστρωμένου με μαρμάρινες πλάκες Πεταλιών. Στο κατώτερο επίπεδο υπήρχαν η κουζίνα, το πλυσταριό και το φαρμακείο του νοσοκομείου. Στον δε περίβολο του κτιρίου είχε προβλεφθεί ειδικός χώρος για το πέρασμα των αμαξών. Στις απολήξεις των στεγών του κτιρίου και στο δώμα είχαν χρησιμοποιηθεί μαρμάρινες πλάκες από την Τήνο και τούβλα Μασσαλίας. Η μνημειακού τύπου επιβλητική είσοδος του νοσοκομείου, με μαρμάρινα κλιμακοστάσια, στηριζόταν σε τέσσερις κολώνες από λευκό μάρμαρο Τήνου, με βάσεις και κιονόκρανα δωρικού ρυθμού στην κορυφή της οποίας υπήρχε ένα επίσης μαρμάρινο επιβλητικό αέτωμα και ζωφόρος με την επιγραφή "ΔΗΜΟΤΙΚΟΝ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΝ ΠΕΙΡΑΙΩΣ", σε αρχαϊκή γραφή με επίχρυσα στοιχεία.

Εγκαίνια Ζαννείου Νοσοκομείου - Έτος 1873

Δυο χρόνια μετά τα εγκαίνια του νοσοκομείου, ο Μιλτιάδης Μπούκας στον Εμπορικό, Γεωγραφικό και Ιστορικό Οδηγό των πλείστων κυριοτέρων πόλεων της Ελλάδος του έτους 1875 καταγράφει το "Νοσοκομείον" στα "Φιλανθρωπικά Καταστήματα" της πόλεως του Πειραιώς ως εξής: "Νοσοκομείον, συντηρούμενον εκ του κληροδοτήματος του Νικήτα Τζάνη, εξ ου ωκοδομήθη και το Κατάστημα και εκ συνεισφοράς του Δήμου, προς την δεξιάν πτέρυγα της Μουνυχίας, επί λόφου."

Κατά τα πρώτα χρόνια της λειτουργίας του Νοσοκομείου, την οργάνωση και συγκρότηση ου ιδρύματος ανέλαβε ο Πειραιώτης καθηγητής Φαρμακολογίας και Παθολογικής Ανατομικής Θεόδωρος Αφεντούλης (Ζαγορά Πηλίου 1824 - Πειραιάς 1893) του οποίου η πολυσχιδής παρουσία συνδέθηκε άρρηκτα με την ιστορία του Τζαννείου Νοσοκομείου στα τέλη του 19ου αιώνα. Εκτός του προαναφερομένου Θεοδώρου Αφεντούλη - του οποίου το όνομα δόθηκε τιμητικά στην λεωφόρο Νοσοκομείου, νυν λεωφόρος Θ. Αφεντούλη - κατά τα πρώτα χρόνια λειτουργίας του Τζαννείου Νοσοκομείου τις υπηρεσίες του προσέφεραν ως ιατροί ο Βαυαρός Κάρολος Θεόδωρος Ερρίκος Ράϊν(χ)ολδ - αρχίατρος του Βασιλικού Ναυτικού, ο Καθηγητής Χειρουργικής Παύλος Ιωάννου, ο χειρούργος υφηγητής του Πανεπιστημίου Σπυρίδων Κοντολέων, οι Πειραιώτες ιατροί Κ. Βράτιμος, Βαλέριος Στάης, Βίκτωρ Οριγώνης, ο μαιευτήρ Δρίτσας, ο Στ. Χοϊδάς, ο Κ. Νικολετόπουλος κ.α. 

Στα τέλη του 19ου αιώνα και ενώ είχαν προηγηθεί διάφορες συμπληρωματικές εργασίες, επεμβάσεις και μετασκευές στο αρχικό κτίριο που οικοδομήθηκε την περίοδο 1866-1869, το νοσοκομείο επεκτάθηκε με την ανέγερση μιας νέας πτέρυγας (1898) στην οποία εγκαταστάθηκε το χειρουργικό τμήμα του νοσοκομείου καθώς και δυο μικρότερα (το μαιευτικό και το οφθαλμολογικό) κατόπιν σχετικής πρώτης ενεργοποίησης του κληροδοτήματος / δωρεάς του Δημητρίου Σαλεπούλα (ή Σαληπούλα ή Σαλιπούλα). Μέχρι τα 1900, στο Τζάννειο Νοσοκομείου το οποίο εκείνη την εποχή (τέλη 19ου αιώνα / αρχές 20ου αιώνα) διέθετε περί τις 150 κλίνες παρέχοντας πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια περίθαλψη, λειτουργούσε μονάχα Παθολογική Κλινική.

Η νέα πτέρυξ του Ζαννείου Νοσοκομείου Πειραιώς (Έτος 1901) 

Η άσκηση της διοικήσεως από το Αδελφάτο του Ζαννείου Νοσοκομείου δεν υπήρξε πάντοτε ιδεώδης και δυστυχώς δεν εξέλειπαν κρούσματα σκανδάλων όπως λ.χ το κάτωθι:

Το Σκάνδαλον του Ζαννείου Νοσοκομείου - Έτος 1903

Στον Πλήρη Οδηγό του Πειραιώς του έτους 1906-1907, το Δημοτικόν Νοσοκομείον Ζάννειον, εις το τέρμα της Λεωφόρου Νοσοκομείου, καταγράφεται με Διευθυντή τον Κ. Βράτιμο και ιατρούς τους Σ. Κοντολέων, Κ. Νικολετόπουλο, Κ. Ταμπαλάκη, Α. Δημητρόπουλου, Π. Στεργίου και οφθαλμίατρο τον Ν. Οικονομόπουλο. Σε αντίστοιχο Οδηγό του έτους 1912, το Ζάννειον Δημοτικόν Νοσοκομείον, εις το τέρμα της λεωφόρου Θ. Αφεντούλη καταγράφεται υπό τη διεύθυνση του ιατρού Χρ. Περιστέρηε ενώ ως ιατροί του Χειρουργικού Τμήματος ορίζονται οι Κ. Νικολετόπουλος ακαι Ε.Α. Ξανθός.

Το 1914 Πρόεδρος του Αδελφάτου διορίστηκε ο Εμμανουήλ Στάης, ο οποίος εφάρμοσε στο Τζάννειο Νοσοκομείο τις αρχές της μελέτης Βούρου για τη σύγχρονη οργάνωση του νοσοκομείου και το νοσοκομείο άρχισε έκτοτε να λειτουργεί με τη μορφή περίπου που λειτουργεί σήμερα.

Κατά το έτος 1920, ο Πειραιώτης μεγαλοβιομήχανος Ευστάθιος Δηλαβέρης συνέδραμε οικονομικά για την κατασκευή ενός περιπτέρου εξωτερικής κλινικής στον ακάλυπτο χώρο του νοσοκομείου στην οποία εγκαταστάθηκαν εξωτερικά ιατρεία διαφόρων ειδικοτήτων ενώ ο ίδιος, με σχετικές δωρεές, συνέδραμε για την ίδρυση του ακτινογραφικού και του ακτινολογικού τμήματος του νοσοκομείου. Ακολούθως, κατά την περίοδο 1925-1927 αποπερατώθηκε ακόμη μια πτέρυγα, της μαιευτικής κλινικής, η οποία υφίσταται έως τις ημέρες μας. Το κτίριο του Μαιευτηρίου κατασκευάστηκε με δαπάνες του Δήμου Πειραιώς, σε σχέδια του μηχανικού Δ. Παρασκευά, κατόπιν σχετικής προτάσεως του Αδελφάτου του Νοσοκομείου προς τον Δήμο Πειραιώς, το 1924.

Το κτίριο του Μαιευτηρίου με φόντο το Πασαλιμάνι και τον λόφο της Καστέλλας

Κατά το έτος 1927, έτος κατά το οποίο ο Εμμανουήλ Στάης ανέλαβε διοικητικός διευθυντής του Τζαννείου Νοσοκομείου, στο νοσοκομείο λειτουργούσαν οι εξής τρεις κλινικές: Χειρουργική - Παθολογική και Μαιευτική. Οι στατιστικές αναφορές όπως αυτές παρουσιάζονται στο ακόλουθο απόκομμα από τον ημερήσιο πειραϊκό Τύπο της εποχής αποδεικνύουν πως σε σχέση με το έτος 1925 είχε διπλασιαστεί ο αριθμός των νοσηλευθέντων εσωτερικών αρρώστων ενώ ο αριθμός των προσερχόμενων στα εξωτερικά ιατρεία του νοσοκομείου είχε δεκαπλασιαστεί.

Η κίνησις του Ζαννείου Νοσοκομείου κατά το έτος 1927

Σύμφωνα με την καταγραφή του (επομένου) έτους 1928, το Τζάννειο Νοσοκομείο Πειραιώς διέθετε 18 ιατρούς, διευθυντές και επιμελητές τμημάτων, και 8 βοηθούς. Στις 10 Ιουνίου του ιδίου χρόνου (1928), έλαβαν χώρα τα εγκαίνια του προαναφερόμενου κτιρίου του νέου Μαιευτηρίου, η ανέγερση του οποίου είχε ολοκληρωθεί με αρκετές δυσκολίες κατά το έτος 1927. Στο αριστερό άκρο της εξώθυρας υπήρχε εντοιχισμένη μαρμάρινη πλάκα με χρυσά γράμματα η οποία ανέφερε: "Αναστάσιος Π. Παναγιωτόπουλος, δήμαρχος Πειραιώς, εθεμελίωσε την 5η Οκτωβρίου του 1925", "Τάκης Α. Παναγιωτόπουλος, δήμαρχος Πειραιώς, επεράτωσε την 3η Ιουνίου του 1928."

Το προσωπικό του Μαιευτηρίου του Τζαννείου Νοσοκομείου Πειραιώς απαρτιζόταν από τον διευθυντή του τμήματος ιατρό-μαιευτήρα Νικ. Αγγ. Παπατέστα, από την επιμελήτρια διδα Τιτομιχέλη, τέσσερις βοηθούς ιατρούς, μια προϊσταμένη προσωπικού, τέσσερις μαίες, μια οικονόμο και περί τις είκοσι νοσοκόμες.

Εγκαίνια Μαιευτηρίου Τζαννείου Νοσοκομείου Πειραιώς (έτος 1928)

Εγκαίνια Μαιευτηρίου Τζαννείου Νοσοκομείου Πειραιώς (έτος 1928)

Εγκαίνια Μαιευτηρίου Τζαννείου Νοσοκομείου Πειραιώς (έτος 1928)

Στον Μέγα Οδηγό Πειραιώς του 1929-1930, το "Ζάννειον" Νοσοκομείο καταγράφεται επί της λεωφόρου Ζαννή 14 υπό τη διεύθυνση του Εμμανουήλ Β. Στάη και με τα εξής τμήματα: Παθολογικό, Χειρουργικό, Ωτορινολαρυγγολογικό, Οφθαλμολογικό καθώς και Εξωτερικά Ιατρεία (Χειρουργικό, Παιδιατρικό, Μαιευτικό, Νευρολογικό, Ακτινολογικό και Μικροβιολογικό).

Λίγα χρόνια αργότερα, το 1934, κατασκευάστηκε μια νέα πτέρυγα για το Χειρουργικό Τμήμα του Νοσοκομείου αξιοποιώντας περαιτέρω την χορηγία / δωρεά του Δημήτριου Σαλεπούλα. Το "Σαλιπούλειον", σε σχέδια εκ νέου του αρχιτέκτονα Δ. Παρασκευά, αποπερατώθηκε επί δημαρχίας Σωτηρίου Στρατήγη. Επί δημαρχίας Σ. Στρατήγη υπεγράφησαν συμφωνίες με το κράτος για τη χορήγηση επιπλέον πιστώσεων για την επέκταση και ριζική αναδιοργάνωση του Τζαννείου Νοσοκομείου ταυτόχρονα με την κατάργηση του Προσφυγικού Νοσοκομείου (που λειτουργούσε στο κτίριο του Χατζηκυριάκειου Ορφανοτροφείου μετά την Μικρασιατική Καταστροφή). 

Έτος 1937

Η νέα πτέρυγα του Χειρουργείου (Σαλιπούλειον) του Τζαννείου Νοσοκομείου Πειραιώς σε μια φωτογραφία από την Ημερήσιο πειραϊκό Τύπο του 1937:

Το Ζάννειον Νοσοκομείον Πειραιώς (Πτέρυξ Χειρουργείου) - Έτος 1937

Το "Σαλιπούλειον" εκ νέου, σε μια φωτογραφία των μέσων της δεκαετίας του 1960 (δεξιά διακρίνεται ελάχιστα ο λιμενοβραχίονας της Φρεαττύδος, αριστερά ο λόφος της Καστέλλας, η πλατεία Αλεξάνδρας και η νήσος Κουμουνδούρου).

Το "Σαλιπούλειον" (φωτογραφία δεκαετίας 1960)

Μεταπολεμικά, λόγω της σταδιακής ανάπτυξης του ιδρύματος και της αδυναμίας του Δήμου Πειραιώς να ανταποκριθεί οικονομικά στις απαιτήσεις και ανάγκες του νοσοκομείου, ο τότε δήμαρχος Πειραιώς Γεώργιος Ανδριανόπουλος κατάφερε να χαρακτηριστεί το εν λόγω ίδρυμα ως ΝΠΔΔ υπό την επωνυμία "Τζάννειο Γενικό Νοσοκομείο Πειραιά" (ΦΕΚ 254/53) διατηρώντας παράλληλα τη δυνατότητα εκμετάλλευσης των κληροδοτημάτων του. 

Το αρχικό νεοκλασικό κτίριο του Τζαννείου Νοσοκομείου (φωτογραφία δεκαετίας 1930)

Στα μέσα της δεκαετίας του 1960 (1965), το αρχικό νεοκλασικό κτίριο του Τζαννείου Νοσοκομείου κατεδαφίστηκε και ξεκίνησε η ανοικοδόμηση ενός νέου πενταώροφου κτιρίου το οποίο εγκαινιάστηκε το 1971. Κατά την ίδια δεκαετία (1960) ιδρύθηκε η Παιδιατρική Κλινική του Τζαννείου Νοσοκομείου και αναβαθμίστηκε σημαντικά η Ω.Ρ.Λ. Κλινική.

Το νέο πενταώροφο κτίριο του Τζαννείου Νοσοκομείου Πειραιώς στις αρχές της δεκαετίας του 1970. Σε εμφανή σημεία στην παρακάτω φωτογραφία, τόσο ο βασιλικός θυρεός στην οροφή του κτιρίου όσο και το έμβλημα της δικτατορίας της 21ης Απριλίου στο ισόγειο του κτιρίου, πάνω από την κεντρική είσοδο:

Κατά τη δεκαετία του 1970, το Τζάννειο Νοσοκομείο, στο οποίο μεταπολεμικά θήτευσαν πολλοί λαμπροί επιστήμονες και ιατροί, πρωτοστάτησε σε διάφορα γεγονότα όπως λ.χ. η ίδρυση του πρώτου εν Ελλάδι ανοσολογικού εργαστηρίου, πρωτοποριακές μεταμοσχεύσεις νεφρών την περίοδο 1977-1983, η πρώτη εν Ελλάδι μεταμόσχευση μυελού των οστών (1978) κ.α. Την ίδια περίοδο (δεκαετία 1970) ιδρύθηκαν η Καρδιολογική Κλινική και η Ορθοπεδική Κλινική του Τζαννείου Νοσοκομείου Πειραιώς. 

Στα τέλη της δεκαετίας του 1980 (1988) έγιναν τα εγκαίνια του νέου κτιρίου των Τακτικών Εξωτερικών Ιατρείων και των Γραφείων Διοικήσεως του Τζαννείου Νοσοκομείου, σε οικόπεδο έναντι του νοσοκομείου, στη συμβολή των οδών Αφεντούλη, Ζαννή και Ευεργετών.  Το 1992 σύμφωνα με σχετική Υπουργική Απόφαση το νοσοκομείο ορίστηκε ως Περιφερειακό Γενικό Νοσοκομείο Πειραιά "Τζάνειο" ενώ το 1999 ξεκίνησε η ανέγερση μιας νέας πολυώροφης πτέρυγας στη θέση του "Σαλιπούλειου".

Το μοναδικό εναπομείναν μέχρι σήμερα διατηρητέο νεοκλασικό κτίριο του Τζαννείου Νοσοκομείου σε μια λήψη από τη συμβολή της οδού Ζαννή με την οδό Αιγέως.

Με τον Νόμο 2889/2001 (Φ.Ε.Κ. 37/2-3-01) μετατράπηκε σε ανεξάρτητη αποκεντρωμένη μονάδα με διοικητική και οικονομική αυτοτέλεια και υπάγεται στο Γ' Π.Ε.Σ.Υ. Αττικής.

Στο τεχνηέντως χρωματισμένο τμήμα της παρακάτω αεροφωτογραφίας διακρίνεται το Τζάννειο Γενικό Νοσοκομείο Πειραιώς - καθώς και το κτίριο των Εξωτερικών Ιατρείων - με τη σημερινή του μορφή (2015):

Πηγές - Κείμενο - Φωτογραφίες:

Το κείμενο αποτελεί προϊόν προσωπικής έρευνας και εργασίας. Στοιχεία και πληροφορίες αντλήθηκαν από τις κάτωθι πηγές:

• "Πειραιάς 1834-1912", Σταματίνα Μαλικούτη, Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς
• "Στατιστική Πειραιώς" (1852), Γ. Αγγελόπουλου, Ελεύθερη Σκέψις
• Εμπορικός, Γεωγραφικός και Ιστορικός Οδηγός των Πλείστων Κυριοτέρων Πόλεων της Ελλάδος του έτους 1875, Μιλτιάδου Μπούκα, Τύποις "Ελληνικής Ανεξαρτησίας", Αθήνα, 1875
• "Πειραϊκό Λεύκωμα", Στ. Καραμπερόπουλος, Εκδόσεις Κοινωνικής, Πειραιάς, 2010
• Μεγάλο Πειραϊκό Λεύκωμα, Χρήστου Πατραγά, Εκδόσεις Μυτιληναίος, Πειραιάς, 2004
• Επιστημονικά Χρονικά, Έκδοση του Επιστημονικού Συμβουλίου του Γενικού Νοσοκομείου Πειραιά "Τζάνειο", Πανηγυρικό Τεύχος για τα 140 χρόνια από την ίδρυση του Νοσοκομείου. Πειραιάς, 2010
• ΥΠΕΚΑ - Αρχείο Διατηρητέων Κτιρίων
• Ιστοσελίδα Τζαννείου Νοσοκομείου Πειραιώς
• Προσωπική Έρευνα - Οδηγοί Πόλης - Ημερήσιος Τύπος
• Όλες οι ιστορικές φωτογραφίες που συνοδεύουν το κείμενο παρατίθενται για εκπαιδευτικούς σκοπούς - κάθε νόμιμο δικαίωμα ανήκει στους νομίμους κατόχους αυτών.
• Απαγορεύεται ρητά η χρήση, προβολή, αντιγραφή ή/και αναδημοσίευση με οποιοδήποτε τρόπο ή μέσο.
• Όσοι παρανομούν διώκονται σύμφωνα με τις ισχύουσες διατάξεις του νόμου περί πνευματικής ιδιοκτησίας.