Ο ΤΑΦΟΣ ΤΟΥ ΘΕΜΙΣΤΟΚΛΗ

Ο Θεμιστοκλής (527 - 461 π.Χ), ο "την των λιμένων ευφυίαν κατανοήσας" υπήρξε μια εκ των μεγαλυτέρων και πλέον αναγνωρίσιμων πολιτικών και στρατιωτικών φυσιογνωμιών της Αρχαίας Ελλάδος των αρχών του 5ου π.Χ. αιώνα και θεωρείται δικαίως ως "ο πατήρ του Πειραιώς", αφού υποστήριξε με θέρμη την ίδρυση και τον εξοπλισμό του λιμένος, παρά τις αντίθετες απόψεις των Αθηναίων. 

Το ζήτημα της ακριβούς θέσεως του τάφου του Θεμιστοκλή αποτελεί μέχρι και σήμερα (21ος αιώνας) αντικείμενο διχογνωμίας και αντιπαραθέσεων. Σύμφωνα με μια εκδοχή, τα οστά του Θεμιστοκλέους, μετά το θάνατό του - που έλαβε χώρα όντας ο ίδιος εξόριστος στην Μαγνησία της Μικράς Ασίας - φέρεται να μεταφέρθηκαν κρυφά από τους συγγενείς του στην Αττική και να θάφτηκαν σε κάποιο άγνωστο σημείο. Σε αντίθεση με τα ως άνω, η εκδοχή που δίδει ο Έλλην περιηγητής και τοπογράφος Παυσανίας κατά το 2ο μ.Χ. αιώνα αναφέρει πως, οι Αθηναίοι, αναγνωρίζοντας μετά θάνατον την αξία του Θεμιστοκλή επέτρεψαν την μεταφορά των οστών του στην Αθήνα και την εναπόθεση αυτών σε σημείο πλησίον της εισόδου του κεντρικού λιμένος Πειραιώς όπου και ανεγέρθη σχετικό ταφικό μνημείο (το επονομαζόμενο "Θεμιστόκλειον") εις ένδειξη ευγνωμοσύνης (σσ. την εποχή της περιηγήσεως του Παυσανία, δηλαδή κατά την διάρκεια των ρωμαϊκών χρόνων, το εν λόγω μνημείο σωζόταν). 

Με την πάροδο των δεκαετιών και των αιώνων το εν λόγω ταφικό μνημείο χάθηκε όπως ακριβώς και τα ίχνη της ακριβής θέσεώς του. Μετά την ανασύσταση της πόλης του Πειραιώς, κατά τον 19ο αιώνα, το ζήτημα του καθορισμού της ακριβής θέσεως του ταφικού μνημείου του Θεμιστοκλέους παρέμενε άλυτο, με τους αρχαιολόγους και τους ερευνητές / μελετητές εκείνων των καιρών να εκφέρουν αντίθετες απόψεις, βασιζόμενοι σε κείμενα αρχαίων συγγραφέων, μαρτυρίες αρχαίων αλλά και νεότερων περιηγητών όπως επίσης και στις πληροφορίες που παρείχαν παλαιοί χάρτες και πορτολάνοι του Πειραιά. 

Ο ίλαρχος Γ. Αγγελόπουλος, φρούραρχος Πειραιώς, επισημαίνει τα κάτωθι σχετικά στο έργο του "Στατιστική Πειραιώς" το οποίο εκδόθηκε κατά το έτος 1852, δίχως όμως να εκφέρει σαφή άποψη περί της ακριβούς θέσεως του ταφικού μνημείου: "Ο τάφος του Θεμιστοκλέους. Ούτος συνίσταται από διπλήν πώρινην λάρνακα και τινας επίσης πώρινους ογκώδεις σπονδύλους κιόνων περί αυτήν. Κείται δε εις την δυτικήν παραλίαν της Πειραϊκής Χερσονήσου, πλησίον της θέσεως Φανάρι. Σημείωση: Ο Πλούταρχος λέγει, ότι ο Θεμιστοκλής ετάφη εις το υπεύδιον της θαλάσσης εντεύθεν του Αλκίμου, ήτοι της δεξίας, καθώς εμβαίνομεν, άκρας του λιμένος. Ώστε κατά τους αρχαιολόγους δεν φαίνεται να ήνε η μνησθείσα λάρναξ τάφος του Θεμιστοκλέους. Ημείς όμως επειδή δεν επαγγελλόμεθα τον αρχαιολόγον, αφίκομεν εις άλλους την περί τούτου εξέτασιν." 

Ενδεικτικά, αξίζει να αναφέρουμε πως σε διάφορους τοπογραφικούς χάρτες του Πειραιώς, κατά Kaupert, των τελευταίων δεκαετιών του 19ου αιώνα, το ταφικό μνημείο του Θεμιστοκλή καταγράφεται στις δυτικές ακτές της Πειραϊκής Χερσονήσου ενώ, σε έτερους χάρτες των πρώτων δεκαετιών του 20ου αιώνα, η καταγραφόμενη θέση του ταφικού μνημείου ποικίλλει, οριζόμενη άλλοτε στην Πειραϊκή Χερσόνησο και άλλοτε στις ακτές της Δραπετσώνας.

Προς επιβεβαίωση των ως άνω, στην κάτωθι λεπτομέρεια εκ γαλλικού χάρτη των αρχών του 20ου αιώνα το υπό εξέτασιν ταφικό μνημείο του Θεμιστοκλή (Tombeau de Themistocle) ορίζεται στις δυτικές ακτές της Πειραϊκής Χερσονήσου (Akte):

Αντιστοίχως, στην κάτωθι λεπτομέρεια από έναν επίσης γαλλικό χάρτη της πρώτης δεκαετίας του 20ου αιώνα, ο τάφος του Θεμιστοκλή (Tombeau de Themistocle) καταγράφεται στις ακτές της Δραπετσώνας, πλησίον του Λοιμοκαθαρτηρίου (Quarantaine), μετά τον όρμο της Κρεμμυδαρούς (Baie de Kromidarou):

Αξιομνημόνευτο είναι το γεγονός πως στον ημερήσιο πειραϊκό Τύπο των τελών του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα, δεν έλειπαν οι σχετικές αναφορές περί της ακριβούς θέσεως του τάφου του Θεμιστοκλέους όπως λ.χ. στο κάτωθι ενδεικτικό τεκμήριο από τον Τύπο του έτους 1898 υπό τον τίτλο "Που κείται ο τάφος του Θεμιστοκλέους":

Στις αρχές του 20ου αιώνα, ο Πλήρης Οδηγός του Πειραιώς του 1906-1907 ανέφερε σχετικώς: "Το Θεμιστόκλειον: Δεξιά τω εισιόντι εις τον λιμένα παρά το Ξυλοφάναρον καλούμενον, σώζονται εν τω βράχω τάφοι τινές και λέιψανα καταπεπτωκυίας στήλης κυλινδρικής και ίχνη θεμελίων τετραγωνικής βάσεως. Εκεί εκ παραδόσεως ετέθετο ο του Θεμιστοκλέους τάφος. Κατά την γνώμην όμως του κ. Ιακ. Χ. Δραγάτση, ην εξήγαγεν εκ των χωρίων των συγγραφέων και εκ του τόπου ο τάφος είνε αλλού, εις την αντίκρυ δηλ. παραλίαν, "κάβο Κράκαρη" καλούμενην, ένθα σώζεται άνοιγμα εν τω βράχω, προς εναπόθεσιν κάλπης νεκρικής και βωμοειδούς βάσεως λείψανα."

Όπως αναφέρεται στον προαναφερόμενο οδηγό, ο φιλόλογος και αρχαιολόγος Ιάκωβος Δραγάτσης (1853-1935), μια εμβληματική προσωπικότητα της πόλης του Πειραιώς στο δεύτερο μισό του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα, υπήρξε εκείνος ο οποίος διαφώνησε ως προς την οριζόμενη από διάφορους μελετητές και περιηγητές θέση του ταφικού μνημείου του Θεμιστοκλή στην Πειραϊκή Χερσόνησο και εξέδωσε κατά το έτος 1910 μια διατριβή υπό τον τίτλο "Το Θεμιστόκλειον", σύμφωνα με την οποία ο τάφος του Θεμιστοκλέους βρισκόταν στην έναντι του Αλκίμου ακτή, στη θέση Κράκαρη. 

Αναφορά στην ως άνω εκδοθείσα μελέτη του αρχαιολόγου Ιακώβου Δραγάτση μέσα από τις σελίδες του τοπικού Τύπου του έτους 1910:

Όμως, στις αρχές του 20ου αιώνα, έλαβε χώρα ένα ακόμη γεγονός το οποίο ίσως να αποτελεί το "κλειδί" του ζητήματος περί της ορθής θέσεως του τάφου του Θεμιστοκλέους: μια μεγάλη έκταση στις ακτές της Δραπετσώνας, από τον λιμενοβραχίονα του Βασιλέως Γεωργίου Α' (κοινώς Κράκαρη) μέχρι τον όρμο των Σφαγείων παραχωρήθηκε σε άκρως συμφέρουσα τιμή από το κράτος σε μια ομάδα ισχυρών οικονομικών και τραπεζικών παραγόντων των αρχών του 20ου αιώνα με επικεφαλής τον Νικόλαο Κανελλόπουλο, οι οποίοι ίδρυσαν την Ανώνυμη Ελληνική Εταιρία Χημικών Προϊόντων και Λιπασμάτων (Α.Ε.Ε.Χ.Π.Λ.), της οποίας η βιομηχανική / εργοστασιακή μονάδα οικοδομήθηκε στην προαναφερόμενη περιοχή. Όπως είναι λογικό, η ύπαρξη ενός αρχαιολογικού χώρου θα αποτελούσε τροχοπέδη για την εγκατάσταση της βιομηχανίας και την βιομηχανική αξιοποίηση της περιοχής. Έτσι, σύμφωνα με κάποιους μελετητές, παρά τις όποιες αντίθετες απόψεις, επιβλήθηκε με χειραγώγηση ιστορικών, αρχαιολόγων και άλλων τρίτων τρόπον τινά η τοποθεσία της Πειραϊκής Χερσονήσου πλησίον της Σχολής Ναυτικών Δοκίμων ως η ορθή τοποθεσία του ταφικού μνημείου του Θεμιστοκλέους.

Μέχρι πρότινος, το ταφικό μνημείο του Θεμιστοκλέους οριζόταν γεωγραφικά σχεδόν αποκλειστικά εντός των εγκαταστάσεων της Σχολής Ναυτικών Δοκίμων και οι όποιες διαφωνίες εκφράζονταν μονάχα σε σελίδες βιβλίων και εργασίες οι οποίες συχνά έκαναν αναφορά και στην αντίθετη άποψη, ήτοι ότι η πραγματική θέση του ταφικού μνημείου του Θεμιστοκλή βρισκόταν στις ακτές της Δραπετσώνα.

Το ταφικό μνημείο του Θεμιστοκλέους εντός των εγκαταστάσεων της Σχολής Δοκίμων, στις ακτές της πειραϊκής χερσονήσου όπως καταγράφηκε φωτογραφικά σε διάφορες χρονικές στιγμές κατά τη διάρκεια των πρώτων δεκαετιών του 21ου αιώνα:

 

Αξιομνημόνευτο όμως είναι το γεγονός πως στις 23 Ιουλίου του 2014, ο ενοποιημένος πλέον Δήμος Κερατσινίου-Δραπετσώνας τοποθέτησε και αποκάλυψε με σχετική τελετή μια στήλη προς τιμήν του Θεμιστοκλή εντός των εγκαταλειμμένων εγκαταστάσεων των Λιπασμάτων, έναντι του σημείου όπου θεωρείται ότι τοποθετήθηκαν τα οστά του, κινώντας τις διαδικασίες για σχετικές άδειες ανασκαφών και ανακήρυξης του χώρου ως "αρχαιολογικού", διεκδικώντας με αυτήν την κίνηση επίσημα τη θέση του τάφου του Θεμιστοκλή.

Η στήλη που τοποθετήθηκε από τον Δήμο Κερατσινίου - Δραπετσώνας:

Ο χώρος όπου φέρεται να υπήρξε ο τάφος του Θεμιστοκλέους:

Στο σημείο αυτό οφείλουμε επίσης να τονίσουμε πως το συγκεκριμένο σημείο, εντός των εγκαταστάσεων της πάλαι ποτέ κραταιάς Εταιρείας των Λιπασμάτων στη Δραπετσώνα, έλαβε μεγαλύτερη προβολή μετά την σταδιακή ανάπτυξη του Πολυχώρου των Λιπασμάτων.

Το μέλλον είναι αυτό που θα δείξει εάν και εφόσον θα ξεκαθαρίσει η διχογνωμία σχετικά με την ακριβή θέση του τάφου του Θεμιστοκλέους. Πέραν της διερεύνησης της ιστορικής αλήθειας και της όποιας αποκατάστασης αυτής - εάν και εφόσον συντρέχει τέτοιος λόγος - ευχής έργον θα ήταν επιτελούς ο Πειραιεύς να τιμήσει με τρόπο αντάξιο τον φερόμενο ως ιδρυτή της πόλης, τον Θεμιστοκλή. 

Ας θυμίσουμε στους αναγνώστες τούτου του άρθρου ότι ο ανδριάντας του Θεμιστοκλή πλησίον του Τινανείου Κήπου (ο οποίος θεωρητικά ονομάζεται "Κήπος Θεμιστοκλέους" αλλά ουδείς το γνωρίζει και ουδείς τον αποκαλεί με αυτόν τον τρόπο) βρίσκεται εδώ και χρόνια απαξιωμένος. Βέβαια, η απαξίωση προς το πρόσωπο του Θεμιστοκλή δεν είναι νέο φαινόμενο στον Πειραιά: αρκεί κάποιος να θυμηθεί πως η πλατεία Θεμιστοκλέους, όπου βρισκόταν τοποθετημένη από το έτος 1875 σχετική επιστύλια προτομή του Θεμιστοκλέους, πωλήθηκε από το Δήμο Πειραιώς στις αρχές της δεκαετίας του 1930 για την ανέγερση του Μεγάρου της Εθνικής Τραπέζης, μετέπειτα Μέγαρο του Ναυτικού Απομαχικού Ταμείου.

Διαβάστε σχετικά θέματα:

Θεμιστοκλέους (σύγχρονος) εξοστρακισμός

Η πλατεία Θεμιστοκλέους

Η ιστορία της Πειραϊκής Χερσονήσου

Κείμενο - Πηγές:

Το κείμενο είναι πρωτότυπο, προϊόν προσωπικής έρευνας, προσωπικής εργασίας και προσωπικών εκτιμήσεων. Στοιχεία και πληροφορίες έχουν ληφθεί από τις κάτωθι πηγές:

• "Ο Πειραιεύς", Χρήστου Θ. Πανάγου, Εμπορικό και Βιομηχανικό Επιμελητήριο Πειραιώς, 1995
• "Στατιστική Πειραιώς" (1852), Γ. Αγγελόπουλου, Ελεύθερη Σκέψις
• Τύπος Εποχής - Οδηγοί Πόλεως - Συλλεκτικοί Χάρτες

Φωτογραφίες:

• Όλες οι σύγχρονες φωτογραφίες του αφιερώματος ανήκουν στον γράφοντα το ιστολόγιο, διέπονται από κανόνες πνευματικής ιδιοκτησίας και προέρχονται από την προσωπική μου φωτογραφική σελίδα (ALL RIGHTS RESERVED).
• Απαγορεύεται ρητά η χρήση, προβολή, αντιγραφή ή/και αναδημοσίευση με οποιοδήποτε τρόπο ή μέσο.
• Όσοι παρανομούν διώκονται σύμφωνα με τις ισχύουσες διατάξεις του νόμου περί πνευματικής ιδιοκτησίας.