Ο ΠΕΙΡΑΙΑΣ ΤΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ [1875]

Ο εν πολλοίς άγνωστος Πειραιεύς των μέσων της δεκαετίας του 1870 "αποκαλύπτεται" μέσα από μια σειρά ψηφιοποιημένων καταγραφών του πρωτοπόρου φωτογράφου Κωνσταντίνου Αθανασίου (1845-1898). Οι καταγραφές οι οποίες παρουσιάζονται στο παρόν αφιέρωμα, τοποθετούνται χρονικά μεταξύ των ετών 1865-1880 και προέρχονται από την συλλογή του γαλλικού Εθνικού Μουσείου Ασιατικών Τεχνών (Musée National des Arts Asiatiques), γνωστού απλά ως Musée Guimet, το οποίο βρίσκεται στο Παρίσι. Η συλλογή του εν λόγω γαλλικού μουσείου περιλαμβάνει, εκτός από τις φωτογραφίες του Αθανασίου, μια σειρά φωτογραφιών του Δημητρίου Κωνσταντίνου, ενός επίσης διακεκριμένου και βραβευμένου πρωτοπόρου Έλληνα φωτογράφου, ο οποίος υπήρξε μάλιστα μέντορας και δάσκαλος του Αθανασίου. 

Από την προαναφερθείσα πλούσια και μοναδική συλλογή φωτογραφικών καταγραφών, επιλέχθηκαν για το παρόν φωτογραφικό / ιστορικό αφιέρωμα έξι διαδοχικές λήψεις πειραϊκού ενδιαφέροντος οι οποίες δημιουργούν εν συνεχεία μια πανοραμική λήψη και μια επιπλέον φωτογραφία, όλες δια χειρός Κωνσταντίνου Αθανασίου. Οι ως άνω αρχειακές λήψεις, οι οποίες παρουσιάζονται ψηφιακά επεξεργασμένες για την καλύτερη ανάλυση και κατανόηση, έχουν ληφθεί με μια φωτογραφική μηχανή μεγάλου format, η οποία λειτουργούσε με φωτογραφικές πλάκες διαστάσεων 28x38cm και την οποία είχε κληρονομήσει ο Αθανασίου από τον Κωνσταντίνου μετά το θάνατο του τελευταίου περί τις αρχές της δεκαετίας του 1870. 

• Ο Πειραιεύς του 1875

Ο Κωνσταντίνος Αθανασίου μας "προσφέρει", αρχικά, την κάτωθι ευρεία λήψη, από κάποιο βραχώδες ακατοίκητο ύψωμα άνωθεν της σημερινής ακτής Ξαβερίου, κάπου στα όρια της σημερινής συνοικίας του Χατζηκυριακείου και της νέας Καλλίπολης. Το σημείο λήψης θα μπορούσε λ.χ. να είναι το βραχώδες ύψωμα όπου μετέπειτα ανεγέρθη το Χατζηκυριάκειο Ορφανοτροφείο. Αξίζει να σημειώσουμε πως αρκετοί φωτογράφοι του 19ου αιώνα επέλεγαν την συγκεκριμένη ερημική πλευρά της πόλης (και αργότερα την Καστέλλα) για τις φωτογραφίες τους, αφού η ύπαρξη υψωμάτων τους προσέφερε σημεία πανοραμικών / γενικών λήψεων. Στην εν λόγω ευρεία λήψη μπορεί κανείς να διακρίνει κατά σειρά ορισμένα σπίτια επί της παραλιακής ακτής (Καρβουνόσκαλα-Ξαβέρη), σπίτια της παλαιάς υδραίικης συνοικίας, το κτίριο του Τελωνείου και των υπολοίπων υπηρεσιών, την ακτή Μιαούλη με τα κτίρια-καταστήματα του παραλιακού μετώπου από το ύψος της οδού Σαχτούρη μέχρι το νεόδμητο τότε Ωρολόγιον (Χρηματιστήριον), το κεντρικό λιμάνι της πόλης με πλήθος πλεούμενων και σκαφών ενώ στο βάθος, πέρα από τον λιμένα των Αλών, διακρίνονται τα φουγάρα των εργοστασίων του εντόνως βιομηχανοποιημένου Πειραιά του 19ου αιώνα.

Ακολουθεί μια ψηφιακά επεξεργασμένη λεπτομέρεια της άνω λήψης στην οποία καταγράφονται τα κτίρια της ακτής Μιαούλη, το Ωρολόγιον κτλ.

Ακολουθεί η παρουσίαση των προαναφερομένων έξι συνεχόμενων διαδοχικών λήψεων, δια χειρός Κωνσταντίνου Αθανασίου, με τον φωτογραφικό φακό να κινείται και να καταγράφει από τα αριστερά προς τα δεξιά, δίχως κανένα περαιτέρω σχόλιο:

Το αποτέλεσμα της ενώσεως / συρραφής των έξι ως άνω διαδοχικών λήψεων φαίνεται στην κάτωθι πανοραμική φωτογραφία:

• Ο Πειραιεύς του 1875 - Ανάλυση Φωτογραφιών

Οι ως άνω έξι διαδοχικές λήψεις του Κωνσταντίνου Αθανασίου καταγράφουν τον Πειραιά των μέσων της δεκαετίας του 1870, σε μια εποχή που η πόλη είχε προβιβαστεί σε Δήμο Α' Τάξεως και αριθμούσε ήδη 15.000 ψυχές, οι οποίες απασχολούνταν κυρίως με το εμπόριο, τη βιομηχανία, τη ναυτιλία και τις λοιπές τέχνες. Ο σιδηρόδρομος είχε ήδη ενώσει την Αθήνα με τον Πειραιά σε μια διαδρομή που έφθανε περίπου τη μισή ώρα ενώ η αντίστοιχη διαδρομή με χρήση άμαξας έφθανε τη μιάμιση ώρα. Η σημασία και η μοναδικότητα των υπό εξέτασιν λήψεων συνίσταται στο γεγονός πως η πλειοψηφία των αρχειακών λήψεων και επιστολικών δελταρίων / carte postales που διασώζονται μέχρι τις ημέρες μας (21ος αιώνας) αφορούν κυρίως τις αρχές του 20ου αιώνα και τα χρόνια του Μεσοπολέμου. Κατά συνέπεια, οι πολύτιμες λήψεις του Κωνσταντίνου Αθανασίου "αποκαλύπτουν" έναν λίγο παλαιότερο αλλά και αρκετά διαφορετικό Πειραιά.

Ο Κωνσταντίνος Αθανασίου, όπως προαναφέραμε, κατέγραφε με μια φωτογραφική μηχανή μεγάλου μεγέθους την οποία είχε στερεώσει σε κάποιο υψηλό σημείο στα όρια του σημερινού Χατζηκυριάκειου με την νέα Καλλίπολη. Η πρώτη εκ των έξι λήψεων παρουσιάζει σε πρώτο πλάνο ορισμένα κτίσματα επί της ακτής Ξαβερίου και προς τα Καρβουνιάρικα ενώ στο βάθος, η Ηετιώνεια ακτή επί της οποίας διακρίνονται νεώσοικοι και η ερημική και ακατοίκητη Δραπετσώνα.

Λεπτομέρεια των προαναφερομένων κτιριακών εγκαταστάσεων (νεώσοικων) που καταγράφηκαν επί της  Ηετιώνειας ακτής:

Ο φακός του Κωνσταντίνου Αθανασίου στρέφεται δεξιόστροφα και η αποτύπωση του κεντρικού λιμένος Πειραιώς συνεχίζεται. Οι κεραμοσκεπείς οικίες, τα μεγάλα ιστιοφόρα που δεν έδεναν στις προκυμαίες του λιμένος, οι βάρκες και οι μαούνες που φρόντιζαν για τη μεταφορά ανθρώπων, ζώων και προμηθειών από και προς τους μόλους του λιμανιού και στο βάθος η ερημική απεραντοσύνη του τοπίου έτσι όπως "διακόπτεται" από την ύπαρξη ολίγων βιομηχανικών κτιρίων, κυρίως επί της παραλιακής οδού που οδηγούσε προς τον Άγιο Διονύσιο (αλευρόμυλος Δημόκα, Εκκοκιστήριο Ματαράκη κ.α.). Πίσω από τα κατάρτια του ιστιοφόρου διακρίνουμε το πρώτο νεκροταφείο του Πειραιά στα πέριξ της μικρής εκκλησίας του Αγίου Διονυσίου.

Τρίτη διαδοχική λήψη του Κωνσταντίνου Αθανασίου και το πειραϊκό αστικό / βιομηχανικό τοπίο "πυκνώνει". Στο βάθος τα φουγάρα των εργοστασίων του εντόνως βιομηχανοποιημένου Πειραιά, της "Μαγχεστρίας της Ανατολής", ενώ στην υπόλοιπη λήψη οριοθετείται ως σημείο αναφοράς η τότε πλατεία Απόλλωνος (μετέπειτα πλατεία Καραϊσκάκη) κέντρο εμπορίου και καθημερινής κίνησης με οικίες επιφανών Πειραιωτών, εστιατόρια, καφενεία, ξενοδοχεία και καταστήματα. Επίσης ευδιάκριτη είναι η αρχή της εμπορικής οδού Μακράς Στοάς (σσ. η σημερινή οδός Δημητρίου Γούναρη) όπου το Μέγαρο ιδιοκτησίας του Ζαννείου Νοσοκομείου όπου λειτούργησε για δεκαετίες το Ξενοδοχείο Κοντινεντάλ δεν έχει ακόμη οικοδομηθεί, όπως επίσης το κτίριο του Χρηματιστηρίου (Ωρολόγιον) στο δεξί άκρο του κάδρου αλλά και το χαρακτηριστικό κτίριο του Τελωνείου-Λιμεναρχείου-Υγειονομείου. Ειρήσθω εν παρόδω, στα μέσα της δεκαετίας του 1870 το Δημαρχείο Πειραιώς είχε την έδρα του επί των οδών Λυκούργου και Θεμιστοκλέους, επί της ομώνυμης πλατείας και παρά την Κεντρική Αγορά της Πόλεως, προτού μεταφερθεί στο κτίριο του Χρηματιστηρίου (Ωρολόγιον) μια δεκαετία αργότερα (έτος 1885).

Ορισμένες λεπτομέρειες όπως προκύπτουν από την ως άνω λήψη: Η πλατεία Απόλλωνος όπου βρίσκονταν ο αλευρόμυλος του Καπράνου αλλά και η έδρα της Μοιραρχίας, η αρχή της εμπορικής οδού Μακράς Στοάς, τα βιομηχανικά κτίρια και καταστήματα της οδού Πλούτωνος (σσ. η σημερινή οδός Ποσειδώνος / Καλλιμασιώτη) και στο βάθος φουγάρα εργοστασίων προς την Λεύκα του Πειραιά. 

Η Δημοτική Αγορά της πόλης (το κτίριο με τις καμάρες στα αριστερά της επόμενης φωτογραφίας), η πλατεία Θεμιστοκλέους και το Χρηματιστήριο (Ρολόι):

Το κτίριο του Τελωνείου όπου στεγάζονταν, όπως προείπαμε, πέραν αυτού και άλλες υπηρεσίες της πόλης.

Η τέταρτη διαδοχική λήψη του Αθανασίου φανερώνει το τμήμα της ακτής Μιαούλη από το ύψος της οδού Σαχτούρη μέχρι και μετά το κτίριο του Χρηματιστηρίου (Ωρολόγιον), το καμπαναριό της αρχικής εκκλησίας του Αγίου Νικολάου, τις παλαιές λιμενικές αποθήκες της οδού Ευπλοίας, τα χαρακτηριστικά κτίρια με τις νησιώτικες καμάρες έναντι της παλαιάς Καρβουνόσκαλας (οδός Κανθάρου) στη θέση "σκάλα του Μανίνα" καθώς και το μεγαλύτερο τμήμα των βασικών συνοικιών της τότε πόλεως του Πειραιώς. Ένα σκουρόχρωμο σημείο με δένδρα προς τα δεξιά του κάδρου είναι το Πάνθεον, ήτοι οι σημερινοί κήποι της Τερψιθέας:

Οι επόμενες τρεις φωτογραφίες - ψηφιακά επεξεργασμένες λεπτομέρειες έχουν ληφθεί από την προαναφερόμενη τέταρτη λήψη του Αθανασίου. Παρατηρείστε τα κτίρια με τη χαρακτηριστική νησιώτικη αρχιτεκτονική, εντός της παλαιάς υδραίικης συνοικίας στη συμβολή της σημερινής ακτής Μιαούλη με την κατηφορική πλακόστρωτη έως τις ημέρες μας οδό Κανθάρου και την οδό Ιάσονος, τα οποία καταγράφονται και αναγνωρίζονται σε άλλες μεταγενέστερες carte postales και φωτογραφίες. Τα δε σκαλάκια που διακρίνονται επί της αποβάθρας αποτελούσαν την λεγόμενη "σκάλα του Μανίνα" (θέσις Μανίνα).

Ακριβώς δίπλα, το επίμηκες κτίριο των παλαιών λιμενικών αποθηκών της οδού Ευπλοίας, έργο το οποίο αποδίδεται στον αρχιτέκτονα Σταμάτη Κλεάνθη και το οποίο διασώζεται κατά τα 2/3 ερειπωμένο και εγκαταλειμμένο έως τις ημέρες μας (21ος αιώνας), όπως επίσης το κωδωνοστάσιο της παλαιάς εκκλησίας του Αγίου Νικολάου των Υδραίων. Για την ιστορία, ο σύγχρονος ιερός ναός του Αγίου Νικολάου, σε σχέδια του Ιωάννη Λαζαρίμου, θεμελιώθηκε κατά το έτος 1879.

Στην κάτωθι τρίτη κατά σειρά φωτογραφική λεπτομέρεια παρατηρείστε το χαρακτηριστικό κτίριο με το τριγωνικό αέτωμα στη συμβολή της οδού Μπουμπουλίνας με την ακτή Μιαούλη (ιδιοκτησίας Μελετόπουλου, μετέπειτα Ξενοδοχείον "Πειραιεύς") το οποίο υφίσταται εγκαταλειμμένο έως τις μέρες μας (21ος αιώνας), ενώ σε δεύτερο πλάνο διακρίνεται ο τρούλος της εκκλησίας του Αγίου Σπυρίδωνος. 

Πέμπτη διαδοχική καταγραφή του Κωνσταντίνου Αθανασίου με το αστικό τοπίο να "αραιώνει" εκ νέου. Στο βάθος ο γυμνός και σχεδόν ακατοίκητος λόφος της Καστέλλας στους πρόποδες του οποίου είχαν οικοδομηθεί ελάχιστα σπίτια. Η εξάπλωση του Σχεδίου Πόλεως προς το λόφο της Καστέλλας έμελλε να κορυφωθεί τις δυο επόμενες δεκαετίες. Σε πρώτο πλάνο, ο φωτογράφος αποκαλύπτει το άγονο και βραχώδες τοπίο της περιοχής άνωθεν της παλαιάς υδραίικης συνοικίας η οποία εξαπλωνόταν αργά και σταθερά προς το σημερινό Χατζηκυριάκειο και τη συνοικία των Μύλων (σσ. η περιοχή της σημερινής πλατείας Πηγάδας). Ο μεγάλος χωματόδρομος στα δεξιά της εικόνας λογικά ταυτίζεται με τη σημερινή λεωφόρο Ιωάννη Χατζηκυριακού ενώ το κτίριο με το μεγάλο τριγωνικό αέτωμα ομοιάζει με το κτίριο του Αλληλοδιδακτικού Σχολείου Αρρένων που είχε οικοδομηθεί κατά το έτος 1859 με δαπάνες του Στεφάνου Φραγκιάδη (σσ. στο οικόπεδο όπου σήμερα υφίσταται το 22ο/24ο δημοτικό σχολείο) . Στο άλλο άκρο του κάδρου, το εξίσου ερημικό Πασαλιμάνι (λιμήν Ζέας) με τις εγκαταστάσεις των λουτρών πλησίον της πλατείας Κανάρη.

Έκτη και τελευταία διαδοχική λήψη του Κωνσταντίνου Αθανασίου: Η ιδιομορφία του τοπίου είναι τέτοια που ο φωτογραφικός ορίζοντας εξισώνει το τοπίο στην ευθεία. Στο βάθος ο ερημικός όπως προείπαμε λόφος της Καστέλλας. Ο ευδιάκριτος ανεμόμυλος του Μανούσου στο κέντρο περίπου του κάδρου τοποθετείται γεωγραφικά στο σημείο όπου σήμερα βρίσκεται η πλατεία Πηγάδας (Δεξαμενής) μεταξύ των οδών Ευπλοίας και Τομπάζη. Ελάχιστα σπίτια συνθέτουν ένα σχετικά άναρχο σκηνικό δόμησης σε ένα εξίσου άναρχο βραχώδες και ερημικό τοπίο. Στο δεξί άκρο της εικόνας, το τότε σχετικά νεόδμητο Δημοτικό Νοσοκομείο Πειραιώς (1866) δωρεά του πλούσιου εμπόρου Νικήτα Τζάννε (ή Ζάννη), ήτοι το σημερινό Τζάνειο Νοσοκομείο. Ακριβώς πίσω από το νεοκλασικό κτίριο του Νοσοκομείου, η νήσος Σταλίδα ή νησάκι του Κουμουνδούρου. Σε τρίτο επίπεδο, έχει σημανθεί το κτίριο που καταγράφεται ως οικία Τσίλλερ ή/και Υαλουργείο των Τσίλλερ και Οριγώνη (σσ. στο οικόπεδο όπου σήμερα η εκκλησία της Αγίας Αικατερίνης), την περίοδο όπου ο Ernst Ziller θα ξεκινούσε την κατασκευή της περίφημης συνοικίας των Επαύλεων, πλησίον της σημερινής πλατείας Αλεξάνδρας.

Οι κάτωθι τέσσερις λεπτομέρειες προέκυψαν με τη σειρά τους από την επεξεργασία της προηγούμενης έκτης διαδοχικής λήψης του Αθανασίου: 

Ο ανεμόμυλος του Μανούσου στην Συνοικία των Μύλων (Δεξαμενή ή Πηγάδα)

Χαρακτηριστικές οικίες

Υαλουργείο Τσίλλερ-Οριγώνη

Δημοτικό Νοσοκομείο Πειραιώς εκ του κληροδοτήματος του Νικήτα Ζάννη

• Κωνσταντίνος Αθανασίου

Ο Κωνσταντίνος Αθανασίου γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1845. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο Άλκης Ξανθάκης στο "Λεξικό Φωτογράφων 1839-1960", ο Αθανασίου μετοίκησε στην Αθήνα σε ηλικία μόλις 19 ετών, το έτος 1864, για να εργαστεί ως βοηθός στο φωτογραφείο του Δημητρίου Κωνσταντίνου, ενός εκ των πρωτοπόρων Ελλήνων φωτογράφων των μέσων του 19ου αιώνα, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την μετέπειτα επαγγελματική πορεία του. Προς το τέλος της συνεργασίας τους, ο Αθανασίου έγινε συνέταιρος με το δάσκαλό του Δημήτριο Κωνσταντίνου και εν τέλει ανέλαβε το φωτογραφείο του, γεγονός το οποίο δικαιολογεί τον μεγάλο αριθμό γυάλινων πλακών του Δ. Κωνσταντίνου που βρέθηκαν στην κατοχή του Αθανασίου. Περί τα 1877, ο Αθανασίου άνοιξε το δικό του φωτογραφείο σε ένα διώροφο κτίριο επί της οδού Ερμού 7, στο ύψος του παλαιού Υπουργείου Παιδείας στην οδό Μητροπόλεως. Ο Αθανασίου ασχολήθηκε σχεδόν αποκλειστικά με τη φωτογράφηση αρχαίων μνημείων - όπως άλλωστε και ο μέντοράς του Δημήτριος Κωνσταντίνου - γεγονός το οποίο αναγραφόταν στην πινακίδα του καταστήματός του ως "Φωτογραφείον Αρχαίων Μνημείων". Κατά την περίοδο δράσης του, ο Αθανασίου φωτογράφησε όλους τους αρχαιολογικούς τόπους της εποχής του (Αθήνα, Κόρινθο, Ελευσίνα, Νεμέα, Άργος, Ναύπλιο, Τίρυνθα, Μυκήνες, Αίγινα, Σούνιο, Μαραθώνας) αλλά και εκτός Ελλάδος.

Κατά το έτος 1879, ο Αθανασίου φωτογράφησε τις ανασκαφές του Carl Humans στην Πέργαμο της Μικράς Ασίας. Οι φωτογραφίες του, οι οποίες κυκλοφορούσαν σε τρία μεγέθη (30x40cm, 21x27cm και 16x21cm) είχαν απήχηση και πωλούνταν κυρίως σε ξένους συλλέκτες και περιηγητές, γεγονός που πιστοποιείται από την εύρεση πολλών φωτογραφιών του στο εξωτερικό ενώ αντίστοιχα, στην Ελλάδα δεν υπήρξε ιδιαίτερα γνωστός! Αργότερα, στις αρχές της δεκαετίας του 1890, η φίρμα του φωτογράφου εμφανίζεται ως "Αθανασίου και Σια", δίχως όμως να είναι γνωστό το όνομα του συνεταίρου. Δυο χρόνια πριν το θάνατό του σε ηλικία 53 ετών (1898), ο Αθανασίου φωτογράφησε τους πρώτους σύγχρονους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1896. 

Διαβάστε σχετικά θέματα:

Ο Πειραιεύς του 1875

Κείμενο - Πηγές:

Το κείμενο είναι πρωτότυπο, προϊόν προσωπικής έρευνας, προσωπικής εργασίας και προσωπικών εκτιμήσεων Στοιχεία και πληροφορίες έχουν ληφθεί από τις κάτωθι πηγές:

• Musée national des arts asiatiques Guimet , 6 Place d’Iéna, 75116, Paris 
• Getty Research Institute - Early Photographers in Greece and the Mediterranean
• Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο (ΕΛΙΑ) - Άλκης Ξ. Ξανθάκης, "Λεξικό Φωτογράφων 1839-1860"
• Ο Πειραιάς του 19ου αιώνα (Εικονογραφημένο)
• Εμπορικός, Γεωγραφικός και Ιστορικός Οδηγός των Πλείστων Κυριοτέρων Πόλεων της Ελλάδος του έτους 1875, Μιλτιάδου Μπούκα, Τύποιος "Ελληνικής Ανεξαρτησίας", Αθήνα, 1875

• Απαγορεύεται ρητά η χρήση, προβολή, αντιγραφή ή/και αναδημοσίευση με οποιοδήποτε τρόπο ή μέσο.
• Όσοι παρανομούν διώκονται σύμφωνα με τις ισχύουσες διατάξεις του νόμου περί πνευματικής ιδιοκτησίας.