ΤΟ ΤΡΑΜ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ

Κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα, ο τροχιόδρομος υπ'αριθμόν "17" αποτελούσε ένα από τα πλέον δημοφιλή μέσα μετακίνησης της πόλεως του Πειραιώς, παρουσιάζοντας ιδιαιτέρως αυξημένη επιβατική κίνηση, αφού συνέδεε συγκοινωνιακά την σχετικά απομακρυσμένη συνοικία του Αγίου Βασιλείου με το κοσμικό και λαοφιλές προάστιο του νέου Φαλήρου. 

Ο τροχιόδρομος "17" λοιπόν, εκκινούσε από το κοσμικό προάστιο του νέου Φαλήρου, στη γνωστή στάση του "17", πλησίον της οποίας υπήρχε το αμαξοστάσιο των τροχιοδρόμων. Ο τροχιόδρομος "17" διερχόταν από την οδό Τροχιοδρόμων (σσ. η σημερινή οδός Δημοσθένους Ομηρίδου Σκυλίτση), ανηφόριζε την οδό Ντενί Κοσσέν (σσ. η σημερινή οδός 34ου Συντάγματος Πεζικού), έμπαινε στην κεντρική λεωφόρο Σωκράτους (σσ. μετέπειτα Διαδόχου / Βασιλέως Κωνσταντίνου και σήμερα Ηρώων Πολυτεχνείου) και διαμέσου της οδού Σαχτούρη κατέληγε στο τέρμα, πλησίον της εκκλησίας του Αγίου Βασιλείου.

Τα πρώτα ηλεκτροφωτισμένα τροχιοδρομικά οχήματα του τροχιόδρομου "17" υπήρξαν βελγικής κατασκευής, μετρικού εύρους, με 16 θέσεις καθήμενων και 14 θέσεις όρθιων επιβατών.

Ενδεικτικός τίτλος προνομιακής μετοχής εις τον φέροντα της βελγικών συμφερόντων Ανώνυμης Εταιρίας Compagnie Generale Tramways d'Athenes et du Pirée, με έδρα στις Βρυξέλλες και εταιρικό κεφάλαιο 9.000.000 φράγκων, η οποία είχε την αρχική εκμετάλλευση της τροχιοδρομικής υπηρεσίας.

Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός πως ο αρχικός χρωματισμός των οχημάτων πρώτης γενιάς ήταν "μπεζ - κίτρινος", όμως κατόπιν σχετικής ανακαίνισης, τα τροχιοδρομικά οχήματα έγιναν "πράσινα". 

Ενδεικτικό ιστορικό τεκμήριο μέσα από τις σελίδες του πειραϊκού Τύπου του έτους 1922 με αναφορά σε τραυματισμό ηλικιωμένης στην προσπάθειά της να κατέλθει από τον τροχιόδρομο υπ'αριθμόν "17": 

Αξιομνημόνευτο είναι το γεγονός πως η δεύτερη γενιά "πράσινων" τροχιοδρομικών οχημάτων, αγγλικής κατασκευής, κατέφθασε στη χώρα μας στα τέλη της δεκαετίας του 1920. Την ίδια εποχή, σύμφωνα με τα αναγραφόμενα στις σελίδες του Μέγα Οδηγού Πειραιώς του 1929-1930, ο υπό εξέτασιν τροχιόδρομος υπ'αριθμόν "17" (Νέο Φάληρο - Τροχιοδρόμων - λεωφόρος Σωκράτους - Άγιος Βασίλειος), αποτελούσε ένα εκ των έξι δρομολογίων που απάρτιζαν το πλήρες τροχιοδρομικό δίκτυο του Πειραιώς. 

Ο επιχειρηματίας Χρήστος Πανάγος, στις αναμνήσεις του οι οποίες καταγράφηκαν στο έργο "Ένας Πειραιώτης θυμάται", αναφέρεται στον τροχιόδρομο "17" κάνοντας μάλιστα μια μικρή αναφορά στο προγενέστερο δίκτυο ιππήλατου τροχιοδρόμου: [...] Ο Άγιος Βασίλειος στη δεκαετία του 1920 και του 1930 ήταν μια πολύ απομακρυσμένη συνοικία από το κέντρο του Πειραιά. Όμως εκεί ήταν το τέρμα του τραμ, του "17". Το "17" εκτελούσε τη διαδρομή Νέο Φάληρο - Τροχιοδρόμων - Λεωφόρος Σωκράτους - Άγιος Βασίλειος. Στην αρχή, όταν δηλαδή ήμουν μικρός, το τραμ το κινούσαν άλογα. [...]

Τροχιοδρομικό όχημα του δρομολογίου "17" (Άγιος Βασίλειος - Σωκράτους - Νέο Φάληρο) στο Αμαξοστάσιο της Εταιρίας στο νέο Φάληρο του Μεσοπολέμου: 

Στις αρχές της δεκαετίας του 1930, η γραμμή "17" (Νέο Φάληρο - Άγιος Βασίλειος), μήκους 3.330 μέτρων, με την χαρακτηριστική πράσινη κυκλική πινακίδα, είχε την εξής τιμολόγηση: από το νέο Φάληρο στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιώς δραχμές 2,00, από το νέο Φάληρο στον Άγιο Βασίλειο δραχμές 2,50 και από το Δημοτικό Θέατρο Πειραιώς στον Άγιο Βασίλειο δραχμές 2,00. Την ίδια εποχή, η Ηλεκτρική Εταιρία Μεταφορών (Η.Ε.Μ) Α.Ε. ξεκίνησε τις συγχωνεύσεις ορισμένων δρομολογίων με σκοπό τη βελτίωση των παρεχομένων υπηρεσιών. Κατ'αυτόν τον τρόπο, στον Πειραιά, προέκυψε η σύνθετη γραμμή 17/21 Παλαμηδίου - Αγίου Βασιλείου ή Εργοστασίων - Αγίου Βασιλείου (σσ. το δρομολόγιο "21" εκτελούσε έως τότε το κυκλικό δρομολόγιο "Δημαρχείον - Εργοστάσιον Σ.Ε.Κ.").

Μετά τον Πόλεμο και την Κατοχή, σε αντίθεση με άλλες γραμμές που έπαψαν να λειτουργούν η γραμμή "17" (Νέο Φάληρο - Άγιος Βασίλειος) και η γραμμή "21" (Άγιος Βασίλειος - Παλαμηδίου), συνέχισαν κανονικά τα δρομολόγιά τους με χρήση πράσινων τροχιοδρομικών οχημάτων. Προς επιβεβαίωση των ως άνω, κατά το έτος 1947, σύμφωνα με τα αναφερόμενα σε σχετικό Οδηγό Αθηνών - Πειραιώς - Προαστίων και Συνοικισμών, το "17" εκτελούσε το δρομολόγιο "Βασιλέως Κωνσταντίνου - Άγιος Βασίλειος" και το "21" το δρομολόγιο "οδός Παλαμηδίου - Άγιος Βασίλειος". 

Το όχημα "5" στην πλατεία Λουδοβίκου επί της ομωνύμου οδού

Τα δυο εναπομείναντα εν Πειραιεί τραμ (το "17" και το "21") και οι στάσεις τους, όπως καταγράφηκαν σε σχετικό Οδηγό Αθηνών - Πειραιώς και Περιχώρων του έτους 1955:

Στάσεις των δρομολογίων των τροχιοδρόμων 17/17α και 21/21α (έτος 1955)

Μεταπολεμική καταγραφή του πράσινου τροχιοδρομικού οχήματος "3" το οποίο εκτελούσε το δρομολόγιο υπ'αριθμόν "17" (νέο Φάληρο - Άγιος Βασίλειος), επί της οδού Τροχιοδρόμων, στο ύψος της γέφυρας του Καλαμάκη με φόντο τον Κυλινδρόμυλο των αδελφών Γεωργή και του Νικολετόπουλου και το αρχικό Εργοστάσιο της Καπνοβιομηχανίας "Έθνος" του Κεράνη, κατευθυνόμενο προς το κέντρο του Πειραιώς:

Από το τελευταίο έτος της λειτουργίας των τραμ (1959), στο επόμενο αρχειακό τεκμήριο καταγράφονται δυο πράσινα τροχιοδρομικά οχήματα Thompson Houston, στο παλαιό τέρμα πλησίον Αγίου Βασιλείου, στη συμβολή των οδών Ιωνιδών και Σαχτούρη. Όπως μπορεί κάποιος να παρατηρήσει, το πρώτο τροχιοδρομικό όχημα υπό τον αριθμό "202" το οποίο διακρίνεται σχεδόν εξολοκλήρου, ετοιμαζόταν να εκτελέσει το δρομολόγιο "17" (από Άγιο Βασίλειο προς νέο Φάληρο), ενώ το έτερο δεύτερο όχημα, με λανθασμένο αριθμό δρομολογίου ("18" αντί για "21" που ήταν το ορθό) ετοιμαζόταν να εκτελέσει το δρομολόγιο "Άγιος Βασίλειος - Παλαμηδίου". (σσ. αξιοσημείωτο είναι το γεγονός πως τέτοιου είδους λάθη στην αρίθμηση των δρομολογίων ήταν συχνά)

 

Στην ίδια ακριβώς συμβολή των οδών Ιωνιδών και Σαχτούρη, ο φακός του ιστολογίου του MLP κατέγραψε στα μέσα της δεκαετίας του 2010 τον τύποις "απόγονο" του τροχιοδρόμου "17"/"21", το αστικό λεωφορείο "909" (παλαιότερα Άγιος Βασίλειος - Αγία Σοφία, τώρα πλέον Άγιος Βασίλειος - Κρατικό Νικαίας):

Μια φωτογραφική καταγραφή της οδού Σαχτούρη, πλησίον της συμβολής με την προαναφερθείσα οδό Ιωνιδών, όπου βρίσκεται η στάση με την ονομασία "παλαιό Τέρμα", η οποία βεβαίως παραπέμπει στο παλαιό τέρμα του τροχιοδρόμου "17" και μετέπειτα "17"/"21".

Στάση του ΟΑΣΑ/ΕΘΕΛ με την ονομασία "Παλαιό Τέρμα" υφίσταται και στο αντίθετο (ανερχόμενο προς την συνοικία του Αγίου Βασιλείου) ρεύμα κυκλοφορίας, μερικές δεκάδες μέτρα απόσταση από το ως άνω σημείο, στη συμβολή της οδού Σαχτούρη με την οδό Φραγκιάδων:

Οι τροχιοδρομικές γραμμές "Αγίου Βασιλείου - Νέου Φαλήρου" και "Αγίου Βασιλείου - Παλαμηδίου" καταργήθηκαν επίσημα και οριστικά από την ΗΕΜ στις 16 Δεκεμβρίου του έτους 1959. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός πως οι δυο προαναφερθείσες γραμμές μαζί με άλλες τρεις εν Αθήναις γραμμές υπήρξαν οι τελευταίες που έπαψαν να λειτουργούν. Μετά την παύση της λειτουργίας των τροχιοδρομικών γραμμών, αρχής γενομένης από την 16η Δεκεμβρίου του 1959, τα δρομολόγια εξυπηρετήθηκαν προσωρινά από λεωφορεία των ΚΤΕΛ. 

Διαβάστε σχετικά θέματα:

Το "κόκκινο" τραμ της παραλίας

Το τραμ του Περάματος

Ο τροχιόδρομος του Περάματος στην πλατεία Λουδοβίκου

Το τραμ της Φρεαττύδας

Η ιστορία της συνοικίας του Αγίου Βασιλείου

Κείμενο - Πηγές:

Το κείμενο είναι πρωτότυπο, προϊόν προσωπικής έρευνας, προσωπικής εργασίας και προσωπικών εκτιμήσεων. Στοιχεία και πληροφορίες ελήφθησαν από τις κάτωθι πηγές:

• "Ο Πειραιεύς του άλλοτε", Πάνου Λώζου, 1987
• "Από τα παμφορεία στο μετρό. 170 χρόνια δημόσιες συγκοινωνίες Αθηνών-Πειραιώς-Περιχώρων", Εκδόσεις Μίλητος, 2017
• Τύπος Εποχής - Οδηγοί Πόλεως

Φωτογραφίες:

• Όλες οι σύγχρονες φωτογραφίες του αφιερώματος ανήκουν στον γράφοντα το ιστολόγιο, διέπονται από κανόνες πνευματικής ιδιοκτησίας και προέρχονται από την προσωπική μου φωτογραφική σελίδα (ALL RIGHTS RESERVED).
• Απαγορεύεται ρητά η χρήση, προβολή, αντιγραφή ή/και αναδημοσίευση με οποιοδήποτε τρόπο ή μέσο.
• Όσοι παρανομούν διώκονται σύμφωνα με τις ισχύουσες διατάξεις του νόμου περί πνευματικής ιδιοκτησίας.