ΕΤΑΙΡΙΑ ΑΕΡΙΟΦΩΤΟΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ

Περπατώντας στην σύγχρονη πόλη του Πειραιώς του 21ου αιώνα, οι "παρατηρητικοί" διαβάτες μπορούν να ανακαλύψουν ακόμη και σήμερα ορισμένα ξεχασμένα "ευρήματα", άμεσα συνδεδεμένα με το παρελθόν και την ιστορία της πόλεως, όπως λ.χ. το κάτωθι εικονιζόμενο:

Τούτα τα μικρά και πιθανότατα ασήμαντα για πολλούς "απομεινάρια" του παρελθόντος, αποτέλεσαν το έναυσμα για μια αναδρομή, μελέτη και έρευνα σχετικά με την Εταιρία Αεριόφωτος Πειραιώς. 

• Ο φωτισμός του Πειραιά κατά τον 19ο αιώνα

Μελετώντας αρκετές από τις διαθέσιμες ιστορικές πηγές, μπορεί κάποιος εύκολα να συμπεράνει πως το ζήτημα του φωτισμού της πόλης και των οδών αυτής αποτέλεσε ένα από τα κυριότερα προβλήματα που αντιμετώπισε ο Πειραιάς κατά τις πρώτες δεκαετίες μετά την ανασύσταση της πόλης. Στις αρχές της δεκαετίας του 1850, ο ίλαρχος Γ. Αγγελόπουλος, Φρούραρχος της πόλης, στη "Στατιστική Πειραιώς" συνοψίζει το πρόβλημα σε μια και μόνη φράση κάνοντας λόγο για τους δρόμους της πόλης: "στερούνται όμως φανών, ώστε η εν καιρώ σκοτεινής νυκτός διάβασις των αποβαίνει επισφαλής. Όθεν η τε ισοπέδωσις μερικών οδών και η εν αυταίς τοποθέτησις των αναλόγων φανών καθίστανται αναγκαιόταται, και πεποίθαμεν, ότι η δημοτική αρχή εις το αντικείμενον τούτο θέλει επιστήσει την προσοχήν της."  

Δυο δεκαετίες αργότερα, ήτοι στις αρχές της δεκαετίας του 1870 και, αφού είχαν ήδη αποτύχει οι λύσεις του φωτισμού της πόλης λ.χ. με τον επονομαζόμενο "εκούσιο φωτισμό" - δηλαδή το μέτρο της αναγκαστικής υποχρέωσης λειτουργίας και συντήρησης του φωτισμού των οδών από τους εμπόρους της πόλης το οποίο έτυχε σφοδρών αποδοκιμασιών -, των φαναριών λαδιού και αργότερα των φαναριών (λαμπών) πετρελαίου, στο Δήμο Πειραιώς άρχισε να συζητείται η προοπτική του φωτισμού της πόλης με αέριο: "Γενομένης προτάσεως περί φωτισμού δι'αερίου πρέπει να γνωρίζωμεν τον αριθμόν των φανών, οίτινες θα τοποθετηθώσιν κατ'αναλόγους αποστάσεις εις το αυτό των Αθηνών διάστημα [...]"

Σύμφωνα με τις διαθέσιμες πηγές, η πρώτη απόπειρα ανάθεσης του φωτισμού της πόλης έγινε την άνοιξη του 1872: στις 2 Μαρτίου συντάσσεται η σχετική σύμβαση που προέβλεπε την παραχώρηση για 50 έτη του προνομίου φωτισμού της πόλης με αέριο εκ λιθανθράκων στον Ευγένιο Πιάτ. Ένα μόλις χρόνο αργότερα, η υπερτίμηση των γαιανθράκων και του σιδήρου οδηγούν τον Πιάτ σε παραίτηση των δικαιωμάτων του. Ακολούθησαν πολλές προτάσεις και διαβουλεύσεις μέχρι το χειμώνα του 1876, οπότε κατόπιν σχετικής αποφάσεως του δημοτικού συμβουλίου, παραχωρήθηκε στον εξ Οδησσού ορμώμενο μηχανολόγο / μηχανικό Νικόλαο Θ. Βλάγκαλη, συμβόλαιο αποκλειστικής εκμετάλλευσης για 50 έτη σχετικά με το αέριο φωτισμού στον Πειραιά. Τα πολυετή συμβόλαια αποκλειστικής εκμετάλλευσης τα οποία εκχωρούσε το κράτος σε ιδιώτες δεν πρέπει να μας ξενίζουν. Από τον καιρό του Όθωνα μέχρι και τις αρχές του 20ου αιώνα, η κρατική αδυναμία και η έλλειψη πόρων οδηγούσε στην παραχώρηση πάσης φύσεως υπηρεσιών κοινής ωφελείας και όχι μόνο σε ξένους άλλα και Έλληνες ιδιώτες, κατόχους κεφαλαίου, οι οποίοι υπέγραφαν ηγεμονικές αποικιοκρατικού τύπου συμβάσεις με το εν ανάγκη ελληνικό κράτος. 

Εύρημα του εν Πειραιεί δικτύου αεριόφωτος με αναφορά στον Ν.Θ. Βλάγκαλη:

• Η Εταιρία Αεριόφωτος Πειραιώς

Ο προαναφερόμενος Νικόλαος Θ. Βλάγκαλης με τη σειρά του εκχώρησε τα προνόμια και τα δικαιώματα που απέκτησε από την απόφαση αυτή του δημοτικού συμβουλίου σε μια νεοσύστατη ανώνυμη εταιρία υπό την επωνυμία "Εταιρία του Αεριόφωτος Πειραιώς", με έδρα στον Πειραιά. Τα κεφάλαια της προαναφερόμενης Α.Ε. ανέρχονταν σε 530.000 νέες δραχμές και χωρίζονταν σε 2650 μετοχές 200 δραχμών η καθεμία. Οι αποφάσεις της Α.Ε. λαμβάνονταν από πενταμελές διοικητικό συμβούλιο το οποίο εξέλεγε και τον Πρόεδρο του Δ.Σ. Πρώτος διευθυντής και διαχειριστής των υποθέσεων της "Εταιρίας Αεριόφωτος Πειραιώς" ορίστηκε φυσικά ο ίδιος ο Νικόλαος Θ. Βλάγκαλης ενώ στην ίδια εταιρία συμμετείχαν και οι ισχυροί οικονομικοί παράγοντες της εποχής εκείνης Στέφανος Σκουλούδης, Μιχαήλ Μελάς και Ανάργυρος Σιμόπουλος. Στην ίδια συμφωνία με το Δήμο Πειραιώς προβλεπόταν η παραχώρηση ενός δημοτικού οικοπέδου, στο οικοδομικό τετράγωνο που ορίζεται από τις σημερινές οδούς Ασκληπιού, Παπαστράτου (παλαιότερα ονομαζόταν οδός Κερατσινίου), Χαϊδαρίου (παλαιότερα καταγραφόταν ως προέκταση οδού Κέκροπος) και Γραβιάς, για την ίδρυση και δημιουργία του Εργοστασίου Αεριόφωτος Πειραιώς. Το αέριο λειτούργησε κανονικά από τις αρχές του έτους 1878 φωτίζοντας συνολικά 297 φανούς στους δρόμους του Δήμου Πειραιώς. Η αμοιβή του εργολάβου ανερχόταν στις 37.342 δραχμές ανά έτος. Η μετοχή της "Εταιρίας Αεριόφωτος Πειραιώς" υπερτιμήθηκε κατά 50%, φθάνοντας τις 300 δρχ./μετοχή κατά το πρώτο έτος λειτουργίας του αερίου στον Πειραιά.  

Έτος 1891 - Κατάστημα του εν Πειραιεί Αεριόφωτος

Κατά το έτος 1888 το καταστατικό της "Εταιρίας Αεριόφωτος Πειραιώς" τροποποιείται και όλες οι υποχρεώσεις της και τα προνόμιά της εκχωρήθηκαν στη Γενική Εταιρία Εργοληψιών (Γ.Ε.Ε.). Σύμφωνα με το καταστατικό της, η νέα αυτή εταιρεία η οποία ανέλαβε όλες τις υποχρεώσεις της Εταιρείας Αεριόφωτος Πειραιώς είχε ως αντικείμενο δραστηριότητας την κατασκευή δημόσιων, δημοτικών και ιδιωτικών έργων στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, την εκμετάλλευση μεταλλείων, ορυχείων, χορήγηση προκαταβολών για έργα, την αγορά και πώληση προνομίων και την έκδοση τοκοφόρων ομολογιών. Το εταιρικό κεφάλαιο της εταιρείας ορίστηκε σε 2.500.000 δραχμές και διαιρέθηκε σε 12.500 μετοχές προς 200 δραχμές η καθεμία. Το πρώτο Δ.Σ. της ΓΕΕ αποτελείτο εκ νέου από τον κτηματία και έμπορο Μιχαήλ Μελά, τον τραπεζίτη Γεώργιο Αθηνογένη, τον κτηματία Ανάργυρο Σιμόπουλο, τον Νικόλαο Θ. Βλάγκαλη και τον Α. Μάτσα. Την περίοδο αυτή εκσυγχρονίστηκαν οι εγκαταστάσεις του Εργοστασίου Πειραιώς και επεκτάθηκε η παροχή φωταερίου μέχρι το κοσμικό προάστιο του νέου Φαλήρου. Σταδιακά όλες οι λάμπες πετρελαίου που προϋπήρχαν στον Πειραιά αντικαταστάθηκαν με τις λάμπες αερίου. Στον Πειραιά της δεκαετίας του 1880-1890, τα μεγάλα τρίγωνα φανάρια που υπήρχαν στις κεντρικές οδούς άναβε ένας αρμόδιος υπάλληλος του Δήμου, ο φανοκόρος, με τη χρήση ενός μεγάλου κονταριού, το οποίο χρησίμευε αρχικά για το άνοιγμα του διακόπτη παροχής φωταερίου και έπειτα για να άναμμα του φαναριού. Ο ίδιος υπάλληλος συχνά φρόντιζε και για το σβήσιμο των λαμπών φωταερίου λίγο πριν την ανατολή του ηλίου. Παρόλα ταύτα βέβαια, ο φωτισμός της πόλης παρέμενε ανεπαρκής και φτωχός, με αποτέλεσμα πολλοί εργαζόμενοι που έπρεπε να κυκλοφορήσουν στους δρόμους αργά το βράδυ ή νωρίς το πρωί, να χρησιμοποιούν τα δικά τους μικρά φαναράκια λαδιού ή λάμπες πετρελαίου.

Εκτός από το προαναφερόμενο Εργοστάσιο Αεριόφωτος Πειραιώς, στο κέντρο της πόλης, την ίδια εποχή υπήρχε υποσταθμός καθώς και υποκατάστημα αεριόφωτος στην πλατεία Θεμιστοκλέους, έναντι της Αγίας Τριάδας. Πολύφωτα φωταερίου τοποθετήθηκαν κατά την τελευταία δεκαετία του 19ου αιώνα σε όλα τα σημεία αναφοράς της πόλης: στο Δημαρχείο (Ρολόι), στον περίβολο της Αγίας Τριάδας καθώς και στην πλατεία Καραϊσκάκη.

Πάντως στα μέσα της δεκαετίας του 1890, το Εργοστάσιο Αεριόφωτος του Πειραιώς καταγραφόταν στη λεγόμενη συνοικία των Εργοστασίων έναντι του Μηχανουργείου του John McDowall, στο προαναφερθέν Οικοδομικό Τετράγωνο (Ο.Τ.), το οποίο ορίζεται από τις σύγχρονες οδούς Ασκληπιού, Παπαστράτου, Χαϊδαρίου και Γραβιάς

• Ο 20ος αιώνας και η "επανάσταση" του ηλεκτρικού ρεύματος

Εισερχόμενοι στον 20ο αιώνα, η επανάσταση του ηλεκτρισμού είχε ήδη θέσει το αέριο σε δεύτερη μοίρα, ενώ το κόστος παραγωγής και διανομής του φωταερίου ήταν σταθερά ασύμφορο και μοιραία η σχετική φορολογία μεγάλη. Στον Πειραιά, ήδη από το έτος 1893, συζητείτο ο ενδεχόμενος ηλεκτροφωτισμός της πόλης, γεγονός το οποίο άρχισε να υλοποιείται κατά την περίοδο 1899-1903 με την τοποθέτηση των πρώτων ηλεκτρικών δημόσιων λαμπτήρων στις μεγάλες λεωφόρους και στις πλατείες της πόλης. Η εταιρία Thompson Houston of the Mediterranean, η οποία είχε εξαγοράσει το 1898 τις ηλεκτροπαραγωγικές εγκαταστάσεις της προαναφερθείσης Γ.Ε.Ε., υπέγραψε σύμβαση εικοσαετούς αποκλειστικής εκμετάλλευσης του δημοτικού ηλεκτρικού φωτισμού με το Δήμο Πειραιώς κατά το έτος 1899. Άλλωστε τον ίδιο χρόνο, η Thompson Houston, με τη σύμπραξη της Εθνικής Τραπέζης, της Γ.Ε.Ε. και άλλων επιφανών οικονομικών παραγόντων της εποχής ίδρυσε την Ελληνική Ηλεκτρική Εταιρία (ΕΗΕ), η οποία ευθύς αμέσως, στις αρχές του 20ου αιώνα θα αναλάβει τα έργα παροχής ηλεκτροδότησης στους τροχιοδρόμους αλλά και τον σιδηρόδρομο Αθηνών-Πειραιώς (που θα γίνει από τότε ο γνωστός "Ηλεκτρικός") ενώ θα ιδρύσει το πρώτο εργοστάσιο παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας στο νέο Φάληρο, τον γνωστό Ατμο-Ηλεκτρικό Σταθμό (ΑΗΣ) του νέου Φαλήρου. 

Παρότι πλέον το "χοντρό παιχνίδι" του κέρδους και των μονοπωλίων παιζόταν πλέον γύρω από τα προνόμια σε παραγωγής και διανομής ηλεκτρικού ρεύματος, η Εταιρία Αεριόφωτος Πειραιώς εξακολουθούσε να υφίσταται. Τον Δεκέμβριο του έτους 1929, εν όψει και της λήξης της σύμβασης του Δήμου Πειραιώς με την Εταιρία Αεριόφωτος την επόμενη χρονιά (1930), έλαβαν χώρα απεργιακές κινητοποιήσεις: 

Η σύμβαση της δημοτικής αρχής του Πειραιά με την Εταιρία Αεριόφωτος εν τέλει έληξε όπως προβλεπόταν κατά το έτος 1930, επί δημαρχίας του τραπεζίτη Τάκη Α. Παναγιωτόπουλου, οπότε και έλαβε χώρα νέος μειοδοτικός διαγωνισμός για την προνομιακή εκχώρηση της παραγωγής και διανομής αερίου στην πόλη του Πειραιά. Το Σχέδιο Σύμβασης των Τεχνικών Υπηρεσιών του Δήμου Πειραιά με τις υποχρεώσεις για την προνομιακή εκχώρηση της παραγωγής και διανομής αερίου στη πόλη του Πειραιά όπως εκπονήθηκε στην ελληνική και γαλλική γλώσσα: 

Το δίκτυο των σωληνώσεων του Φωταερίου στον Πειραιά όπως προκύπτει από σχετικό χάρτη των τελών της δεκαετίας του 1920: 

Αξιομνημόνευτο είναι το γεγονός πως τον Ιανουάριο του έτους 1933, επί δημαρχίας Μιχαήλ Ρινόπουλου, το εν Πειραιεί Εργοστάσιο Αεριόφωτος είχε ήδη περάσει υπό δημοτική εκμετάλλευση. 

Μετά τον Πόλεμο και την Κατοχή, σύμφωνα με σχετικό Οδηγό, η Ανώνυμη Εταιρία (Φωταέριο Α.Ε.) παραγωγής αεριόφωτος καταγραφόταν με εργοστάσιο επί της οδού Χαϊδαρίου 15 και υποκατάστημα στη λεωφόρο Σωκράτους 14 (νυν Ηρώων Πολυτεχνείου).

• Το Εργοστάσιο του Αεριόφωτος Πειραιώς

Ο Πειραιεύς λοιπόν, διέθετε το δικό του Εργοστάσιο Αεριόφωτος, παρεμφερές - έστω και σε μικρότερες διαστάσεις - με το Εργοστασιακό Συγκρότημα Φωταερίου Αθηνών, το οποίο προϋπήρχε στην αθηναϊκή συνοικία που σήμερα ονομάζουμε "Γκάζι" από το έτος 1860. Μάλιστα, ακριβώς όπως συμβαίνει μέχρι και σήμερα στην Αθήνα με το "Γκάζι", το Εργοστάσιο Αεριόφωτος του Πειραιά αποτελούσε σημείο αναφοράς της ευρύτερης περιοχής, όπως αποδεικνύεται και από την χρήση του γεωγραφικού προσδιορισμού "πλησίον αερόφωτος", όπως καταγράφεται στην παρακάτω καταχώρηση από τον Τύπο του έτους 1920:

Ανατρέχοντας σε διάφορους διαθέσιμους Οδηγούς με πληροφορίες σχετικές με την πόλη του Πειραιώς, θα παρατηρήσουμε πως, κατά στα μέσα της πρώτης δεκαετίας του 20ου αιώνα, σύμφωνα με τα αναφερόμενα στον Πλήρη Οδηγό του 1906-1907, το Εργοστάσιο Αεριόφωτος της Γαλλικής Εταιρίας καταγραφόταν στην οδό Ασκληπιού, υπό τη διεύθυνση του Ch. Creret, ενώ τα γραφεία της Εταιρίας βρίσκονταν στη λεωφόρο Αθηνάς (σσ. σημερινή Βασιλέως Γεωργίου Α'). Στις αρχές της δεκαετίας του 1910, σύμφωνα με τα όσα κατέγραφε ο Πανελλήνιος Οδηγός 1912, υπό Κ. Σταματίου και Β. Μπουζούρα, το εργοστάσιο της Ελληνικής Εταιρίας Αεριόφωτος καταγραφόταν γενικά στον κατάλογο με τα εν Πειραιεί εργοστάσια. Λίγα χρόνια αργότερα, σε αντίστοιχο Οδηγό του έτους 1916, το εργοστάσιο της Ελληνικής Εταιρίας Αεριόφωτος καταγραφόταν επί της οδού Χαϊδαρίου. 

Αρχειακό τεκμήριο με αναφορά στην Ελληνική Εταιρία Φωταερίου Α.Ε., με έδρα εν Πειραιεί, από τα μέσα της δεκαετίας του 1930. Εκείνη την εποχή, τα κεντρικά γραφεία της εταιρίας καταγράφονταν επί της οδού Χαϊδαρίου ενώ το Γραφείο Πληροφοριών και Βλαβών λειτουργούσε επί της λεωφόρου Σωκράτους στον αριθμό "10". 

Μετά τον Πόλεμο, σύμφωνα με την κάτωθι λεπτομέρεια από χάρτη της δεκαετίας του 1950, το εν Πειραιεί εργοστάσιο του Φωταερίου καταγραφόταν με εγκαταστάσεις στο Ο.Τ. μεταξύ των οδών Παπαστράτου, Ασκληπιού, Γραβιάς και Χαϊδαρίου αλλά και σε παρακείμενο οικόπεδο μεταξύ των οδών Μεσολογγίου, Χαϊδαρίου και Παπαστράτου:

Στις αρχές της δεκαετίας του '50, καταγράφηκαν πολλάκις έντονες απεργιακές κινητοποιήσεις του εργατικού δυναμικού της Εταιρίας Αεριόφωτος Πειραιώς:

Μέχρι σχετικά πρόσφατα, στο προαναφερθέν οικόπεδο που ορίζεται από τις οδούς Παπαστράτου, Ασκληπιού και Γραβιάς υπήρχε ένα ερειπωμένο τμήμα των εγκαταλειμμένων εγκαταστάσεων του παλαιού Εργοστασίου Αεριόφωτος Πειραιώς.

Οι παρακάτω αεροφωτογραφίες από γνωστό διαδικτυακό τόπο μας δείχνουν τα απομεινάρια του παλαιού εργοστασίου όπως υφίσταντο μέχρι και τις αρχές του έτους 2014:

Παρατηρήστε στα αριστερά της προηγούμενης αεροφωτογραφία και στα δεξιά της επόμενης, εκτός από τα κτίρια τη μεγάλη κυκλική δεξαμενή, προφανώς της βάσεως του αεροφυλακίου.

Άγνωστο με ποιόν ακριβώς τρόπο και υπό ποιες συνθήκες, τα κτίσματα των δυο παραπάνω αεροφωτογραφιών κατεδαφίστηκαν και το οικόπεδο ισοπεδώθηκε, όπως φανερώνει η επόμενη αεροφωτογραφία (βλέπε λευκό βέλος):

Στα μέσα της δεκαετίας του 2010 στο εν λόγω περιφραγμένο οικόπεδο υφίστατο μια μεγάλη πινακίδα που ανέφερε "Οικόπεδο προς Αξιοποίηση".

 

Άποψη του οικοδομικού τετραγώνου όπου παλαιότερα το Εργοστάσιο Αεριόφωτος Πειραιώς από τη συμβολή των οδών Χαϊδαρίου και Γραβιάς:

Για τον καλλίτερο προσανατολισμό όσων διαβάζουν τούτο το αφιέρωμα, τα κτίρια της παραπάνω φωτογραφίας, επί της οδού Χαϊδαρίου βρίσκονται ακριβώς έναντι του Παπαστράτειου Εθνικού Κλειστού Κολυμβητηρίου Πειραιά "Πέτρος Καπαγέρωφ".

Άποψη κτιρίων στο οικοδομικό τετράγωνο όπου παλαιότερα το Εργοστάσιο Αεριόφωτος Πειραιώς επί της οδού Παπαστράτου - στο βάθος της εικόνας η συμβολή με την οδό Ασκληπιού: 

Διαβάστε σχετικά θέματα:

Νικόλαος Θ. Βλάγκαλης

Κείμενο - Πηγές:

Το κείμενο που συνοδεύει τις εικόνες είναι πρωτότυπο, προϊόν προσωπικής έρευνας, προσωπικής εργασίας και προσωπικών εκτιμήσεων. Παρακαλούνται οι πάσης φύσεως copy-pasters του διαδικτύου όπως και όλοι οι δήθεν "επώνυμοι" ερευνητές να το σεβαστούν.

Στοιχεία και πληροφορίες ελήφθησαν από τις κάτωθι πηγές:

• "Στατιστική Πειραιώς" (1852), Γ. Αγγελόπουλου, Ελεύθερη Σκέψις
• "Πειραιάς 1834-1912", Σταματίνα Μαλικούτη, Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς
• "Ιστορία του Πειραιώς από του 1833-1882 έτους" υπό Παντολέοντος Καμπούρογλου, Βιβλιοθήκη Ιστορικών Μελετών
• Εθνικό Ίδρυμα Μελετών και Ερευνών "Ελευθέριος Βενιζέλος"
• Wikipedia
• Τύπος Εποχής - Οδηγοί Πόλεως - Συλλεκτικοί Χάρτες

Φωτογραφίες:

• Όλες οι σύγχρονες φωτογραφίες του αφιερώματος ανήκουν στον γράφοντα το ιστολόγιο, διέπονται από κανόνες πνευματικής ιδιοκτησίας και προέρχονται από την προσωπική μου φωτογραφική σελίδα (ALL RIGHTS RESERVED).
• Απαγορεύεται ρητά η χρήση, προβολή, αντιγραφή ή/και αναδημοσίευση με οποιοδήποτε τρόπο ή μέσο.
• Όσοι παρανομούν διώκονται σύμφωνα με τις ισχύουσες διατάξεις του νόμου περί πνευματικής ιδιοκτησίας.