Ο ΠΕΙΡΑΙΑΣ ΤΟΥ ΣΤΕΛΙΟΥ ΣΚΟΠΕΛΙΤΗ

Στέλιος Β. Σκοπελίτης (γεννηθείς εν έτει 1942): ένας φωτογράφος τουλάχιστον ιδιαίτερος. Ίσως βέβαια ο χαρακτηρισμός ή/και ο επαγγελματικός προσδιορισμός "φωτογράφος" να φαντάζει σχετικά "μικρός" για να χαρακτηρίσει έναν επί της ουσίας σύγχρονο φιλόσοφο, ο οποίος έτυχε να βρίσκεται πίσω από το φωτογραφικό φακό, έναν άνθρωπο - καλλιτέχνη ο οποίος ζει εδώ και χρόνια κατ'επιλογή αποτραβηγμένος από τα φώτα της δημοσιότητας, μακριά από το ευκαιριακό κέρδος-αρπαχτή που χαρακτηρίζει σχεδόν κατά πλειοψηφία τη νέο-ελληνική φυλή.

Ο Στέλιος Σκοπελίτης, φωτογράφος από το 1966, συστήθηκε στο χώρο με ένα λεύκωμα το οποίο δίχως άλλο σημάδεψε τη μετέπειτα πορεία του αποτελώντας μέχρι σήμερα μια διαχρονική αξία στο χώρο της νέο-ελληνικής φωτογραφίας. Κατά το έτος 1975 λοιπόν, το μετέπειτα βραβευμένο φωτογραφικό λεύκωμα με τον χαρακτηριστικό τίτλο "Νεοκλασικά Σπίτια της Αθήνας και του Πειραιά" κυκλοφόρησε για πρώτη φορά από τις εκδόσεις "Δωδώνη".

Μέσα από τις σελίδες του εν λόγω φωτογραφικού λευκώματος, ο Στέλιος Σκοπελίτης αποκάλυψε την μοναδική σχέση του με την Αθήνα και τον Πειραιά και ιδίως με τα νεοκλασικά τους κτίρια, τα οποία κατέγραψε και παρουσίασε μέσα από τη ξεχωριστή ματιά του. Ειδικότερα όσον αφορά την πόλη του Πειραιώς, ο Στέλιος Σκοπελίτης φωτογράφισε περπατώντας στους δρόμους της πόλης περί στα τέλη της δεκαετίας του 1960 και στις αρχές της δεκαετίας του 1970, ήτοι κατά την περίοδο της Δικτατορίας των Συνταγματαρχών, στα χρόνια της Δημαρχίας του αμφιλεγόμενου - ως προς το συνολικό έργο και την προσφορά - δοτού (διορισμένου) Αριστείδη Σκυλίτση (σσ. στις υπό εξέτασιν φωτογραφίες υπάρχουν αρκετές ενδείξεις που οδηγού στο ως άνω συμπέρασμα ως προς την χρονική τοποθέτηση). 

Μελετώντας το υπό εξέτασιν φωτογραφικό λεύκωμα στις διάφορες επανεκδόσεις του, ο αναγνώστης θα "συναντήσει" γωνιές της πόλης του Πειραιά που παραμένουν αναλλοίωτες μέχρι τις μέρες μας (21ος αιώνας), όπως επίσης κι άλλα σημεία τα οποία έχουν αλλάξει ριζικά. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο τίτλος του έργου, το κύριο αντικείμενο του λευκώματος δεν είναι άλλο από τα νεοκλασικά και παραδοσιακά κτίρια της Αθήνας και Πειραιά, τα οποία υπέστησαν μετά τον Πόλεμο μια μαζική δίωξη, με την πλειοψηφία αυτών να θυσιάζονται στο βωμό της οικοπεδοποίησης και της αντιπαροχής.

Οι φωτογραφίες του Στέλιου Σκοπελίτη που παρουσιάζονται στο παρόν αφιέρωμα θα δείξουν στους νεώτερους Πειραιώτες μια πόλη που εν πολλοίς δε γνώρισαν, θυμίζοντας στους γηραιότερους τις παλιές τους γειτονιές. Εκτός από την ενδεικτική παρουσίαση των φωτογραφιών, θα λάβει χώρα και μια απόπειρα τεκμηρίωσης ορισμένων επιλεγμένων φωτογραφιών μέσα από τις σελίδες του προαναφερθέντος λευκώματος.  

Στο σημείο αυτό αξίζει να αναφέρουμε πως η όποια τεκμηρίωση των φωτογραφιών βασίζεται σε προσωπικές εκτιμήσεις του γράφοντος το ιστολόγιο του MLP, καθώς στο υπό εξέτασιν λεύκωμα, στην πλειοψηφία των φωτογραφιών, αναφέρεται συνήθως απλά το όνομα της εκάστοτε οδού, ενώ υφίστανται αρκετές φωτογραφίες δίχως καμία πληροφορία, συχνά με την αναφορά απλά ως "δρόμος του Πειραιά". 

Σημείο εκκίνησης της παρούσης παρουσίασης των εν Πειραιεί φωτογραφιών του Στέλιου Σκοπελίτη πλησίον των γραμμών Ηλεκτρικού, στη συμβολή των οδών Δημοσθένους Ομηρίδου Σκυλίτση (πρώην οδός Τροχιοδρόμων) και Αλιπέδου, όπου υψώνεται η κάτωθι εικονιζόμενη εγκαταλειμμένη μέχρι τις μέρες μας (21ος αιώνας) διατηρητέα οικία, καταγραφόμενη σε κάποιες πηγές ως πρώην οικία Αντύπα ή Αντίππα, παραπλεύρως της οποίας υφίσταται έτερο δίφατσο παραδοσιακό κτίριο με αετώματα το οποίο έχει καταρρεύσει ολικά. Η οδός Αλιπέδου, ως γνωστόν, είναι ο μικρός δρόμος όπου λαμβάνει χώρα το Κυριακάτικο Παζάρι του Πειραιά. 

Σωματείον Φορτοεκφορτωτών Σίτου - Κυλινδρόμυλων - Αποθηκών Γενικού Εμπορίου Πειραιώς "Η Ευαγγελίστρια", μας πληροφορεί η πινακίδα στο κάτωθι εικονιζόμενο χαρακτηριστικό ισόγειο παραδοσιακό κτίριο με το μεταλλικό στέγαστρο. 

Ένας πιτσιρίκος κοιτά φευγαλέα τον φωτογραφικό φακό. Η κλειδαμπαρωμένη ξύλινη εξώπορτα, με το μικρό τριγωνικό αέτωμα στο υπέρθυρο, στον αριθμό "7" μιας άγνωστης οδού της πόλης, κατά πάσα πιθανότητα δεν υφίσταται πια. 

Στις γειτονιές του Πειραιά, άνθρωποι στους εξώστες.

Θα μπορούσε να βρίσκεται στο Χατζηκυριάκειο, στην Καλλίπολη, στη συνοικία της Γούβας του Βάβουλα ή σε κάποια άλλη από τις λαϊκές συνοικίες του Πειραιώς. Πλην όμως, το συγκεκριμένο κτίριο διασώζεται μέχρι τις μέρες μας (21ος αιώνας), έστω και εγκαταλειμμένο, στην οδό Παναγίας Μυρτιδιωτίσσης 27, πλησίον της κλίμακας που δίδει πρόσβαση από και προς την λεωφόρο Βασιλέως Παύλου (Αλέξανδρου Παπαναστασίου), στη Καστέλλα.

Η πρώην οικία Π. Πατσιάδη, το μοναδικό εναπομείναν έργο του Ερνέστου Τσίλλερ (Ernst Ziller) στη συνοικία πέριξ της πλατείας Αλεξάνδρας, πλησίον του σημείου όπου κάποτε βρισκόταν η περίφημη Συνοικία των Επαύλεων. Ως γνωστόν, στο ισόγειο του εγκαταλειμμένου σήμερα κτιρίου λειτουργούσε επί δεκαετίες γνωστό καφενείο - ζυθοπωλείο. Παραπλεύρως, όπως μπορεί κάποιος να παρατηρήσει στη φωτογραφία, η κατεδάφιση του έτερου κτιρίου της οικίας Πατσιάδη είχε ήδη λάβει χώρα και η ανοικοδόμηση της πολυκατοικίας που υφίσταται μέχρι τις ημέρες μας είχε ήδη ξεκινήσει. 

Οδός Δημητρίου Γούναρη και Νικήτα 1 γωνία: στη καρδιά του εμπορικού Πειραιά, ένα νεοκλασικό κτίριο που διασώζεται - αποκαταστημένο πλέον αν και ανεκμετάλλευτο - με την Υπεραγορά Τροφίμων του Ζαχαρίου στο ισόγειο, το πρακτορείο Κρατικών Λαχείων και ΠΡΟ-ΠΟ του Χατζηκυριάκου, το Κατάστημα Οπωρικών και Τροφίμων "Πειραϊκή Γωνιά", την Αποθήκη Μπαχαρικών "Η Ιερουσαλήμ", ένα καφενείο κ.α.

Το Διοικητήριο της Σχολής Ναυτικών Δοκίμων, το Βασσάνειο Μέγαρο, ένα επιβλητικό κτίριο που κατασκευάστηκε με σχέδια του Ερνέστου Τσίλλερ (Ernst Ziller), στο άκρο της Πειραϊκής Χερσονήσου, σημείο αναφοράς της ευρύτερης περιοχής αλλά και της πόλεως, αναλλοίωτο στο χρόνο μέχρι τις ημέρες μας. 

Ο φακός του Στέλιου Σκοπελίτη δεν ήταν δυνατόν να παραλείψει το νεοκλασικό - πατρικό του μεγάλου Πειραιώτη διανοητή και καλλιτέχνη Γιάννη Τσαρούχη, το οποίο βρισκόταν στη συμβολή των οδών Λουκά Ράλλη και Βασιλέως Γεωργίου Β'. Δυστυχώς στη θέση του συγκεκριμένου παραδοσιακού αυτού κτιρίου, υφίσταται πλέον ένα αμφίβολης αισθητικής οικοδόμημα με το ίχνος του παλαιότερου κτιρίου να υφίσταται ακόμη στη μεσοτοιχία με τη διπλανή πολυκατοικία. 

Στην παραλιακή ακτή Ναυάρχου Παύλου Κουντουριώτη, ορισμένα παραδοσιακά νεοκλασικά, όπως λ.χ. η κάτωθι εικονιζόμενη πάλαι ποτέ οικία Δημητρίου Καλλιμασιώτη (1869-1929), η οποία βρισκόταν στη συμβολή της προαναφερόμενης παραλιακής οδού με την οδό Ουίλσωνος, έχουν χαθεί. 

Ευτυχώς, κάποια άλλα κτίρια, όπως λ.χ. το κάτωθι εικονιζόμενο διατηρητέο, στη συμβολή της ακτής Ναυάρχου Παύλου Κουντουριώτη 13 με την οδό Κάνιγγος (ιδιοκτησίας Μαζαρακείου Ιδρύματος, έτος κατασκευής circa 1910), έχουν αποκατασταθεί και διασωθεί: 

Η οικία της οικογενείας του Σπυρίδωνος Μεταξά, σε μια άποψη από τη σημερινή λεωφόρο Γρηγορίου Λαμπράκη (τότε Βασιλίσσης Σοφίας). Η εν λόγω έπαυλις, κτισμένη σε σχέδια Ερνέστου Τσίλλερ, αφού άλλαξε διάφορες χρήσεις μεταπολεμικά, εγκαταλείφθηκε πλήρως κατά τη δεκαετία του 1980, αποκαταστάθηκε στεγάζοντας γνωστό κατάστημα ένδυσης και καφέ, προτού κατασχεθεί λόγω χρεών της οικογενείας Γλου και εγκαταλειφθεί εκ νέου.

Στα καφενεία της πόλης αποκαλυπτόταν ο πραγματικός καθημερινός παλμός αυτής. Καφενείο "Άνδρος", στην καρδιά της Τρούμπας, στη συμβολή των οδών Δευτέρας Μεραρχίας και Φίλωνος και επί της οδού Φίλωνος το εστιατόριον "Διεθνές":

Το εν Πειραιεί Καφενείο "Δωδεκάνησα" του Α.Δ. Ευσταθίου. - Διαβάστε την σχετική τεκμηρίωση / ταυτοποίηση της συγκεκριμένης φωτογραφίας εδώ.

Ένα δείγμα από τα διακοσμητικά συνήθως κεραμικά ή γύψινα αγάλματα τα οποία κοσμούσαν σε ειδικές προθήκες τις προσόψεις των παραδοσιακών κτιρίων του Πειραιά. Στις μέρες μας (21ος αιώνας), σε ορισμένα ελάχιστα από τα αποκαταστημένα παραδοσιακά / διατηρητέα κτίρια του Πειραιά που διέθεταν τέτοιες προθήκες έχουν τοποθετηθεί σχετικά αγάλματα - αντίγραφα. 

Το άλλοτε λαοφιλές κοσμικό προάστιο του Πειραιά και της Αθήνας, το νέο Φάληρο με τις επιβλητικές επαύλεις του, τους πύργους και τα αρχοντικά, κατέχει ξεχωριστή θέση στο φωτογραφικό λεύκωμα "Νεοκλασικά της Αθήνας και του Πειραιά". Ορισμένα από τα τότε κτίρια του νέου Φαλήρου που καταγράφηκαν από τον Στέλιο Σκοπελίτη, όπως λ.χ. το κάτωθι εικονιζόμενο (πρώην σχολείο Τσουρή-Αθανασούλια και μετέπειτα Μαυριά) στη συμβολή των οδών Ελευθερίου Βενιζέλου 27 και Σμολένσκυ 25 έχει αποκατασταθεί: 

Κάποια άλλα βέβαια, παραμένουν στο ίδιο καθεστώς απαξίωσης και εγκατάλειψης όπως και τότε. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, το επόμενο διατηρητέο διώροφο κτίριο επί της οδού Δημητρίου Φαληρέως 24: 

Ατυχέστατα, άλλα νεοκλασικά κτίρια, όπως λ.χ. το παρακάτω εικονιζόμενο, το οποίο βρισκόταν στη συμβολή της οδού Φαληρέως 28 με την οδό Καραΐσκάκη, έχουν κατεδαφιστεί και αντικατασταθεί από πολυκατοικίες:

Κάτω στο κεντρικό λιμάνι της πόλης του Πειραιά, ο Στέλιος Σκοπελίτης κατέγραψε με τον φακό του το νεοκλασικό Μέγαρο του Ναυτικού Απομαχικού Ταμείου (ΝΑΤ) - πρώην Μέγαρο της Εθνικής Τραπέζης - στη "σκιά" του ημιτελούς Εμπορικού Πύργου της πόλης (Ουρανοξύστης):

Οι παλαιές λιμενικές αποθήκες του Πειραιά επί της οδού Ευπλοίας, την εποχή που ο Στέλιος Σκοπελίτης φωτογράφιζε, είχαν μόλις κατεδαφιστεί κατά το 1/3, δημιουργώντας το αρχιτεκτονικό "έκτρωμα" που υφίσταται μέχρι τις ημέρες μας. Το εναπομείναν κτίριο των αποθηκών, ίσως το παλαιότερο χρονολογικά σωζόμενο οικοδόμημα του σύγχρονου Πειραιά, ρημάζει μέρα με τη μέρα, χρόνο με το χρόνο, όλο και περισσότερο.

Το παλαιό Ταχυδρομείο του Πειραιά και η οδός Καραολή και Δημητρίου. Μετά από αρκετές καθυστερήσεις, το γνωστό σε όλους τους παλιούς Πειραιώτες παλαιό Ταχυδρομείο εν τέλει αποκαταστάθηκε, ενώ ο μαντρότοιχος που κάλυπτε το οικόπεδο ιδιοκτησίας ΙΚΑ (σσ. εκεί όπου κάποτε στεγάστηκε η εν Πειραιεί Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων) κατεδαφίστηκε στις αρχές της δεκαετίας του 2010 και μια μικρή ανώνυμη πλατεία / ανοικτός χώρος σχηματίστηκε έναντι της νυν Δημοτικής Πινακοθήκης. Στις μέρες μας (21ος αιώνας), πολύς κόσμος συνεχίζει να βαδίζει στην οδό Καραολή και Δημητρίου κι ας μην είναι στη μόδα πλέον τα παντελόνια τύπου "καμπάνα"!

Το Δημοτικό Θέατρο της πόλης όπως καταγράφηκε φωτογραφικά από τον Στέλιο Σκοπελίτη από μια ασυνήθιστη γωνία λήψης, εκ της συμβολής των οδών (προ πεζοδρομήσεως) Αγίου Κωνσταντίνου και Κολοκοτρώνη, με φόντο το κτίριο-γιαπί στο οικόπεδο της Ραλλείου Σχολής, το οποίο προοριζόταν για Δημαρχείο.

Στη συνοικία του Ηλεκτρικού, με τους κατ'εξοχήν εμπορικούς δρόμους της πόλεως, όπως λ.χ. την οδό Λουδοβίκου, καταγράφονται μέχρι σήμερα ορισμένα χαρακτηριστικά ισόγεια καταστήματα και αποθήκες κατασκευής των αρχών του 20ου αιώνα. Περί τα μέσα της δεκαετίας του 1970, ο Στέλιος Σκοπελίτης κατέγραψε το κάτωθι εικονιζόμενο κτίριο χαρακτηριστικής αρχιτεκτονικής των τελών του 19ου αιώνα το οποίο διασώζεται μερικώς εγκαταλειμμένο έως τις ημέρες μας. 

Λεπτομέρεια από την οδό Πλωτάρχου Χατζηκωνσταντή, στη συνοικία της Φρεαττύδος, όπισθεν του Τζανείου Νοσοκομείου Πειραιώς. 

Στην οδό Αφεντούλη και Πραξιτέλους, η Αγορά Τροφίμων "Η Μέλισσα", σε ένα απλό ισόγειο κτίριο, με αγάλματα που κοσμούσαν τον εξώστη που υπήρχε στην ταράτσα του κτιρίου.

Κτίρια στην οδό Θεόδωρου Ρετσίνα 49, στη συνοικία της Λεύκας, τα οποία διασώζονται μέχρι τις ημέρες μας παραπλεύρως του κτιρίου της παλαιάς Δημοτικής Λαχαναγοράς του Πειραιά, έναντι του εγκαταλειμμένου Εργοστασίου των Αδελφών Ρετσίνα:

Στα Καμίνια του Πειραιά, στη συμβολή της οδού Αθηνών - Πειραιώς με την κεντρική οδό Δημητρίου Μουτζόπουλου (Μουτσόπουλου) ένα ακόμη νεοκλασικό κτίριο, το οποίο διασώζεται μέχρι τις μέρες μας (21ος αιώνας), έχοντας υποστεί μεγάλες αλλοιώσεις στις προσόψεις του:

Στα Καμίνια, στη συμβολή των οδών Υμηττού και Λήμνου, ένα ακόμη κτίριο το οποίο έχει κατεδαφιστεί και αντικατασταθεί από νεώτερη κατασκευή:

Κτίρια επί της οδού Χαριλάου Τρικούπη, στη συμβολή με την οδό Νοταρά, πλησίον της εκκλησίας του Αγίου Νικολάου, τα οποία έχουν κατεδαφιστεί προ πολλών ετών:

Ισόγειο κτίριο καταστημάτων με χαρακτηριστικό μεταλλικό στέγαστρο στη συμβολή των οδών Χαριλάου Τρικούπη και Πραξιτέλους, έναντι της Ελληνογαλλικής Σχολής Πειραιά "Ο Άγιος Παύλος". Στις μέρες μας, στο ίδιο σημείο υφίσταται γωνιακή πολυκατοικία με ισόγειο κατάστημα - σσ. αξιοσημείωτο το γεγονός πως στην φωτογραφία του Στέλιου διακρίνεται στα αριστερά η πινακίδα του εργολάβου οικοδομών λίγες ημέρες πριν τη κατεδάφιση του εικονιζόμενου κτιρίου ενώ στα δεξιά καταγράφεται μερικώς το κτίριο του Ξενοδοχείου "Ομηρίδειον": 

Το φωτογραφικό λεύκωμα του Στέλιου Σκοπελίτη "Νεοκλασικά Σπίτια της Αθήνας και του Πειραιά", πέραν της αρχικής έκδοσης του 1975, έχει επανακυκλοφορήσει σε μεταγενέστερες συμπληρωμένες επανεκδόσεις. Οι πλέον πρόσφατες επανακυκλοφορίες του βραβευμένου λευκώματος, από τις εκδόσεις Ολκός (1999) και από τις εκδόσεις Αίολος (2021), αξίζουν αναμφίβολα να βρίσκονται σε κάθε βιβλιοθήκη ενώ οι παλαιότερες έχουν πλέον και συλλεκτική αξία.

Ο γράφων το ιστολόγιο του MLP εκφράζει την ιδιαίτερη χαρά του που μπόρεσε να συνεισφέρει, έστω και κατ'ελάχιστον, ως προς την τεκμηρίωση φωτογραφιών και κτιρίων, στην επανέκδοση του λευκώματος "Νεοκλασικά της Αθήνας και του Πειραιά" από τις εκδόσεις "Αίολος" τον Δεκέμβριο του 2021. Διαβάστε σχετικά εδώ.

Κείμενο - Πηγές:

Το κείμενο που συνοδεύει τις εικόνες είναι πρωτότυπο, προϊόν προσωπικής έρευνας, προσωπικής εργασίας και προσωπικών εκτιμήσεων. 

Στοιχεία και πληροφορίες ελήφθησαν από τις κάτωθι πηγές:

• Όλες οι ασπρόμαυρες φωτογραφίες προέρχονται από το φωτογραφικό λεύκωμα "Νεοκλασικά Σπίτια της Αθήνας και του Πειραιά", Σ.Β. Σκοπελίτη, παρατίθενται για εκπαιδευτικούς αυστηρά σκοπούς και κάθε νόμιμο δικαίωμα ανήκει στους νομίμους κατόχους αυτών.

Διαβάστε επίσης τα παρακάτω πολύ ενδιαφέροντα άρθρα σχετικά με τον Σ.Β. Σκοπελίτη:

• Περιπλάνηση στις αθηναϊκές συνοικίες, Νίκου Βατόπουλου, "Η Καθημερινή"
• http://www.felioscollection.gr/ - Βιογραφικό και κείμενα του Σ.Β. Σκοπελίτη

• Απαγορεύεται ρητά η χρήση, προβολή, αντιγραφή ή/και αναδημοσίευση με οποιοδήποτε τρόπο ή μέσο.
• Όσοι παρανομούν διώκονται σύμφωνα με τις ισχύουσες διατάξεις του νόμου περί πνευματικής ιδιοκτησίας.