Ο ΧΑΛΚΩΜΑΤΑΣ ΤΟΥ ΠΕΙΡΑΙΑ [NELLY'S]

Η παγκοσμίως γνωστή φωτογράφος Έλλη Σεραϊδάρη - Σουγιουλτζόγλου, ευρύτερα γνωστή απλά ως Nelly's, κατέγραψε περί το 1930, έναν χαλκωματά εν ώρα εργασίας κάπου στον Πειραιά!

• Οι μπακιρτζήδες και οι καλαϊτζήδες

Οι χαλκουργοί (ή χαλκείς) οι οποίοι στην καθομιλουμένη αποκαλούνταν χαλκωματάδες, χαλκιάδες ή και μπακιρτζήδες, με διάφορες άλλες παραλλαγές ανάλογα με τον γεωγραφικό τόπο, υπήρξαν τεχνίτες οι οποίοι επεξεργάζονταν τον χαλκό και κατασκεύαζαν πάσης φύσεως χάλκινα αντικείμενα, σκεύη (μαγειρικά, οικοκυρικά κλπ), δοχεία (καζάνια, κιούπια κλπ) και άλλα (λ.χ. είδη νοικοκυριού, λυχνάρια, διακοσμητικά κλπ). 

Οι ορειχαλκουργοί (ή ορειχαλκείς), οι οποίοι στην καθομιλουμένη αποκαλούνταν και γανωτήδες ή γανωτζήδες ή γανωματήδες ή καλαϊτζήδες, επίσης με διάφορες άλλες παραλλαγές ανάλογα με τον γεωγραφικό τόπο, υπήρξαν εκείνοι οι τεχνίτες που αναλάμβαναν το "γάνωμα", ήτοι την κάλυψη των χάλκινων σκευών με κασσίτερο (επικασσιτέρωση). Ως γνωστόν, τα χάλκινα / μπακιρένια σκεύη με την πάροδο του χρόνου και την εκτεταμένη χρήση οξειδώνονται με αποτέλεσμα να γίνονται επικίνδυνα για την υγεία - λόγω της σκουριάς. Το "γάνωμα", κυρίως των μαγειρικών και οικοκυρικών σκευών, συχνά έσωζε από βέβαιο θάνατο πολλούς ανθρώπους, εξαλείφοντας τους κινδύνους από την οξείδωση. 

Έτος 1911 - Διαφημιστική Καταχώρηση Ατμοκίνητου Ορειχαλκείου και Χαλκουργείου

Συγκρινόμενοι με τους χαλκουργούς, αξιοσημείωτο είναι το γεγονός πως και οι ορειχαλκουργοί / γανωματήδες διατηρούσαν εργαστήρια, πλην όμως κυρίως τριγύριζαν στις γειτονιές για να συγκεντρώσουν σκεύη προς επικασσιτέρωση διαλαλώντας την παρουσία τους. Αμφότερα επαγγέλματα μοιραία άρχισαν να εξαφανίζονται από τη στιγμή που η πλειοψηφία των μαγειρικών σκευών άρχιζαν να κατασκευάζονται από ανοξείδωτα μέταλλα ή γυαλί και αργότερα από πλαστικό.

Έτος 1928 - Η εγκαταλειφθείσα απότ ο Κράτος βιομηχανία Χαλκουργών και Ορυχαλκουργών

• Χαλκουργεία και ορειχαλκουργεία του Πειραιά:

Στα μέσα του 19ου αιώνα, ο ίλαρχος Γ. Αγγελόπουλος δεν κάνει κάποια αναφορά στην ύπαρξη χαλκουργού στην πόλη του Πειραιά αλλά κατά το έτος 1875, ο Μιλτιάδης Μπούκας καταγράφει έναν χαλκιά (χαλκεύς), τον Κωνσταντίνο Μωραϊτη επί της οδού Πλούτωνος καθώς και δυο ορυχαλκείς, τον Μιχαήλ Βουρλάκο επίσης επί της οδού Πλούτωνος και τον Δ.Χ. Δέδε επί της οδού Ασκληπιού. 

Παρόλα ταύτα, στον Τύπο της εποχής συναντούμε καταχωρήσεις όπως η παρακάτω, του Μέγα Χαλκουργείου του Ε. Β. Προύσαλη, ιδρυθέν κατά το 1872, επί της οδού Νικήτα, παρά το αμαξοστάσιον:

Μέγα Χαλκουργείον Ε.Β. Προύσαλη (Καταχώρηση έτος 1895)

Στα μέσα της πρώτης δεκαετίας του 20ου αιώνα, σύμφωνα με τα καταγεγραμμένα στον Πλήρη Οδηγό του Πειραιώς του 1906-1907, στην πόλη του Πειραιά λειτουργούν τα εξής πέντε χαλκουργεία: του Δ. Γόμπου και του Ι. Κορωναίου στην οδό Πλούτωνος, του Θ. Βελόνα και του Χρ. Δημητρίου στην οδό Μεσολογγίου και του Β. Κατσούρη στην οδό Μιαούλη. 

Στις αρχές της δεκαετίας του 1910, τα καταγεγραμμένα χαλκουργεία του Πειραιά πληθαίνουν: του Σ. Ανυφαντή στη συμβολή των οδών Πλούτωνος και Αγίου Διονυσίου, του Λ. Βουρλάκου στην οδό Φωκίωνος 10, του Δ. Γόμπου στη γωνία Πλούτωνος και Κάστορος, του Α. Περπιράκη στην οδό Μιαούλη 41, του Ε. Προύσαλη στην οδό Νικήτα 15, του Γ. Ρουμπεδάκη στην οδό Σωκράτους 24, του Π. Ραουζαίου, του Ν. Συκάκη, του Β. Τσαγκαράκη και του Ε. Χρυσουλάκη όλα επί της οδού / λεωφόρου Αθηνάς και του Π. Ρωσιάδου επί της οδού Φίλωνος.

Έτος 1916 - Κλοπή χαλκού από το χαλκουργείο του Ευθ. Τσαλίκη στην οδό Φωκίωνος

Την ίδια εποχή καταγράφονται ως ορειχαλκουργεία τα κάτωθι: Σίμος Ανυφαντής στην οδό Πλούτωνος, Ε. Βουρλάκης στην οδό Φωκίωνος, Θ. Βελώνης στην οδό Μεσολλογίου 55, Δημήτριος Γόμβος στην οδό Πλούτωνος, Χ. Δημητρίου στη συμβολή των οδών Ηφαίστου και Μουτσοπούλου, Ι. Κορωναίος στην οδό Πλούτωνος 28 και οι Κατσούρης-Βαρκετζής στην οδό Μιαούλη 13.

Στα τέλη της δεκαετίας του 1920, σύμφωνα με τα καταγεγραμμένα στον Μέγα Οδηγό του Πειραιώς του έτους 1929-1930, στον Πειραιά υπήρχε μόλις ένα χαλκουργείο, του Παν. Συμβουλίδη, στην οδό Φίλωνος 81 και δυο ορειχαλκεία, του Χρ. Δημητρίου στην οδό Ηφαίστου 34 και του Σωκρ. Χαλαβατζή στην οδό Τσαμαδού 34. 

Χάλκινα σκεύη πιθανότατα στον Πειραιά - Φωτογραφία: Nelly's (circa 1930)

• Nelly's (Έλλη Σουγιουλτζόγλου-Σεραϊδάρη)

H Έλλη Σουγιουλτζόγλου-Σεραϊδάρη (23.11.1899-17.08.1998), γεννηθείσα στο Αϊδίνι της Μικράς Ασίας και μεγαλωμένη στη Σμύρνη, εγκαταστάθηκε στην Αθήνα κατά το έτος 1924, όπου άνοιξε φωτογραφικό studio στην οδό Ερμού, ειδικευόμενη κυρίως στα πορτρέτα και στις συγκεκριμένες παραγγελίες θεματικών ενοτήτων από το Υπουργείο Πολιτισμού. Οι αρχικές, γερμανικής επιρροής λόγω των σπουδών της στη Δρέσδη, φωτογραφικές καταγραφές της, προσανατολίστηκαν προς πιο ελληνοκεντρικές και συντηρητικές θεματογραφίες μετά τον ερχομό της στην Ελλάδα. Η Nelly's αποτύπωσε την αθηναϊκή κοινωνία του Μεσοπολέμου, το προσφυγικό δράμα, αλλά και την Ελλάδα της υπαίθρου προτού ταξιδέψει στην Αμερική αποτυπώνοντας και την Ελλάδα της διασποράς. Εκτός από πορτρέτα, η Nelly's αποτύπωσε συστηματικά αρχαία μνημεία και αρχαιολογικούς θησαυρούς ενώ έργα της, όπως λ.χ. οι φωτογραφίες χορού στην Ακρόπολη την καθιέρωσαν ως μια από τις κορυφαίες της εποχής της. Μετά την φωτογράφηση των Ολυμπιακών Αγώνων του Βερολίνου (1936) και το ξέσπασμα του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, η Νelly's μετέβη στις ΗΠΑ όπου ασχολήθηκε με τη διαφημιστική και έγχρωμη φωτογραφία, καθώς και με το φωτορεπορτάζ δρόμου εκδίδοντας ανάλογες συλλογές. Η "Ελληνίδα που φωτογράφισε τον 20ο αιώνα" επέστρεψε στην Ελλάδα το 1966 με το σύζυγό της μετατρέποντας το σπίτι της στην Νέα Σμύρνη σε φωτογραφικό μουσείο, εξέδωσε την αυτοβιογραφία της το 1989 και απεβίωσε σε ηλικία 99 ετών στις 17 Αυγούστου του 1998.

Κείμενο - Πηγές:

Το κείμενο είναι πρωτότυπο, προϊόν προσωπικής έρευνας, προσωπικής εργασίας και προσωπικών εκτιμήσεων.

Στοιχεία και πληροφορίες έχουν ληφθεί από τις κάτωθι πηγές:

• Μουσείο Μπενάκη
• Αρχείο - Ταινιοθήκη Δημόσιας Τηλεόρασης
• artopos.org
• Wikipedia
• Τύπος Εποχής - Οδηγοί Πόλης - Ημερήσιος Τύπος

Φωτογραφίες:

• Οι δυο ιστορικές φωτογραφίες της Έλλης Σεραϊδάρη-Σουγιουλτζόγλου παρατίθενται για εκπαιδευτικούς σκοπούς και προέρχονται από το ψηφιακό αρχείο του Μουσείου Μπενάκη - κάθε νόμιμο δικαίωμα ανήκει στους νομίμους κατόχους αυτών.