ΟΔΟΣ ΑΘΗΝΩΝ - ΠΕΙΡΑΙΩΣ: ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΞΗ

Ένα από τα πρώτα μεγάλα δημόσια έργα που έλαβε χώρα σχεδόν αμέσως μετά τη σύσταση του πρώτου ανεξάρτητου ελληνικού κράτους υπήρξε αδιαμφισβήτητα η κατασκευή της οδού Αθηνών - Πειραιώς. Η πολυποίκιλης σημασίας ένωση της Αθήνας με το επίνειο του Πειραιά πραγματοποιήθηκε διαμέσου της κατασκευής μιας μεγάλης οδού, του πρώτου δρόμου που κατασκευάστηκε στην Αττική επί ημερών βασιλείας του Όθωνα. Το κόστος της κατασκευής της οδού Αθηνών - Πειραιώς ανήλθε στις 126.277 δραχμές ενώ, τα σχετικά έργα ξεκίνησαν κατά το έτος 1834 και τερματίστηκαν δυο χρόνια αργότερα, το 1836.

Εν πολλοίς, η χάραξη του νέου δρόμου ακολουθούσε τη χάραξη του αρχαίου δρόμου που ξεκινούσε από την Ιερά Οδό στο ύψος του αρχαίου Κεραμεικού και έφθανε μέχρι τις Αστικές Πύλες (Πύλες του Άστεως) του αρχαίου Πειραιά. Το αρχαίο αυτό μονοπάτι είχε καταστραφεί σε πολλά σημεία με το πέρασμα των χρόνων αλλά παρέμενε ακόμη και σε μεταγενέστερες εποχές, επί Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, Φραγκοκρατίας και Τουρκοκρατίας ο μοναδικός δρόμος που ένωνε την Αθήνα και τον Πειραιά. Οι Βαυαροί γεωμέτρες Bernhard και Holter έκαναν τα έργα χάραξης της νέας οδού υπό την επίβλεψη του άρτι αφιχθέντος στην Ελλάδα αρχιτέκτονα Leo von Klenze και το πρώτο έργο οδοποιίας στη σύγχρονη Ελλάδα έγινε πραγματικότητα με τη συνδρομή του μηχανικού σώματος του βαυαρικού στρατού υπό τον λοχαγό Σπις. Ο πρώτος σύγχρονος δρόμος Αθηνών-Πειραιώς είχε μήκος περίπου 8 χιλιόμετρα και ξεκινούσε ουσιαστικά από το κεντρικό λιμάνι του Πειραιά και την οδό Μακράς Στοάς καταλήγοντας διαμέσου του φημισμένου μεγάλου Ελαιώνα στο Θησείο.

Η κατασκευή της οδού Πειραιώς (Υδατογραφία: L. Kollnberger)

Μετά την αποπεράτωση των σχετικών έργων οδοποιίας, η σύνδεση της Αθήνας με το λιμάνι του Πειραιά επιτεύχθηκε μεν, όμως η προχειρότητα του έργου και οι κακοτεχνίες δεν διευκόλυναν ουσιαστικά την μετάβαση από την μια πόλη στην άλλη. Κατά τη διάρκεια των όμορφων ημερών καλοκαιρίας, η διαδρομή στο λιθόστρωτο δρόμο δεν ήταν άνετη, αλλά σίγουρα ήταν ειδυλλιακή, όπως άλλωστε μαρτυρούν και αρκετές περιγραφές περιηγητών της εποχής εκείνης και επισκεπτών της Αθήνας και του Πειραιά: εκατέρωθεν του μονίμως σκονισμένου δρόμου απλώνονταν ανθισμένες πεδιάδες και λόφοι, πρόβατα έβοσκαν γύρω από αρχαία ερείπια με φόντο στον ορίζοντα το βράχο της Ακρόπολης στη διαδρομή από τον Πειραιά προς στην Αθήνα. Όταν όμως τα καιρικά φαινόμενα γίνονταν έντονα, η βροχή, οι μικροί χείμαρροι και οι λάσπες καθιστούσαν συχνά την οδό Αθηνών-Πειραιώς άχρηστη και αδιάβατη. Ο Γάλλος μυθιστοριογράφος και δημοσιογράφος Edmond Francois Valentine About (1828-1885) περιγράφει σχετικώς: "[...] Τρομακτικά λασπερός το χειμώνα, ολοσκόνιστος το καλοκαίρι. Σε μερικά σημεία του μονάχα υπάρχουν στα άκρα ψηλές λεύκες από ένα ιδιαίτερο είδος, πιο δυνατές, πιο απλωμένες και πιο πυκνές από τις δικές μας. Τα φύλλα τους είναι σκεπασμένα με ένα ελαφρύ χνούδι [...]"

Αρχικά, οι μεταφορές ξεκίνησαν να πραγματοποιούνται με άλογα και καμήλες ενώ αργότερα προστέθηκαν στα μεταφορικά μέσα τα κάρα και οι άμαξες, μέσα τα οποία μείωσαν κατά πολύ τον αρχικό χρόνο σύνδεσης της Αθήνας με τον Πειραιά που ξεπερνούσε τις δυο ώρες. Κατά τον πρώτο χρόνο χρήσης της οδού (1835) καταγράφηκαν περισσότερες από 100 διελεύσεις ζώων. Αργότερα θα ξεκινήσει η εκτεταμένη χρήση των ιππήλατων παντοφορείων, των λεγόμενων Omnibus, προγόνων των σημερινών λεωφορείων, τα οποία μπορούσαν να μεταφέρουν μέχρι 12 επιβάτες. Αρχικά την εκμετάλλευση των ιππήλατων αυτών μεταφορικών μέσων φέρεται να είχε ο Βαυαρός επίσης επιχειρηματίας Strong. Ο Γάλλος ιστορικός Jean Alexandre Buchon (1791-1846) αναφέρει: "[...] Πενήντα αμάξια κάθε οχήματος και μεγέθους περιμένουν και σας προσκαλούν για να σας οδηγήσουν από τον Πειραιά στην Αθήνα. [...]". Omnibus όπως το εικονιζόμενο στην επόμενη φωτογραφία εποχής ξεκινούσαν από τον Πειραιά με προορισμό την Αθήνα από την πλατεία Όθωνος, που δεν είναι άλλη από τη σημερινή πλατεία Καραϊσκάκη στο κεντρικό λιμάνι αλλά και από την πλατεία Ρήγα Φεραίου, την επονομαζόμενη και πλατεία Αμαξών στη συμβολή της οδού Μακράς Στοάς (σσ. η σημερινή Δημητρίου Γούναρη) με την οδό Τσαμαδού.

Ιππήλατον Παντοφορείον (Omnibus) στην πλατεία Όθωνος, στον Πειραιά

Άλλη μια σχετική μαρτυρία από τη δεκαετία του 1850, εκ νέου από τον About: "[...] Άμαξες, τις βρίσκεις συγκεντρωμένες όλες σε μια λασπερή πλατεία στην Αθήνα που λέγεται πλατεία των αμαξών. Δεν είναι εύκολο να διαλέξεις αμάξι, τόσο που σε τραβολογούν και σε πολιορκούν οι αμαξάδες. Παζαρεύεις το αγώγι με αυτούς τους κυρίους καθώς η αστυνομία δεν έχει ορίσει τιμολόγιο. Πας στον Πειραιά με μιάμιση δραχμή ή με εξήντα δραχμές κατά περίσταση. Για έναν χορό στον Πειραιά είδα να νοικιάζονται άμαξες με εξήντα δραχμές, οκτώ ημέρες πρωτύτερα. Την ορισμένη ημέρα, υπήρχαν αμάξια να διαλέξεις για δυο δραχμές. Τα αγώγια ανεβαίνουν και κατεβαίνουν, όπως αλλού τα δημόσια έσοδα, χωρίς κανείς να ξέρει πάντα το γιατί! [...]"

Με τα χρόνια η κίνηση αυξανόταν ραγδαία: στις αρχές της δεκαετίας του 1850 (1852), επτακόσια άλογα ή άλλα ζώα κυκλοφορούν ημερησίως στην οδό Αθηνών - Πειραιώς μεταφέροντας επιβάτες και εμπορεύματα από τον Πειραιά προς την Αθήνα και αντίστροφα. Μια δεκαετία νωρίτερα, το 1842, η κυβέρνηση είχε επιβάλει διόδια ύψους 5 δραχμών για τη διέλευση κάθε ζώου προκειμένου να συγκεντρωθούν οι απαιτούμενοι πόροι για τη συντήρηση / επισκευή του δρόμου που παρουσίαζε συνεχώς βλάβες και προβλήματα από τη συνεχή και βαριά χρήση. Αυτή η έντονη και βαριά χρήση της οδού σε συνδυασμό με τη μεγάλη σημασία της όσο το δυνατόν καλύτερης ενώσεως της πρωτεύουσας Αθήνας με το επίνειο του Πειραιά οδήγησαν στην επίσπευση των έργων για την κατασκευή του Σιδηροδρόμου Αθηνών-Πειραιώς.

Μετά τα μέσα και προς τα τέλη του 19ου αιώνα ξεκινά και η έντονη ανάπτυξη πέριξ της οδού Πειραιώς, ιδίως στα δυο άκρα, στην Αθήνα και στον Πειραιά. Ενδεικτικά αναφέρουμε το Εργοστάσιο Φωταερίου που οικοδομείται στις αρχές της δεκαετίας του 1860 στη συνοικία που σήμερα πλέον αποκαλείται Γκάζι, το Δημοτικό Βρεφοκομείο (1872-1874) στη σημερινή πλατεία Κουμουνδούρου, το εργοστάσιο σοκολατοποιίας του Σπυρίδωνος Παυλίδη από το 1876 στην οδό Πειραιώς, το Ελληνικό Πιλοποιείο του Ηλία Πουλόπουλου από το 1896 στη συμβολή των οδών Θεσσαλονίκης και Ηρακλειδών στο Θησείο, το κατεδαφισμένο Ορφανοτροφείο Χατζηκώνστα (1897) σε σχέδια Ernst Ziller με τον ιερό ναό του Αγίου Γεωργίου αλλά και πλήθος νεοκλασικών οικιών που οικοδομήθηκαν από τα πρώτα κιόλας χρόνια της οθωνικής περιόδου (όπως λ.χ. η οικία των αδελφών Βλαχούτζη επί της οδού Πειραιώς 35 και η οικία Μαγγίνα στον αριθμό "33") κυρίως στο αστικό σκέλος της οδού Πειραιώς από την πλατεία Ομονοίας μέχρι τον Κεραμεικό.

Οδός Πειραιώς - Αθήνα (Αρχές 20ου αιώνα)

Αργότερα η δόμηση, κυρίως βιομηχανική πυκνώνει και σε άλλα τμήματα της οδού Πειραιώς, στον Ταύρο αλλά και στο βόρειο τμήμα του Κηφισού ποταμού στα όρια Μοσχάτου και Ρέντη. Ενδεικτικά αναφέρουμε το βιομηχανικό συγκρότημα της ΒΙΟΣΩΛ το οποίο οικοδομήθηκε τη δεκαετία του 1940 και στεγάζει από το 1998 το Πολιτιστικό Κέντρο "Ελληνικός Κόσμος" του Ιδρύματος Μείζονος Ελληνισμού (Πειραιώς 254 - Ταύρος), τα Δημοτικά Σφαγεία και το εικονιζόμενο στην επόμενη φωτογραφία κτίριο των Ελληνικών Υφαντήριων της οικογενείας Σιακιρίδη - από το 1993 έδρα της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών - επί της οδού Πειραιώς 256 επίσης στο ύψος της συνοικίας του Ταύρου:

Ελληνικά Υφαντήρια - Οδός Πειραιώς (Ηνωμένοι Φωτορεπόρτερ / Συλλογή Ν.Ε. Τόλη) - Δεκαετία 1950

Στο ύψος του σημερινού Μοσχάτου, στη θέση "Παράγκες", πλησίον του Κηφισού, δίπλα στους σταθμούς ξεκούρασης οδοιπόρων και ζώων που υπήρχαν από τις αρχές του 19ου αιώνα προσφέροντας νερό, λουκούμια, αναψυκτικά και ρακί, οικοδομούνται μικρά σπίτια με αυλές. 

Πλησίον του Πειραιά, στο νέο Φάληρο και στα Καμίνια οικοδομήθηκαν τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα, κυρίως βιομηχανικές μονάδες όπως λ.χ. το εργοστάσιο της πνευματοποιίας του Ευστάθιου Φινόπουλου με την επωνυμία "ΗΒΗ". 

Λίγο αργότερα, στις αρχές του 20ου αιώνα αναφέρονται επί της οδού Πειραιώς ο κυλινδρόμυλος των αδελφών Γεωργή και του Νικολετόπουλου ως μετεξέλιξη του αρχικού ατμόμυλου του Σταματόπουλου, ο ατμόμυλος του Δ. Καλαμάκη πλησίον της ομώνυμης γέφυρας, το κλωστήριο του Σταμόπουλου, το σαπωνοποιείο του Σούκα, το πνευματοποιείο των αδελφών Μπαρμπαρέσου, ο κυλινδρόμυλος "Ευρώτας" των αδελφών Σ. Κουμάνταρου και άλλες πολλές μικρές βιομηχανικές και βιοτεχνικές μονάδες. Κατά τη διάρκεια των επόμενων δεκαετιών, εκατέρωθεν της οδού Πειραιώς θα κατασκευαστούν το συγκρότημα των Χρωματουργείων Πειραιώς (ΧΡΩ.ΠΕΙ), το εργοστάσιο της ΕΛΑΙΣ (δεκαετία 1920), η Ανώνυμος Αγγειοπλαστική Εταιρία "Κεραμεικός", το εργοστάσιο της ΒΙΣ, η εργοστάσιο κλωστοϋφαντουργίας του Γαβριήλ, το εργοστάσιο Σοκολατοποιίας της "ΙΟΝ" (δεκαετία 1930), το εργοστάσιο και οι αποθήκες της φαρμακοβιομηχανίας ΣΑΝΙΤΑΣ, το κτίριο της πρώην Σχολής Κλωστικής-Υφαντικής-Πλεκτικής (ΣΚΥΠ), το πρώτο κτίριο της καπνοβιομηχανίας του Κεράνη και άλλα κτίρια πολλά εκ των οποίων υφίστανται εγκαταλειμμένα έως τις ημέρες μας έχοντας ανακηρυχθεί διατηρητέα μνημεία βιομηχανικής κληρονομιάς.

Καπνοβιομηχανία Γ.Α. Κεράνης  (Ηνωμένοι Φωτορεπόρτερ / Συλλογή Ν.Ε. Τόλη) - Δεκαετία 1950

Η όψη της οδού Πειραιώς στο τμήμα του νέου Φαλήρου ήταν και παραμένει αυστηρά βιομηχανική με εξαίρεση τη μικρή συνοικία της Σούδας πίσω από τις εγκαταστάσεις των Χρωματουργείων Πειραιώς (ΧΡΩ.ΠΕΙ). Αντίθετα, στην απέναντι πλευρά του δρόμου, στην είσοδο προς τον Ρέντη πλησίον του Κηφισού, στη συνοικία του Απόλλωνος αλλά και πέριξ της συμβολής της οδού Πειραιώς με τη σημερινή οδό Δωδεκανήσου αναπτύχθηκαν οικιστικοί πυρήνες με προσφυγικές κυρίως κατοικίες όπως συνέβη αντίστοιχα και στην προσφυγική συνοικία των Γερμανικών στον Ταύρο, όπου σήμερα οι πολυόροφες προσφυγικές πολυκατοικίες.

Την εποχή που ξέσπασε ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος, η οδός Πειραιώς αριθμούσε 63 εργοστάσια εγκαταστημένα κατά μήκος αυτής από τη γέφυρα του Καλαμάκη στο Αλίπεδο του Πειραιά (σσ. έναντι του καπνεργοστασίου Κεράνη) μέχρι τη συμβολή Πειραιώς και Ιεράς Οδού στην Αθήνα. Μεταπολεμικά, η οδός Πειραιώς, ως κύριος οδικός κόμβος σύνδεσης της Αθήνας με τον Πειραιά, δεν έπαψε να εμφανίζει εικόνες όπως η παρακάτω, οι οποίες κάνουν την εμφάνισή τους ακόμη και στις μέρες μας (21ος αιώνας):

Στις μέρες μας (21ος αιώνας), παρ'όλες τις κατά καιρούς εξαγγελίες κυβερνώντων, τις δεκάδες προτάσεις και την πληθώρα σχεδίων που έχουν δει το φως της δημοσιότητας, η οδός Αθηνών - Πειραιώς παραμένει σε πάρα πολλά σημεία ένας υποβαθμισμένος οδικός κόμβος, με πλήθος προβλημάτων τεχνικών και μη, εκατέρωθεν της οποίας υψώνονται πολλά ανενεργά και εγκαταλειμμένα βιομηχανικά απομεινάρια άλλων εποχών.

Υφίστανται βέβαια και φωτεινές εξαιρέσεις, όπως λ.χ. η συνοικία του Γκαζιού η οποία αναπτύχθηκε πέριξ της "Τεχνόπολις" στο παλαιό εργοστάσιο ή/και οι μετρημένοι αξιοποιημένοι παλαιοί βιομηχανικοί χώροι.

Ειδικότερα στο τμήμα που αφορά τον Πειραιά, η οδός Αθηνών-Πειραιώς από την αρχή της και μέχρι το καταληκτικό όριο του Κηφισού μετρά πλήθος εγκαταλειμμένων παλαιών εργοστασιακών κυρίως μονάδων, οι εγκαταστάσεις των οποίων (λ.χ. συγκρότημα ΧΡΩ.ΠΕΙ) επί δεκαετίες τελούν σε καθεστώς "αξιοποίησης" στις εκάστοτε "ατζέντες" με έργα, δίχως βέβαια να υπάρχει κανένα αποτέλεσμα. Από οδικής πλευράς, ένα κακό και μαύρο χάλι η σύγχρονη οδός Πειραιώς, η οποία χαρακτηρίζεται από φθαρμένο μη ποιοτικό οδόστρωμα, ελλειπή σήμανση, πλήθος σημείων όπου παρατηρείται το φαινόμενο της επιτόπιας παράνομης αναστροφής, τροχαία ατυχήματα, αφιλόξενα ή και ανύπαρκτα σε αρκετά σημεία πεζοδρόμια και παράνομα σταθμευμένα οχήματα και στις δυο πλευρές του κατά κύριου λόγου διπλής κατεύθυνσης δρόμου (η οδός Πειραιώς είναι "μονής" κατεύθυνσης μονάχα κοντά στην πλατεία Ομονοίας και μετά τη συμβολή με την οδό Δωδεκανήσου στα Καμίνια του Πειραιά με κατεύθυνση προς το λιμάνι). 

"Όποιος δεν έχει δει νταλίκα με TIR να κλείνει και τα δυο ρεύματα της οδού 

είτε στο νέο Φάληρο είτε στον Ταύρο και να μπλοκάρει το σύμπαν δε ξέρει τι εστί Πειραιώς"

Κείμενο - Πηγές:

Το κείμενο είναι πρωτότυπο, προϊόν προσωπικής έρευνας, προσωπικής εργασίας και προσωπικών εκτιμήσεων. Στοιχεία και πληροφορίες έχουν ληφθεί από τις κάτωθι πηγές:

• "Πειραιάς 1834-1912", Σταματίνα Μαλικούτη, Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς
• "Ιστορία του Πειραιώς από του 1833-1882 έτους" υπό Παντολέοντος Καμπούρογλου, Βιβλιοθήκη Ιστορικών Μελετών
• "Τα κτίρια του Πειραιά κατά τον 19ο αιώνα - Δημόσια Κτίρια και Κατοικία", Νικόλας Σ. Ντόριζας, Εταιρία Φίλων του Δημοτικού Θεάτρου Πειραιά, 1997
• "Η Καθημερινή" - Επτά Ημέρες: Αφιέρωμα - Οδός Πειραιώς, 2002
• "Ο Μετασχηματισμός της Οδού Πειραιώς", Φερενίκη Βαταβάλη, Νίκος Μπελαβίλας, Ανακοίνωση στην 5η Πανελλήνια Επιστημονική Συνάντηση TICCIH, Βόλος / 22-25 Νοεμβρίου 2007
• www.eie.gr

Φωτογραφίες:

• Όλες οι σύγχρονες φωτογραφίες του αφιερώματος ανήκουν στον γράφοντα το ιστολόγιο, διέπονται από κανόνες πνευματικής ιδιοκτησίας και προέρχονται από την προσωπική μου φωτογραφική σελίδα (ALL RIGHTS RESERVED).
• Απαγορεύεται ρητά η χρήση, προβολή, αντιγραφή ή/και αναδημοσίευση με οποιοδήποτε τρόπο ή μέσο.
• Όσοι παρανομούν διώκονται σύμφωνα με τις ισχύουσες διατάξεις του νόμου περί πνευματικής ιδιοκτησίας.