Ο ΣΥΝΟΙΚΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΤΑΜΠΟΥΡΙΩΝ ΚΕΡΑΤΣΙΝΙΟΥ

Η ιστορική διαδρομή της περιοχής του Κερατσινίου "χάνεται" εν μέσω πολλών αγνώστων πτυχών στα βάθη των αιώνων. Μελετητές αναφέρουν την ύπαρξη ενός αρχαίου ιερού προς τιμήν του Ηρακλέους στο σημερινό Κερατσίνι, πλησίον του σύγχρονου ιερού ναού του Αγίου Γεωργίου, γεγονός το οποίο δεν πρέπει να προξενεί εντύπωση καθώς πολλοί χριστιανικοί ναοί, σε διάφορες τοποθεσίες ανά την ελληνική επικράτεια, οικοδομήθηκαν επί των ερειπίων αρχαιοελληνικών ναών. Ο πρώτος αρχαιοελληνικός οικιστικός πυρήνας της ευρύτερης περιοχής του Κερατσινίου, με την ονομασία "Θυμαιτάδαι" (σσ. στο Κερατσίνι σήμερα υπάρχει σχετικός Πολιτιστικός Σύλλογος με αυτή την επωνυμία), τοποθετείται στις πλαγιές του λόφου του Αγίου Γεωργίου και χρονολογείται περί τον 3ο αιώνα π.Χ. Σχετικά αρχαιολογικά ευρήματα υφίστανται στα πέριξ της σημερινής λεωφόρου Δημοκρατίας. Η ονομασία του λιμένος (λιμήν Ηρακλέους) λοιπόν που δημιουργήθηκε στον φυσικό όρμο του Κερατσινίου κάθε άλλο παρά αυθαίρετη είναι, αφού σχετίζεται άμεσα με την ύπαρξη του προαναφερόμενου αρχαίου ιερού.

Κατά την διάρκεια των ρωμαϊκών χρόνων και του Βυζαντίου, υφίστανται ελάχιστα στοιχεία σχετικά με την περιοχή. Τον 17ο αιώνα, επί Τουρκοκρατίας, οικοδομήθηκε η πρώτη εκκλησία υπέρ του Αγίου Νικολάου στο λόφο του Αγίου Γεωργίου. Οι ελάχιστοι κάτοικοι του Πειραιά, ήτοι οι βλαχοποιμένες της περιοχής και οι μοναχοί της Μονής του Αγίου Σπυρίδωνα ονομάτιζαν εκείνα τα χρόνια όλη την περιοχή από τον Άγιο Διονύσιο στο σημερινό κεντρικό λιμάνι του Πειραιά μέχρι το λόφο του Αγίου Γεωργίου ως "Αγρίμειον", για ευνόητους λόγους. Βέβαια, η επίσημη ονομασία όπως αναγράφεται σε οθωμανικά αλλά και ελληνικά έγγραφα εκείνης της εποχής ήτο "Κερατσίνιον" ή "Τσερατζίνιον" ή "Κερατζίνι".

Το τοπωνύμιο αυτό, εν συντομία "Κερατσίνι", έχει γίνει αντικείμενο αρκετών μελετών ως προς την ετυμολογία του. Μια από τις πλέον αποδεκτές ερμηνείες, είναι αυτή που αναφέρει ο ερευνητής - συγγραφέας Ι. Χατζημανωλάκης, δηλαδή ότι ο όρος "Κερατσίνι" με τις διάφορες μορφές στις οποίες αναγράφεται, αποτελεί σύνθεση και παράφθορα των λέξεων "κέρας" (το κέρατο - από τις πολλές ξυλοκερατιές ή απλά κερατιές ή χαρουπιές που υπήρχαν στην τοποθεσία αυτή) και του "Τζίνη" ή "Τσίνη" ή "Γκίνη", το οποίο ίσως να αποτελούσε το επώνυμο ή παρατσούκλι του μεγαλοκτηματία της περιοχής, ο οποίος φέρεται να κατείχε την μεγάλη πλειοψηφία των εδαφών από το λόφο του Αγίου Γεωργίου έως τα σημερινά Μανιάτικα του Πειραιά και από το σημερινό νεκροταφείο της Αναστάσεως έως και την Δραπετσώνα. Άλλες αναφορές και μελέτες σημειώνουν ότι, ο σημερινός Κερατόπυργος, στην δυτική πλευρά του λιμένος του Ηρακλέους, ονομαζόταν "Κέρας" κατά την αρχαιότητα, ενώ το αντίστοιχο ανατολικό άκρο του λιμένα ονομαζόταν "Κέος" ή Ακροκέραμος. Όλες οι ως άνω αναφορές είναι ενδεικτικές και μη δεσμευτικές αφού δεν υπάρχει και δεν θα υπάρξει ξεκάθαρη και σαφής ερμηνεία για την προέλευση του τοπωνυμίου.

Ειρήσθω εν παρόδω, στον θαλάσσιο χώρο μεταξύ Κερατσινίου και Σαλαμίνας διεξήχθη το 480 π.Χ. η πολυθρύλητη ναυμαχία της Σαλαμίνας, μεταξύ των ναυτικών δυνάμεων των ελληνικών φύλων και των Περσών. Σύμφωνα με τον θρύλο, στις σπηλιές και τα ανοίγματα των λόφων του Ικονίου - εκεί όπου ο Ξέρξης φέρεται να είχε στήσει το παρατηρητήριό του, τοποθεσία γνωστή και ως ο "θρόνος του Ξέρξη" - βρήκαν καταφύγιο αρκετοί Πέρσες οι οποίοι γλύτωσαν από την πολεμική σύγκρουση. Μερικές χιλιάδες χρόνια αργότερα, κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα και τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα, στους ίδιους βράχους, σπηλιές και ανοίγματα σύχναζαν ζευγαράκια, ρεμπέτες, χασικλήδες αλλά και επικηρυγμένοι εγκληματίες, απόκληροι και κακοποιά στοιχεία. 

Βέβαια, μέγα τμήμα της περιοχής του Κερατσινίου ονοματίζεται και ως Ταμπούρια. Παρότι υπάρχουν επίσης αρκετές έρευνες σχετικά με το τοπωνύμιο των "Ταμπουρίων", το πλέον αποδεκτό στις ημέρες μας σχετίζεται με τα πρόχειρα στρατιωτικά οχυρωματικά έργα (ταμπούρια), τα οποία κατασκεύασε ο στρατός του Γεωργίου Καραΐσκάκη, όταν ο τελευταίος στρατοπέδευσε και οχυρώθηκε στην ευρύτερη περιοχή των Τουρκοβουνίων, των λόφων του Καραβά και στον όρμο των Φωρών, με σκοπό να αναχαιτίσει τις δυνάμεις του Κιουταχή. Τα ταμπούρια, ως τεχνική πολέμου και οχύρωσης, χρησιμοποιήθηκε σε διάφορες τοποθεσίες ανά την ελληνική επικράτεια. Η δε λέξη "ταμπούρι" πιθανότατα προήρθε από την ιταλική λέξη (ρήμα) tamburregiare. Κατά το έτος 1827 η υπό εξέτασιν περιοχή ισοπεδώθηκε από τις τουρκικές δυνάμεις του Κιουταχή και παρέμεινε έρημη και ακατοίκητη μέχρι την τελευταία δεκαετία του 1830 και τις αρχές της δεκαετίας του 1840. Παράλληλα με την ανασύσταση και τον εποικισμό της πόλης του Πειραιά, ορισμένοι έποικοι εγκαταστάθηκαν στα Ταμπούρια Κερατσινίου σχηματίζοντας τον οικισμό "Νέο Χωριό Τσερατζινίου", ο οποίος υπαγόταν στον Δήμο Αθηνών. Τρεις δεκαετίες αργότερα, περί το 1870, το Χωριό Τσερατσινίου έγινε αυτόνομη Κοινότητα.

Ο οικισμός των Ταμπουρίων Κερατσινίου γιγαντώθηκε πληθυσμιακά σταδιακά μετά την Μικρασιατική Καταστροφή του 1922 και τις αναγκαστικές ανταλλαγές πληθυσμών. Αξιοσημείωτο είναι πάντως το γεγονός πως στα τέλη της δεκαετίας του 1920, σύμφωνα με τα αναφερόμενα σε σχετικό Οδηγό του Πειραιώς, ο Άγιος Γεώργιος Κερατσινίου και τα Ταμπούρια συμπεριλαμβάνονταν στις εξοχές της πόλεως! 

Κατά το έτος 1934, ο οικισμός των Ταμπουρίων αποσπάστηκε από τον Δήμο Αθηναίων - όπου και ανήκε όπως προείπαμε έως τότε - σχηματίζοντας έναν αυτόνομο Δήμο υπό την ονομασία Δήμος Ταμπουρίων. Ο συνοικισμός των Ταμπουρίων από τον οποίο πήρε το όνομά του ο ομώνυμος Δήμος το 1934, συγκέντρωσε στον χώρο του την πλειονότητα της οργανωμένης κρατικής δόμησης του ευρύτερου Δήμου αφού την περίοδο εκείνη φέρεται να κατασκευάστηκαν 2.050 ξύλινα κρατικά παραπήγματα και 200 μονώροφα κρατικά οικήματα ώστε να καλυφθούν οι ανάγκες στέγασης των προσφύγων. Αργότερα στον Δήμο Ταμπουρίων εντάχθηκαν ο οικισμός της Αμφιάλης (Κοκκινόβραχος), η Ανάληψη και ο Άγιος Γεώργιος Ταμπουρίων.

Εν τέλει, μετά τον Πόλεμο, καθιερώθηκε η ονομασία Δήμος (Αγίου Γεωργίου) Κερατσινίου και οικοδομήθηκαν τρία επιπρόσθετα συγκροτήματα πολυκατοικιών από το Υπουργείο Πρόνοιας. Νότια της οδού Σαλαμίνος υπήρχαν περιοχές εγκατάστασης, όπου εναλλάσσονταν τρεις ομάδες από ευθύγραμμες παράγκες στη σειρά και άλλες τρεις ομάδες από οικοδομικά τετράγωνα με ομοιόμορφα κτίσματα διάφορων τύπων, καθώς και αυθαίρετα προσφυγικά που κάλυψαν τα κενά ανάμεσα στις οργανωμένες περιοχές. 

• Στα Ταμπούρια του Κερατσινίου του 21ου αιώνα

Από τον Μάιο του έτους 2010, σύμφωνα με τις επιταγές του σχεδίου "Καλλικράτης", ο Δήμος Κερατσινίου και ο γειτονικός Δήμος Δραπετσώνας συνενώθηκαν σε έναν και ενιαίο Δήμο. Ο πάλαι ποτέ συνοικισμός των Ταμπουρίων του Κερατσινίου, ο οποίος χωρίζεται από τα Ταμπούρια Πειραιώς με γνώμονα την οδό Καλοκαιρινού, ανήκουν στον ενιαίο Δήμο Δραπετσώνας-Κερατσινίου.

Ο φωτογραφικός φακός του παρόντος ιστολογίου βρέθηκε στα επονομαζόμενα προσφυγικά των Ταμπουρίων Κερατσίνιου, τα οποία βρίσκονται βορείως της προαναφερόμενης πλατείας Κύπρου και πλησίον της εκκλησίας του Αγίου Παντελεήμονος, η οποία οικοδομήθηκε από τους Μικρασιάτες πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν στην περιοχή, καταγράφοντας την καθημερινότητα.

Δείτε εδώ περισσότερες εικόνες από το εσωτερικό του ναού.

Σε απόσταση αναπνοής από τον συνοικισμό των προσφυγικών, το εργοστάσιο εριουργίας - ταπητουργίας της οικογενείας Καχραμάνογλου, με τη δική του ξεχωριστή ιστορική διαδρομή. Στην εν λόγω εργοστασιακή μονάδα, απασχολούνταν κατά κύριο λόγο εργάτες και κυρίως εργάτριες (πρόσφυγες)  που κατοικούσαν στα γύρω στενά.

Το φωτογραφικό οδοιπορικό στις οδούς / πεζοδρόμους Θάσου, Θεμιστοκλέους, Καβάλας, Περικλέους, Διδυμότειχου, Ρέπουλη, Ψαρών, Ξάνθης και στις μικρές ανώνυμες παρόδους, μας μεταφέρει "νοητά" σε άλλες εποχές.

Πηγή: Ploigos.gr

Μέσα στα στενά του συνοικισμού, το παλαιό κουρείο του Βασίλη Σακελλαρίου, αδελφού της γνωστής λαϊκής τραγουδίστριας Ρίτας Σακελλαρίου, η οποία έζησε μέρος των παιδικών / εφηβικών της χρόνων στη συνοικία αυτή.

Τα όμορφα "χρώματα" των καλό-συντηρημένων κήπων και αυλών "συνοδεύουν" τη φωτογραφική βόλτα. 

Σε αυτό ακριβώς το σπίτι, με την ανθισμένη βουκαμβίλια, γεννήθηκε στις 6 Νοεμβρίου του 1939 η ποντιακής καταγωγής γνωστή ηθοποιός της τηλεόρασης, του θεάτρου και σταρ της χρυσής εποχής του παλιού ελληνικού κινηματογράφου Μάρθα Καραγιάννη (6 Νοεμβρίου 1939 – 18 Σεπτεμβρίου 2022). Σε γειτονικό σπίτι γεννήθηκε και μεγάλωσε και ο ηθοποιός και σκηνοθέτης Θύμιος Καρακατσάνης (08.12.1940 - 30.06.2012), ο οποίος μάλιστα υπήρξε και συμμαθητής με τη Μάρθα Καραγιάννη στο τοπικό δημοτικό σχολείο. 

Εκτός από τα πολυκαιρισμένα κτίρια βέβαια, υπάρχουν και οι άνθρωποι που κατοικούν σε αυτά: από πολλά σπίτια ακούγονται φωνές, είναι η ώρα του φαγητού, γείτονες μιλούν μεταξύ τους, παρέες παιδιών συγκεντρώνονται στις μικρές πλατείες - ανοίγματα που υπάρχουν σε διάφορα σημεία του συνοικισμού. Όμως, την προσοχή του φωτογραφικού φακού "τραβούν" δυο χαρακτηριστικές σκεπτικές ηλικιωμένες μορφές.

Ο ήλιος δύει και ντύνει με τα δικά του "χρώματα" τον ορίζοντα πάνω από τις προσφυγικές λαϊκές κατοικίες στα Ταμπούρια του Κερατσινίου. 

Διαβάστε σχετικά θέματα:

Η εριουργία - ταπητουργία Καχραμάνογλου και τα Κασμίρια Μερινός

Ο ιερός ναός του Αγίου Παντελεήμονος και η Ανακού

Η Ρίτα Σακελλαρίου και το κουρείο στα Ταμπούρια Κερατσινίου

Ο λιμήν Ηρακλέους (Άγιος Γεώργιος Κερατσινίου)

Αξιοθέατα μέρη και εξοχαί στον Πειραιά του 1930

Κείμενο - Πηγές:

Το κείμενο είναι πρωτότυπο, προϊόν προσωπικής έρευνας, προσωπικής εργασίας και προσωπικών εκτιμήσεων. Στοιχεία και πληροφορίες ελήφθησαν από τις κάτωθι πηγές:

• http://www.eie.gr
• Wikipedia
• "Οδωνυμικά του Πειραιά", Μάρω Βουγιούκα / Βασίλης Μεγαρίδης, Εκδόσεις Φιλιππότη, 1996
• Πειραϊκό Αρχείο του Γυμνασιάρχη Παρασκευά Ευαγγέλου, "Η Ιστορία του Νεώτερου Πειραιά μέσα από Πηγές", Εκδόσεις Τσαμαντάκη 
• Τύπος Εποχής - Οδηγοί Πόλεως - Συλλεκτικοί Χάρτες

Φωτογραφίες 

• Όλες οι σύγχρονες φωτογραφίες του αφιερώματος ανήκουν στον γράφοντα το ιστολόγιο, διέπονται από κανόνες πνευματικής ιδιοκτησίας και προέρχονται από την προσωπική μου φωτογραφική σελίδα (ALL RIGHTS RESERVED).
• Απαγορεύεται ρητά η χρήση, προβολή, αντιγραφή ή/και αναδημοσίευση με οποιοδήποτε τρόπο ή μέσο.
• Όσοι παρανομούν διώκονται σύμφωνα με τις ισχύουσες διατάξεις του νόμου περί πνευματικής ιδιοκτησίας.