ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΝΕΑΣ ΚΑΛΛΙΠΟΛΗΣ

Ήταν Κυριακή 13 Οκτωβρίου του 1940, δεκαπέντε μόλις ημέρες προτού η Ελλάδα "συρθεί" επισήμως στη δίνη του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Στην προσφυγική συνοικία της νέας Καλλιπόλεως, μερικές εκατοντάδες μέτρα μακρυά από τις βραχώδεις ακτές της Πειραϊκής Χερσονήσου, λάμβαναν χώρα τα εγκαίνια του νέου ορθόδοξου ιερού ναού της Αγίας Παρασκευής.

Η είδηση πέρασε στα "ψιλά" του Τύπου της εποχής αφού ακόμη και οι ημερήσιες πειραϊκές εφημερίδες ασχολούνταν κατά κόρον σε εθνικό επίπεδο με την απογραφή που διενεργούσε εκείνες τις ημέρες η κυβέρνηση του δικτάτορα Ιωάννη Μεταξά και σε παγκόσμιο επίπεδο με τον σφοδρό αεροπορικό βομβαρδισμό της αγγλικής πόλεως του Liverpool καθώς και με τις καθημερινές διπλωματικές / στρατιωτικές κινήσεις των εμπλεκόμενων χωρών του Άξονα και της Αγγλίας, της Γαλλίας, της Ρωσίας και των ΗΠΑ.

Μέσα σε ένα τέτοιο κλίμα λοιπόν, στις 9.00 π.μ. της 13ης του Οκτώβρη του 1940, παρουσία των στρατιωτικών και πολιτειακών αρχών του Πειραιά, ο επίσκοπος Ταλαντίου και μετέπειτα Μητροπολίτης Εδέσσης και κατόπιν Θεσσαλονίκης Παντελεήμων Παπαγεωργίου εγκαινίασε τον ενοριακό ναό της Αγίας Παρασκευής νέας Καλλίπολης. 

Εγκαίνια Ιερού Ναού Αγίας Παρασκευής νέας Καλλιπόλεως Πειραιώς - 13.10.1940

Βέβαια, ο πρώτος ιερός ναός της Αγίας Παρασκευής είχε θεμελιωθεί πριν από αρκετά χρόνια, το 1927, περιμετρικά ενός ξύλινου παραπήγματος το οποίο είχε στηθεί το 1924 από τους πρώτους πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν στα έρημη εδάφη του εσωτερικού της Πειραϊκής χερσονήσου, εκεί όπου έμελλε να σχηματιστεί σταδιακά ο συνοικισμός της νέας Καλλιπόλεως Πειραιώς από ανθρώπους ξεριζωμένους που προέρχονταν από τη χερσόνησο της Καλλίπολης, από την Καππαδοκία, από τη Σινασό και την Ανακού, από το Μυριόφυτο και το Κατιρλί αλλά και από την Κάρπαθο, την Κάσο, τη Χίο και την Σαντορίνη.

Ο Ιερός Ναός της Αγίας Παρασκευής - Έτος 1927 (Αρχείο οικογενείας Βλοντάκη)

Ιστορικό τεκμήριο από τις σελίδες του Τύπου του έτους 1935 με αναφορά στην πανήγυρη του αρχικού ξύλινου εν Πειραιεί ιερού ναού της Αγίας Παρασκευής, παρά τον συνοικισμόν της Νέας Καλλιπόλεως.

• Η Αγία Παρασκευή στο Κατιρλί της Βιθυνίας

Όπως προείπαμε, παρόλο που στην σχεδόν ολικά έρημη Πειραϊκή Χερσόνησο εγκαταστάθηκαν αρχής γενομένης από τη δεκαετία του 1910 μέχρι τα χρόνια που ακολούθησαν της Μικρασιατικής Καταστροφής πρόσφυγες τόσο από διάφορα μέρη της Μικράς Ασίας όσο και από νησιά των Δωδεκανήσων όπως η Κάσος, η Χίος και η Κάρπαθος, ο ιερός ναός της Αγίας Παρασκευής οφείλει την ύπαρξή του ως συνέχεια του ομωνύμου ναού που βρισκόταν στο Κατιρλί της Βιθυνίας, στην νοτιοανατολική πλευρά της θάλασσας του Μαρμαρά (Προποντίδα) απέναντι από τα Πριγκηπονήσια.  

Το παραθαλάσσιο Κατιρλί (σήμερα Ensekoy), το οποίο υπήρξε μια από τις σπουδαιότερες κωμοπόλεις της επαρχίας της Νικομήδειας, ήταν μια κατ'εξοχήν ναυτική / εμπορική πόλη, όπου όλοι σχεδόν οι κάτοικοι ασχολούνταν παραδοσιακά με τις θαλάσσιες μεταφορές με βάρκες και μαούνες καθώς και με το εμπόριο πρώτων υλών (άνθρακας, ξυλεία κ.α) από και προς την Κωνσταντινούπολη. Βέβαια, με τον καιρό, μέρος του πληθυσμού ασχολήθηκε και με τη γεωργία, λόγω της υπάρξεως αμπελώνων και ελαιώνων. Το Κατιρλί των περίπου 2.000 κατοίκων στα τέλη του 18ου αιώνα ευημερούσε και αναπτυσσόταν διαρκώς έχοντας να επιδείξει συν τοις άλλοις και σημαντική συνεισφορά στις τέχνες, στα γράμματα και στον πολιτισμό.

Άποψη της παραλίας στο Κατιρλί της Βιθυνίας - Έτος 1910

Ο Παναγιώτης Γ. Μακρής στο έργο του "Βιθυνικαί σκιαγραφίαι - Το Κατιρλί και αι πέριξ αυτού κώμαι" το οποίο εκδόθηκε το 1888 από το Πατριαρχικό Τυπογραφείο της Κωνσταντινούπολης προσφέρει μέσα σε 128 σελίδες πλήθος ιστορικών, τοπογραφικών και στατιστικών στοιχείων που αφορούν το Κατιρλί και τις γύρω κωμοπόλεις και χωριά. 

Στο Κατιρλί υπήρχαν δυο μεγάλες εκκλησίες που όριζαν τις δυο ενορίες του χωριού, η Αγία Παρασκευή στον μαχαλά των στεριανών και ο μεγαλύτερος ναός του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου στον μαχαλά των ναυτικών.  Οι καμπάνες στον ιερό ναό της οσιομάρτυρος Παρασκευής της Ρωμαίας ήχησαν για τελευταία φορά στις 21 Ιουνίου του 1921, ημερομηνία κατά την οποία ο πατήρ Μιχαήλ Καρακάσης – Καραγιώργης, ο τελευταίος ιερέας του χωριού, αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το Κατιρλί μαζί με την οικογένειά του, πολλούς συγχωριανούς και πλήθος κειμηλίων αναζητώντας μια νέα πατρίδα μακρυά από τις συνεχείς επιθέσεις ατάκτων σωμάτων Τούρκων Τσετών οι οποίοι εκμεταλλεύονταν το γεγονός ότι τα ελληνικά στρατεύματα δεν βρίσκονταν κοντά σε εκείνες τις περιοχές. Οι ξεριζωμένοι Κατιρλιώτες διέμειναν για λίγο στην Κίο της Βιθυνίας και αναχώρησαν για την Ελλάδα το καλοκαίρι του 1922 μέσα από πολλές περιπέτειες και ταλαιπωρίες. Τελικά άλλοι Κατιρλιώτες κατευθύνθηκαν προς τη βόρεια Ελλάδα (στο Σταυρό της Χαλκιδικής όπου επίσης θεμελιώθηκε ναός υπέρ της Αγίας Παρασκευής και στην Καλαμαριά Θεσσαλονίκης όπου ιδρύθηκε το νέο Κατιρλί) ενώ μια ομάδα με επικεφαλής τον πατήρ Ιωάννη Καρακάση κατέληξε στον Πειραιά και στην νέα Καλλίπολη όπου συνάντησαν πρόσφυγες από πολλές άλλες περιοχές.

Όπως προείπαμε, ο σημερινός ναός της Αγίας Παρασκευής στη νέα Καλλίπολη Πειραιώς ξεκίνησε να οικοδομείται από λαξευμένη πέτρα το 1927 περιμετρικά του πρώτου ναού-παραπήγματος του 1924. Μετά από σχετική αίτηση στην τουρκική πρεσβεία ήρθαν στην Νέα Καλλίπολη σκεύη και ξυλόγλυπτα προσκυνητάρια τα οποία προστέθηκαν στις εικόνες και τα σκεύη που είχαν φέρει μαζί τους οι πρόσφυγες.

Ο ιερός ναός της Αγίας Παρασκευής χωρίς καμπαναριά (Αρχείο οικογενείας Βλοντάκη)

Κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, το υπόγειο του ιερού ναού της Αγίας Παρασκευής ο οποίος παρέμενε δίχως αγιογραφίες χρησίμευε τόσο ως αποθήκη, όσο και ως καταφύγιο. Με το πέρασμα των δεκαετιών, ο ναός γιγαντώθηκε παράλληλα με την ανάπτυξη της πολυσυλλεκτικής συνοικίας της νέας Καλλίπολης χάρις στην προσφορά των ιερέων, των ψαλτών, των κατηχητών, αλλά και των ενοριτών και των απλών κατοίκων της περιοχής που επέδειξαν έντονη εκκλησιαστική και φιλανθρωπική δράση.  

• Ο Μακάριος Γ' στην Αγία Παρασκευή Πειραιά

Παρόλο που στην ιστορική πορεία του ιερού ναού της Αγίας Παρασκευής αναφέρονται πολλοί αξιομνημόνευτοι κληρικοί, ξεχωριστή μνεία γίνεται στη θητεία του μετέπειτα Αρχιεπισκόπου Κύπρου Μακαρίου Γ', ο οποίος θήτευσε στην υπό εξέτασιν εκκλησία ως αρχιμανδρίτης και προϊστάμενος κατά τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια.

O Αρχιεπίσκοπος Μακάριος Γ’, ο οποίος γεννήθηκε στις 13 Αυγούστου 1913 στο χωριό Άνω Παναγιά της Πάφου, σε νεαρή ηλικία προσελήφθη ως δόκιμος στη Μονή Κύκκου. Στις 7 Αυγούστου 1938 χειροτονήθηκε Διάκονος και μετονομάστηκε από Μιχάλης (Μούσκος) σε Μακάριο. Τον ίδιο χρόνο στάλθηκε ως υπότροφος της Μονής Κύκκου στην Αθήνα για θεολογικές σπουδές στο Εθνικό Πανεπιστήμιο. Αφού αποφοίτησε κατά το έτος 1942 από τη Θεολογική Σχολή, γράφτηκε στη Νομική Σχολή όπου παρακολουθούσε μαθήματα μέχρι την Απελευθέρωση της Ελλάδας από τη Γερμανική κατοχή οπότε και επέστρεψε στην Κύπρο για μικρό χρονικό διάστημα. Επιστρέφοντας στην Αθήνα, χειροτονήθηκε σε Πρεσβύτερο και σε Αρχιμανδρίτη στις 13 Ιανουαρίου 1946 στο ναό της Αγίας Ειρήνης, όπου υπηρέτησε για πέντε χρόνια ως Διάκονος με το Μητροπολίτη Αργυρόκαστρου Παντελεήμονα και προϊστάμενος του ναού Αγίας Παρασκευής στον Πειραιά. Την ίδια χρονιά, του δόθηκε υποτροφία από το Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών και πήγε στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής για περαιτέρω θεολογικές σπουδές. Εκεί, παρακολούθησε για δυο χρόνια μαθήματα στο Πανεπιστήμιο της Βοστώνης με ειδίκευση στην Κοινωνιολογία της θρησκείας. Στις 8 Απριλίου 1948 εκλέχτηκε Μητροπολίτης Κιτίου ενώ στις 13 Ιουνίου του ιδίου χρόνου χειροτονήθηκε Επίσκοπος. Η δράση του ως Μητροπολίτη Κιτίου ήταν καθ’ όλα γόνιμη, αφού ανακαίνισε τη Μητρόπολη στη Λάρνακα, βελτίωσε την οικονομική κατάσταση του κλήρου, ίδρυσε Φιλόπτωχες Αδελφότητες και αναπτέρωσε το ηθικό του κυπριακού λαού. Στις 18 Σεπτεμβρίου 1949 ο Μακάριος παρευρέθη στην Αγία Παρασκευή νέας Καλλιπόλεως και τέλεσε το μνημόσυνο των κτητόρων:

18.09.1949 - Ο Μακάριος στην Αγία Παρασκευή 

Κατά τα έτη 1950 και 1952, ο Μακάριος Γ' επισκέφθηκε τον ιερό ναό της Αγίας Παρασκευής Καλλιπόλεως και λειτούργησε ως Αρχιεπίσκοπος Κύπρου.

Από την επίσκεψη του Μακαρίου στην Αγία Παρασκευή το έτος 1950 (Αρχείο Ζ. Σαρικόπουλου)

• Ο ιερός ναός της Αγίας Παρασκευής Καλλιπόλεως Πειραιώς μετά τον Πόλεμο

Ιστορικό τεκμήριο από τις αρχές της δεκαετίας του 1950, από λαχειοφόρο αγορά η οποία είχε διοργανωθεί από τον Πειραϊκό Σύνδεσμο υπέρ της αποπερατώσεως του ιερού ναού της Αγίας Παρασκευής Καλλιπόλεως.

Ειδοποίηση προς τους ενορίτες του Ιερού Ναού Αγίας Παρασκευής Νέας Καλλιπόλεως από το έτος 1965: 

• Η Αγία Παρασκευή Καλλιπόλεως σήμερα

Στις μέρες μας (21ος αιώνας), η ενορία της Αγίας Παρασκευής συνεχίζει την έντονη φιλανθρωπική και κατηχητική της δράση ενώ πολλά έθιμα που έχουν τις ρίζες τους στις χαμένες πατρίδες των προσφύγων τηρούνται μέχρι σήμερα. Ο ιερός ναός της Αγίας Παρασκεής Καλλιπόλεως κοσμείται εξωτερικά από ψηφιδωτές παραστάσεις και μωσαϊκά ενώ στο εσωτερικό αυτού υπάρχουν όμορφες αγιογραφίες.

Στην Αγία Παρασκευή νέας Καλλιπόλεως διασώζονται ιερά κειμήλια όπως ο ιερός επιτάφιος του 1831, ξυλόγλυπτα από το Μυριόφυτο της Καππαδοκίας, ιερά σκεύη, άμφια και εικόνες από διάφορες περιοχές της Μικράς Ασίας καθώς και τεμάχιο του ιερού λειψάνου της Αγίας Παρασκευής.

Στην ενορία υπάγονται και λειτουργούν το παρεκκλήσιο του Αγίου Στυλιανού (βρίσκεται στο δεξιό κλίτος του ναού), το παρεκκλήσιο του Αγίου Αντωνίου (στο πνευματικό κέντρο) και το παρεκκλήσιο των Αγίων Ανάργυρων το οποίο βρίσκεται από το 1939 στην οδό Πλαϊτου. 

Αξιομνημόνευτο είναι και το προσκυνητάρι του Αγίου Σώζοντος στα βράχια της Πειραϊκής.

Στον όμορφο, ανθισμένο και μονίμως περιποιημένο περίβολο του υπό εξέτασιν ιερού ναού υφίσταται από τις 26 Σεπτεμβρίου του 2004 η προτομή του ιερομάρτυρα / εθνομάρτυρα επισκόπου Σμύρνης Χρυσόστομου (Τρίγλια Μικράς Ασίας, 8 Ιανουαρίου 1867 - Σμύρνη, 27 Αυγούστου 1922):

Η εν λόγω προτομή φιλοτεχνήθηκε από τον καταξιωμένο γλύπτη Χρήστο Ζ. Μέλλιο, κατόπιν σχετικής χορηγίας του Μικρασιατικής καταγωγής Βασιλείου Τζαννή. Στην στήλη επί της οποίας βρίσκεται η προτομή του Χρυσοστόμου Σμύρνης αναγράφονται οι κάτωθι στίχοι του Κωστή Παλαμά:

"…και των Ελλήνων οι χοροί και των πιστών τα πλήθη

Σου προσκυνούνε, άμωμε, τη θεία δοκιμασία

και το μεταλαβαίνουμε το αίμα που εχύθη"

Η ενορία της Αγίας Παρασκευής νέας Καλλιπόλεως αποτελεί τη φυσική συνέχεια του ερειπωμένου ναού που υφίσταται ακόμη ως τις ημέρες μας στο Κατιρλί της Βιθυνίας. Παρόλο που πλέον ο ναός δεν αποτελεί το υψηλότερο κτίριο της γύρω περιοχής όπως συνέβαινε πριν από μερικές δεκαετίες, συνεχίζει και αποτελεί σημείο αναφοράς για τους κατοίκους της συνοικίας πολλοί εκ των οποίων συρρέουν σε καθημερινή βάση στον ιερό ναό. 

Η εκκλησία της Αγίας Παρασκευής όπως καταγράφηκε φωτογραφικά το χιονισμένο πρωινό της 16ης Φεβρουαρίου του έτους 2021:

Ο ιερός ναός της Αγίας Παρασκευής Καλλιπόλεως στα χρώματα της Μεγάλης Εβδομάδας (Απρίλιος 2021):

Μεγάλη Εβδομάδα του έτους 2023 έξωθεν του ιερού ναού Αγίας Παρασκευής Καλλιπόλεως.

• Σημαντική Σημείωση:

To σύγγραμμα με τίτλο "Η Αγία Παρασκευή Νέας Καλλιπόλεως Πειραιώς - Οδοιπορικό στις αλησμόνητες πατρίδες" το οποίο εκδόθηκε από την ενορία της Αγίας Παρασκευής κατά το έτος 2008 αποτελεί ένα μοναδικό ιστορικό ντοκουμέντο με πλήθος πληροφοριών σχετικά με την ιστορική διαδρομή του ναού, το Κατιρλί της Βιθυνίας, τη μετακίνηση και εγκατάσταση των προσφύγων στην πειραϊκή χερσόνησο κ.α., ένα έργο το οποίο αξίζει την προσοχή όλων όσοι ενδιαφέρονται για την ιστορία του τόπου τους.

Κείμενο - Πηγές:

Το κείμενο είναι πρωτότυπο, προϊόν προσωπικής έρευνας, προσωπικής εργασίας και προσωπικών εκτιμήσεων. Στοιχεία και πληροφορίες ελήφθησαν από: 

• "Βιθυνικαί σκιαγραφίαι - Το Κατιρλί και αι πέριξ αυτού κώμαι" υπό Παναγιώτη Γ. Μακρή, Σημειώσεις ιστορικαί, τοπογραφικαί και στατιστικαί, 1888, Κωνσταντινούπολη
• Αρχείο Συλλόγου Κατιρλιωτών
• "Η Αγία Παρασκευή Νέας Καλλιπόλεως Πειραιώς - Οδοιπορικό στις αλησμόνητες πατρίδες", Ελισσαίος Κυνούσης, Ελευθερία Λαμπρινού, Δήμητρα Μηνάογλου, Πειραιάς, 2008
• Ιερά Μητρόπολη Πειραιά
• Εκκλησία της Κύπρου
• Τύπος Εποχής - Οδηγοί Πόλεως

Φωτογραφίες:

• Οι ιστορικές φωτογραφίες παρατίθενται για εκπαιδευτικούς σκοπούς - κάθε νόμιμο δικαίωμα ανήκει στους νομίμους κατόχους αυτών.
• Όλες οι σύγχρονες φωτογραφίες του αφιερώματος ανήκουν στον γράφοντα το ιστολόγιο, διέπονται από κανόνες πνευματικής ιδιοκτησίας και προέρχονται από την προσωπική μου φωτογραφική σελίδα (ALL RIGHTS RESERVED).
• Απαγορεύεται ρητά η χρήση, προβολή, αντιγραφή ή/και αναδημοσίευση με οποιοδήποτε τρόπο ή μέσο.
• Όσοι παρανομούν διώκονται σύμφωνα με τις ισχύουσες διατάξεις του νόμου περί πνευματικής ιδιοκτησίας.