Ο ΤΡΟΧΙΟΔΡΟΜΟΣ (ΤΡΑΜ) ΤΟΥ ΠΕΡΑΜΑΤΟΣ

Το τραμ (τροχιόδρομος) του Περάματος, ευρύτερο γνωστό σε όλους και ως το "τρενάκι του Περάματος", το οποίο κινείτο σε γραμμές κανονικού εύρους - όπως ακριβώς συνέβαινε και με το "κόκκινο" τραμ της παραλίας - αποτέλεσε το τελευταίο χρονικά από τα παλαιά τραμ της Αθήνας και του Πειραιά που καταργήθηκε, με το τελευταίο "αποχαιρετιστήριο" δρομολόγιο να πραγματοποιείται τη Μεγάλη Δευτέρα, 4η Απριλίου του έτους 1977.

Αρχικά, οφείλουμε να επισημάνουμε πως τα πρώτα σχέδια για τον τροχιόδρομο του Περάματος χρονολογούνται περί τα τέλη του 19ου αιώνα, κυρίως λόγω των ολοένα αυξανόμενων αναγκών του Ναυστάθμου της Σαλαμίνας. Παρόλα ταύτα, πέρασαν πάνω από τρεις δεκαετίες σχεδίων και υποσχέσεων για να υλοποιηθεί η σύνδεση του Πειραιώς με το Πέραμα, το οποίο μέχρι τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα εθεωρείτο τόπος εξοχής, μέσα από μια διαδρομή η οποία ως τότε μπορούσε να πραγματοποιηθεί μονάχα με άμαξες (σούστες) διαμέσου ένα αρκετά κακοτράχαλο και ακατάλληλο δρόμο. 

Εν τέλει τα έργα κατασκευής του δικτύου του ηλεκτροκίνητου σιδηρόδρομου / τροχιόδρομου του Περάματος εγκρίθηκαν επισήμως στις 29 Σεπτεμβρίου του έτους 1928, ξεκίνησαν στις αρχές της δεκαετίας του '30 και ολοκληρώθηκαν κατά το έτος 1935. 

Η κάτωθι φωτογραφία, από το αρχείο των ΗΣΑΠ, καταγράφει την συναρμολόγηση ενός εκ των 12 οχημάτων της νέας γραμμής τραμ Πειραιώς - Περάματος των ΕΗΣ κατά το έτος 1935:

Το εσωτερικό του νέου τροχιοδρομικού οχήματος της γραμμής Πειραιώς - Περάματος:

Σχέδια των οχημάτων του τροχιοδρομικού οχήματος Πειραιώς - Περάματος:

Τα επίσημα εγκαίνια παρουσία της Διευθύνσεως των Ελληνικών Ηλεκτρικών Σιδηροδρόμων (ΕΗΣ) Α.Ε. καθώς και τα πρώτα δρομολόγια της νέας προαστιακής τροχιοδρομικής γραμμής (τραμ) Πειραιώς - Περάματος μήκους 10 χιλιομέτρων πραγματοποιήθηκαν τη Δευτέρα 20 Ιουλίου του 1936. Στην παρακάτω φωτογραφία (Αρχείο ΗΣΑΠ) της πρώτης ημέρας (δοκιμαστικής) λειτουργίας του τροχιόδρομου Πειραιώς - Περάματος, της 20ης Ιουλίου του 1936, εικονίζεται συρμός δυο οχημάτων ελάχιστα προ του τερματικού σταθμού της γραμμής, στην περιοχή πλησίον του Ναυτικού Φυλακίου Περάματος του Ναυστάθμου:

Γνωστοποίηση της αρχής λειτουργίας της γραμμής Πειραιώς - Περάματος από τον Τύπο του έτους 1936:

Από τις 20 Ιουλίου του 1936 λοιπόν, δώδεκα (12) νέα τετραξονικά τροχιοδρομικά οχήματα με προηγμένη για εκείνη την εποχή τεχνολογία και ανέσεις (ιταλικής κατασκευής OM-CGE/BREDA), εκτελούσαν καθημερινά με αφετηρία την πλατεία Λουδοβίκου (σημερινή ονομασία: πλατεία Οδησσού) έναντι του Μεγάρου των ΕΗΣ στον Πειραιά ένα δρομολόγιο περίπου 40 λεπτών της ώρας με προορισμό το Πέραμα. Τα τροχιοδρομικά αυτά οχήματα χαρακτηρίζονταν ως "πολλαπλές μονάδες αυτομάτου επιταχύνσεως", διέθεταν ρευματολήπτη τύπου παντογράφου (τα άλλα τραμ της εποχής είχαν κεραίες) καθώς και αυτόματη ζεύξη Scharfenberg.

Η επόμενη φωτογραφία τοποθετείται χρονικά στα πρώτα έτη της λειτουργίας του τροχιόδρομου του Περάματος στη στάση Μπλαζάκη:

Προσωπικό των Ε.Η.Σ. φωτογραφίζεται δίπλα στον τροχιόδρομο του Περάματος κατά τα πρώτα έτη της λειτουργίας αυτού:

Ο τροχιόδρομος του Περάματος, σχεδιασμένος με βάση τις αρχές ελαφρού ηλεκτρικού σιδηρόδρομου αστικής και περιαστικής (interurban) συγκοινωνίας που επικρατούσαν την περίοδο του Μεσοπολέμου, διέτρεχε την οδό Αγίου Διονυσίου (σσ. τη σημερινή ακτή Γ. Κονδύλη) χρησιμοποιώντας για 700 μέτρα την διπλή τροχιοδρομική γραμμή που χρησιμοποιούσε και το "κόκκινο" τραμ της παραλίας λιμένος, έστριβε στην οδό Θερμοπυλών - όπου μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 2020 υφίσταντο απομεινάρια της μονής γραμμής σιδηροδρομικού τύπου στο οδόστρωμα - και διασταυρωνόταν με τις σιδηροδρομικές γραμμές των παλαιών ΣΕΚ (νυν ΟΣΕ) με κατεύθυνση προς τα Ταμπούρια από όπου έφθανε στον όρμο του Αγίου Γεωργίου και εν συνεχεία παραλιακά περνούσε από το συνοικισμό του νέου Ικονίου και έφθανε στο Πέραμα μέσω της σημερινής λεωφόρου Ειρήνης.

Ακολουθούν ορισμένες ενδεικτικές προπολεμικές φωτογραφίες από την λειτουργία του τροχιόδρομου του Περάματος:

Μετά το ξέσπασμα του Β' Παγκοσμίου Πολέμου και την είσοδο της Ελλάδος στον Πόλεμο ο τροχιόδρομος του Περάματος κυκλοφόρησε καταλλήλως καμουφλαρισμένος, όπως καταγράφεται στην παρακάτω φωτογραφία του μηνός Μαρτίου του έτους 1941:

Κατά τη διάρκεια της δύσκολης περιόδου της Κατοχής, μέρος των γραμμών του τροχιοδρόμου του Περάματος καταστράφηκαν αλλά εν συνεχεία επιδιορθώθηκαν. Στις παρακάτω φωτογραφίες εποχής, επιβάτες και προσωπικό του τροχιοδρόμου ποζάρουν μπροστά από "καμουφλαρισμένα" τροχιοδρομικά οχήματα: 

Μεταπολεμικά, η γραμμή του Περάματος συνέχιζε να εξυπηρετεί καθημερινά εκατοντάδες ανθρώπους, κυρίως εργάτες, οι οποίοι το χρησιμοποιούσαν ως το μεταφορικό μέσο που τους "οδηγούσε" στον τόπο εργασίας τους. Για άλλους δε, το τραμ του Περάματος κατά τους θερινούς μήνες υπήρξε το μεταφορικό μέσο που τους μετέφερε προς τις παραλίες του Κερατσινίου και του Περάματος προ της ολοκληρωτικής τους καταστροφής.

Κατά τη δεκαετία του 1950 ξεκίνησε με πρωτεργάτη τον Κωνσταντίνο Καραμανλή (αρχικά ως Υπουργός Μεταφορών και εν συνεχεία ως Πρωθυπουργός) η "ατυχής" (όπως αποδεικνύεται άλλωστε από την επαναφορά του τραμ κατά τον 21ο αιώνα) κατάργηση όλων των γραμμών τροχιοδρόμων της Αθήνας και το "ξήλωμα" των τροχιοδρομικών γραμμών από τους δρόμους της Αθήνας και του Πειραιά.

Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός πως στα μέσα της δεκαετίας του 1950, το τραμ του Περάματος έφθασε στην μέγιστη ακμή του μεταφέροντας 8.237,000 επιβάτες (έτος 1955). Άλλωστε, η ραγδαία οικιστική ανάπτυξη του Περάματος εκείνης της εποχής οφειλόταν εν πολλοίς στην ύπαρξη και λειτουργία της συγκεκριμένης γραμμής. 

Δυο οχήματα του τροχιόδρομου του Περάματος όπως καταγράφηκαν περί τα τέλη της δεκαετίας του 1950 πίσω από ένα όχημα του κόκκινου τροχιόδρομου της παραλίας λιμένος Πειραιώς, έξωθεν του Μεγάρου των ΕΗΣ / ΗΣΑΠ, 

Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός πως κατά τις δεκαετίες του 1950 και του 1960, διπλοί συρμοί (με τα διακριτικά στοιχεία Κ, Μ. Ξ, Π) κυκλοφορούσαν κάθε 15 λεπτά εκτελώντας το δρομολόγιο Πειραιά - Πέραμα, ενώ ενδιάμεσα μονά οχήματα (με τα διακριτικά στοιχεία Λ, Ν) εκτελούσαν τοπικά δρομολόγια Πειραιάς - Άγιος Γεώργιος Κερατσινίου. Αξίζει να σημειωθεί πως εκείνη τη εποχή, η μετάβαση από τον Πειραιά στο Κερατσίνι απαιτούσε μόλις 7,5 λεπτά της ώρας με τον τροχιόδρομο του Περάματος!

Ακολούθως, δείτε ορισμένες ενδεικτικές φωτογραφίες εποχής του μονού τροχιοδρομικού οχήματος που εκτελούσε το δρομολόγιο Πειραιάς - Άγιος Γεώργιος Κερατσινίου: 

Το φθινόπωρο του έτους 1960 καταργήθηκε ο "κόκκινος" τροχιόδρομος της παραλίας λιμένος Πειραιώς ενώ οι ΕΗΣ προμηθεύτηκαν τα νέα "πράσινα" λεωφορεία Chausson για να ενισχύσουν τις λεωφορειακές υπηρεσίες τους, μεταξύ των οποίων και την γραμμή Πειραιάς - Πέραμα η οποία είχε ξεκινήσει να λειτουργεί από το 1955.

Μετά την περίοδο της Δικτατορίας, η επιστροφή του Κωνσταντίνου Καραμανλή στην πρωθυπουργία της χώρας δρομολόγησε την σταδιακή κατάργηση του τροχιοδρόμου του Περάματος παρ'όλες τις αντιδράσεις και τις κινητοποιήσεις των κατοίκων. Αξιοσημείωτο είναι βέβαια το γεγονός πως κατά το έτος 1975 είχε εξαγγελθεί η εξέταση της δυνατότητας εκσυγχρονισμού της υφιστάμενης τροχιοδρομικής γραμμής Πειραιάς-Πέραμα καθώς και η επέκταση αυτής προς Σκαραμαγκά-Ελευσίνα. 

Η λειτουργία του τροχιοδρόμου (τραμ) του Περάματος σταμάτησε επισήμως στις 23 Μαρτίου του 1977 και ώρα 12η νυκτερινή. Όμως, λόγω της απεργίας των λεωφορείων, το τελευταίο δρομολόγιο του τροχιοδρόμου του Περάματος πραγματοποιήθηκε τη Μεγάλη Δευτέρα, 4 Απριλίου του 1977, από Πέραμα προς Πειραιά. Το όχημα υπ'αριθμόν "77" με οδηγό τον Ιωάννη Κωστόπουλο, στολισμένο με λουλούδια, σημαίες και πανό έφθασε στην πλατεία Λουδοβίκου στον Πειραιά και κατευθύνθηκε προς το Αμαξοστάσιο της οδού Κόνωνος σφραγίζοντας κατ'αυτόν τον τρόπο την πρώτη περίοδο των ελληνικών τροχιοδρόμων. Κατά τη διάρκεια των επομένων χρόνων, οι εγκαταστάσεις του τροχιοδρόμου και οι γραμμές παραδόθηκαν στη φθορά.

Ακολουθεί μια ενδεικτική συλλογή ιστορικών / συλλεκτικών φωτογραφιών από τα τελευταία έτη λειτουργίας του τροχιοδρόμου του Περάματος αρχής γενομένης από την πλατεία Λουδοβίκου (σήμερα πλατεία Οδησσού) όπου βρισκόταν η εν Πειραιεί αφετηρία του τροχιοδρόμου του Περάματος: 

Ο τροχιόδρομος του Περάματος έναντι του Μεγάρου των ΗΣΑΠ (διακρίνεται δεξιά) επί της σημερινής ακτής Καλλιμασιώτη (φωτογραφία έτους 1973): 

Ο τροχιόδρομος του Περάματος επί της σημερινής ακτής Καλλιμασιώτη (φωτογραφία έτους 1973) - στο βάθος η πινακίδα του εργοστασίου του Παπαστράτου: 

Ο τροχιόδρομος του Περάματος στην οδό Αγίου Διονυσίου (σημερινή ακτή Γ. Κονδύλη) - δεξιά διακρίνεται ελάχιστα ο παλαιός σιδηροδρομικός σταθμός Πειραιώς - Αθηνών - Πελοποννήσου (ΣΠΑΠ):

Ο τροχιόδρομος του Περάματος στην οδό Αγίου Διονυσίου (σημερινή ακτή Κονδύλη) κάνοντας χρήση της διπλής τροχιοδρομικής γραμμής την οποίαν, όπως προαναφέραμε, χρησιμοποιούσε και το "κόκκινο" τραμ της παραλίας λιμένος:

Ο τροχιόδρομος του Περάματος στην οδό Αγίου Διονυσίου (σημερινή ακτή Κονδύλη):

Ο τροχιόδρομος του Περάματος στην οδό Αγίου Διονυσίου (σημερινή ακτή Κονδύλη):

Ο τροχιόδρομος του Περάματος στη στροφή προς την οδό Θερμοπυλών:

Ο τροχιόδρομος του Περάματος στη στροφή προς την οδό Θερμοπυλών:

Ο τροχιόδρομος του Περάματος στη διασταύρωση των οδών Δογάνης - Βιτωλίων - Μαρίας Κιουρί: 

O Richard Youl καταγράφει στις επόμενες τέσσερις έγχρωμες φωτογραφίες τον τροχιόδρομο του Περαμάτος σε κάποια από τα τελευταία του δρομολόγια περί τα μέσα της δεκαετίας του 1970:

Μέχρι τις πρώτες δεκαετίες του 21ου αιώνα, σε ορισμένα σημεία της πόλεως του Πειραιώς υφίσταντο ξεχασμένες οι γραμμές του παλαιού τροχιόδρομου του Περάματος, όπως λ.χ. στην οδό Θερμοπυλών στη συνοικία του Αγίου Διονυσίου. Ως γνωστόν, αρχής γενομένης από τον Άγιο Διονύσιο και μέχρι το Πέραμα ο τροχιόδρομος του Περάματος εκινείτο στην παρακάτω εικονιζόμενη μονή γραμμή σιδηροδρομικού τύπου (με ράγες Vignole και έρμα πάνω σε αποκλειστικό εύρος κατάληψης) ενώ υπήρχαν επτά (7) σταθμοί διασταυρώσεων. 

Οι ως άνω εικονιζόμενες τροχιοδρομικές γραμμές επί της οδού Θερμοπυλών "ξηλώθηκαν" κατά τη διάρκεια των εργασιών αστικής ανάπλασης της περιοχής του Αγίου Διονυσίου η οποία ξεκίνησε τους καλοκαιρινούς μήνες του έτους 2020!

Αξιομνημόνευτο είναι το γεγονός πως εκτός από τις προαναφερθείσες παλαιές γραμμές του τραμ του Περάματος, αντίστοιχο τροχαίο υλικό του τροχιοδρόμου του Περάματος υφίσταται εγκαταλειμμένο και αναξιοποίητο σε διάφορα σημεία των Αθηνών. Το παρακάτω όχημα του τροχιοδρόμου του Περάματος, το οποίο καταγράφηκε φωτογραφικά κατά τον μήνα Ιανουάριο του έτους 2013 στο Αμαξοστάσιο των ΗΣΑΠ στο Θησείο, βρίσκεται έρμαιο των διαθέσεων του χρόνου, των απορριμμάτων αλλά και των βανδάλων. Σε οποιαδήποτε άλλη ευνομούμενη και προηγμένη χώρα βέβαια, ένα αντίστοιχο όχημα θα αποτελούσε ιστορικό τεκμήριο και θα φυλασσόταν σε κάποιο μουσείο σιδηροδρόμου. 

Το ίδιο εγκαταλειμμένο όχημα, στο ίδιο σημείο, μετά από 7 χρόνια (έτος 2020). Χωρίς λοιπά σχόλια.

Ένα αντίστοιχο εγκαταλειμμένο τροχιοδρομικό όχημα της παλαιάς γραμμής του Περάματος βρίσκεται τοποθετημένο πλησίον της σύγχρονης γραμμής του αθηναϊκού τραμ, επί της παραλιακής λεωφόρου Ποσειδώνος, στον Άλιμο. Το κάτωθι εικονιζόμενο μνημειακό τροχιοδρομικό όχημα βρίσκεται επίσης έρμαιο των "καλλιτεχνικών ανησυχιών" των διαφόρων ασεβών και απολίτιστων νέο-Ελλήνων κάφρων/βανδάλων έχοντας υποστεί αξιοσημείωτες φθορές.

Διαβάστε θέματα σχετικά με το Πέραμα και τον τροχιόδρομο του Περάματος:

Πέραμα: Ιστορικό εικονογραφημένο αφιέρωμα

Ο τροχιόδρομος του Περάματος και η πλατεία Λουδοβίκου

Το καμουφλαρισμένο τραμ του Περάματος

Τα εγκαίνια του τροχιόδρομου του Περάματος [20.07.1936]

Το τελευταίο δρομολόγιο του τροχιοδρόμου του Περάματος

Η πλατεία Οδησσού

Διαβάστε θέματα σχετικά με τα πειραϊκά τραμ:

Το τραμ του Αγίου Βασιλείου

Το "κόκκινο" τραμ της παραλίας λιμένος Πειραιώς

Κείμενο - Πηγές:

Το κείμενο είναι πρωτότυπο, προϊόν προσωπικής έρευνας, προσωπικής εργασίας και προσωπικών εκτιμήσεων. Στοιχεία και πληροφορίες ελήφθησαν από τις κάτωθι πηγές:

• Αρχείο ΗΣΑΠ 
• "130 χρόνια Ηλεκτρικοί Σιδηρόδρομοι Αθηνών Πειραιώς Α.Ε.", Αθήνα, 1999 
• "Ελληνικοί Ηλεκτρικοί Σιδηρόδρομοι 1869-1969", Αθήνα, 1970 
• Australian War Memorial 
• Σταθερές Συγκοινωνίες Α.Ε.
• Τύπος Εποχής - Οδηγοί Πόλεως - Συλλεκτικοί Χάρτες

Φωτογραφίες:

• Όλες οι σύγχρονες φωτογραφίες του αφιερώματος ανήκουν στον γράφοντα το ιστολόγιο, διέπονται από κανόνες πνευματικής ιδιοκτησίας και προέρχονται από την προσωπική μου φωτογραφική σελίδα (ALL RIGHTS RESERVED). 
• Απαγορεύεται ρητά η χρήση, προβολή, αντιγραφή ή/και αναδημοσίευση με οποιοδήποτε τρόπο ή μέσο. 
• Όσοι παρανομούν διώκονται σύμφωνα με τις ισχύουσες διατάξεις του νόμου περί πνευματικής ιδιοκτησίας.