JOHN McDOWALL: ΕΝΑΣ ΣΚΩΤΣΕΖΟΣ ΠΕΙΡΑΙΩΤΗΣ

Ο John McDowall, με το χαρακτηριστικό σκωτσέζικο επώνυμο, γεννήθηκε το 1829 στη μικρή επαρχιακή κωμόπολη του Ayr, στο νότιο Ayrshire της Σκωτίας, όπου σπούδασε μηχανικός. Η πρώτη επαφή του McDowall με την Ελλάδα έγινε κατά το έτος 1855, όταν υπηρετώντας ως μηχανικός σε ένα αγγλικό εμπορικό ατμόπλοιο το οποίο έπλεε στον Κορινθιακό κόλπο "πιάνοντας" λιμάνια φόρτο-εκφόρτωσης σταφίδας, βρέθηκε κατά τύχη στο Γραφείο Ναυλώσεων του Βαλερίου στο λιμάνι της Πάτρας, όπου έπεσε στα χέρια του ένα καρβέλι ψωμί από αλεύρι που προερχόταν από ατελώς αλεσμένο σιτάρι. Ο νεαρός μηχανικός McDowall προερχόμενος από τη βιομηχανικά ανεπτυγμένη Αγγλία, αντιλήφθηκε άμεσα ότι η Ελλάδα των μέσων του 19ου αιώνα υστερούσε αισθητά σε σχέση με την πατρίδα του στον τομέα αυτό. Έτσι λοιπόν ο ίδιος αποφάσισε να μεταναστεύσει στην Ελλάδα, αναζητώντας μια καλύτερη τύχη, εκμεταλλευόμενος τις ιδιαίτερες γνώσεις του στη μηχανική καθώς και την πρότερη εργασιακή του εμπειρία. Τέσσερα χρόνια αργότερα, ο McDowall βρέθηκε στο μεγαλύτερο και πλέον εμπορικό λιμάνι της Ελλάδος εκείνης της εποχής, την Ερμούπολη της Σύρου, όπου προσλήφθηκε ως μηχανικός στο νεότευκτο πλοίο "Ομόνοια" της Ατμοπλοΐας Σύρου. Λίγο αργότερα, με τις πρώτες οικονομίες του, ο McDowall μετοίκησε στο ανερχόμενο λιμάνι του Πειραιά όπου κατά το έτος 1864 προχώρησε στην κατασκευή του ατμόμυλου του Δ. Σεφερλή με την επωνυμία "Ο Αγαμέμνων" επί της προκυμαίας του λιμένος, κοντά στον πρώτο σιδηροδρομικό σταθμό της πόλης του Πειραιώς. Ο John McDowall μάλιστα συμμετείχε στην εν λόγω επιχείρηση ως συνέταιρος, κάνοντας ουσιαστικά με αυτόν τον τρόπο τα "πρώτα" επιχειρηματικά του βήματά στον βιομηχανικό Πειραιά του δευτέρου μισού του 19ου αιώνα.

John McDowall (1829-1897)

Κατά το έτος 1868, μια μεγάλη πυρκαγιά η οποία αποτέφρωσε το Μηχανοποιείον του Βασιλειάδη το οποίο βρισκόταν στην περιοχή του Καραβά (σσ. το εν λόγω μηχανοποιείον επαναλειτούργησε χάρις στην κρατική αρωγή) έδωσε το κατάλληλο κίνητρο στον John McDowall ο οποίος αποφάσισε να εκμεταλλευτεί τις ολοένα αυξανόμενες ανάγκες εκείνων των καιρών, ιδρύοντας κατά το έτος 1873, το δικό του ιδιόκτητο Μηχανουργείο, με εγκαταστάσεις επίσης στην περιοχή του λόφου του Καραβά. Το νεοσύστατο Μηχανουργείο του John McDowall έμελλε να εξελιχθεί σύντομα σε σημείο αναφοράς όχι μονάχα για την πόλη του Πειραιώς, αλλά για ολόκληρη την Ανατολή.

Ενδεικτική αρχειακή διαφημιστική καταχώρηση του Ατμοκίνητου Σιδηρουργικού Εργοστάσιου μετά Χυτηρίου, ιδιοκτησίας Τζων Μακ Δούαλλ, με την επωνυμία "Ο Ήφαιστος", μέσα από τις σελίδες του πειραϊκού Τύπου του έτους 1874.

Την επόμενη χρονιά (1875), το εν Πειραιεί Μηχανουργείο μετά Χυτηρίου του Τζων Μακ Δούαλλ με την επωνυμία "Ο Ήφαιστος" αριθμούσε ήδη 120 εργάτες και δυο ατμολέβητες 25 ίππων, αναλαμβάνοντας κάθε είδους εργασία, από μικρές τροποποιήσεις και επισκευές μέχρι την κατασκευή ατμομηχανών, ατμολεβήτων, ελαιοτριβείων, ελαιοπιεστηρίων, υδραυλικών τροχών, υδραυλικών στροφίγγων, ζυμωτικών μηχανών, τυπογραφικών πιεστηρίων, μύλων κινούμενων δια ατμού και εν γένει κάθε άλλο μηχάνημα:

Ενδεικτικές διαφημιστικές καταχωρήσεις του Ατμοκίνητου Σιδηρουργικού Εργοστασίου μετά Χυτηρίου / Μηχανουργείου "Ο Ήφαιστος" του Τζων Μακ Δούαλλ μέσα από τις σελίδες του πειραϊκού Τύπου του έτους 1876:

Έτερη διαφημιστική καταχώρηση του εν Πειραιεί Μηχανουργείου "Ο Ήφαιστος" του Τζων Μακ Δούαλ από τον Τύπο του έτους 1877:

Από την 9η Ιανουαρίου του έτους 1878, συνέταιρος του John McDowall στο Μηχανουργείο "O Ήφαιστος" υπήρξε ο επίσης Σκωτσέζος (με καταγωγή από το Joshstone της Σκωτίας) William Barbour,  σύζυγος μιας εκ των θυγατέρων του John McDowall με τον οποίον ο τελευταίος συνέστησε ομόρρυθμο εταιρία με την επωνυμία "MacDowall & Barbour".

Όπως μπορούμε να παρατηρήσουμε σε διάφορες διαφημιστικές καταχωρήσεις του Μηχανουργείου και (αργότερα) του Ναυπηγείου "Ο Ήφαιστος", τα ονοματεπώνυμα των δυο συνεταίρων και διευθυντών της εταιρίας γρήγορα εξελληνίστηκαν και καταγράφονταν ως Τζων Μακ Δούαλλ και Γουλιέλμος Βάρβουρ.

Ακολουθούν δυο ενδεικτικές εικονογραφημένες διαφημιστικές καταχωρήσεις του Μηχανουργείου "Ο Ήφαιστος" των Τζών Μακ Δούαλλ και Βάρβουρ μέσα από τις σελίδες του πειραϊκού Τύπου του έτους 1884:

Στα τέλη του 19ου αιώνα το Μηχανουργείο "Ο Ήφαιστος" του John McDowall και του William Barbour, με κινητήρια δύναμη τεσσάρων ατμομηχανών 100 ίππων, διέθετε Σχεδιαστήριο, Προτυποποιείο (όπου κατασκευάζονταν τα ξύλινα πρότυπα), Χυτήριο, Τορνευτήριο, Εφαρμοστήριο, Σιδηρουργείο, Λεβητοποιείο, καθώς και ξεχωριστό Χαλκουργείο και Ορειχαλκουργείο. Την ίδια εποχή, το εργοστάσιο απασχολούσε περισσότερους από 400 εργάτες, ο μεγαλύτερος όγκος των οποίων απασχολείτο στο τορνευτήριο και στο εφαρμοστήριο.

Στο σημείο αυτό αξίζει να αναφέρουμε πως το Μηχανουργείο των McDowall και Barbour αναλάμβανε την κατασκευή διαφόρων ατμόμυλων ανά την ελληνική επικράτεια, όπως λ.χ. του Α. Παπαγεωργακόπουλου και του Κ. Παναγιωτόπουλου στον Πειραιά, τον ατμόμυλο του Β. Καράμπελα στην Πάτρα αλλά και εκτός ελληνικής επικράτειας, όπως λ.χ. τον ατμόμυλο του Paterson στη Σμύρνη, του Οσμάν Φουάτ στην Κωνσταντινούπολη καθώς και τον Μέγα Ατμόμυλο των κληρονόμων του Γκερτιλί Πασά επίσης στην Πόλη, ο οποίος μάλιστα διέθετε ατμομηχανή 300 ίππων (!) και 10 μυλόλιθους! Εκτός από ατμόμυλους, το Μηχανουργείο του McDowall αναλάμβανε επίσης κατασκευές δημοσίων έργων (γέφυρες, εξέδρες κλπ) καθώς την κατασκευή πάσης φύσεως υδραυλικών μηχανών για τους τομείς της ελαιουργίας, της σαπωνοποιίας, της οινοποιίας, της κλωστοϋφαντουργίας κ.ο.κ.

Αξιοσημείωτο είναι δε το γεγονός πως αρκετά συχνά, στις σελίδες του Τύπου της εποχής, έκαναν την εμφάνισή τους καταχωρήσεις - επιστολές από επιχειρηματίες διαφόρων κλάδων προερχόμενων από διάφορα μέρη της Ελλάδος, οι οποίοι ευχαριστούσαν τον McDowall και το Μηχανουργείο του για τις μηχανές που τους κατασκεύαζε, ενώ παράλληλα συνιστούσαν την αγορά μηχανημάτων κατασκευαζόμενων αποκλειστικά στην Ελλάδα από το εν λόγω Μηχανουργείο.

Ενδεικτική ευχαριστήρια επιστολή προς τον Τζων Μακ Δούαλλ

Κατά το έτος 1896, έναν μόλις χρόνο πριν τον θάνατο του John McDowall, το Μηχανουργείο "Ο Ήφαιστος" καταγραφόταν επί της βιομηχανικής οδού Πλούτωνος (σσ. πρόκειται για την σημερινή οδό Μαυρομιχάλη, στο ύψος των καθέτων οδών Δραγατσανίου και Παπαστράτου), πλησίον του Εργοστασίου της Εταιρίας Αεριόφωτος Πειραιώς, του Νηματουργείου Ρετσίνα, του Ατμόμυλου του Σκλαβούνου, του Μηχανουργείου του Ν. Αργυρίου, του Ατμόμυλου του Ν. Σεφερλή και άλλων βιομηχανικών / βιοτεχνικών μονάδων του Πειραιά των τελών του 19ου αιώνα.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1920, στις σελίδες του Πανελληνίου Λευκώματος της Εθνικής Εκατονταετηρίδας, το Μηχανουργείον και Χυτήριον Τζων Μακ Δούαλ(λ), επί της οδού Πλούτωνος 64, καταγραφόταν ανάμεσα στα πλέον αξιόλογα εν Ελλάδι Μηχανουργεία.

Ενδεικτική ευχετήρια καταχώρηση του Μηχανουργείου "Ο Ήφαιστος", με έδρα πάντοτε επί της οδού Πλούτωνος, μέσα από τις σελίδες του πειραϊκού Τύπου του έτους 1928:

Έτος 1928

• Το Ναυπηγείο του John McDowall

Μια δεκαετία περίπου μετά την ίδρυση και λειτουργία του Μηχανουργείου, ο John McDowall προχώρησε στην ίδρυση του ομωνύμου ιδιόκτητου Ναυπηγείου (1882), διαβλέποντας κατ' αυτόν τον τρόπο στον σχεδόν ολικά ανεκμετάλλευτο κλάδο της ναυπηγικής στην Ελλάδα. Στο Ναυπηγείο "Ο Ήφαιστος" των McDowall και Barbour ναυπηγήθηκαν μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα 45 ατμόπλοια, εφάμιλλα των ευρωπαϊκών αλλά σε πολύ χαμηλότερα κόστη, τα οποία νηολογήθηκαν κατά κύριο λόγο στον Πειραιά, στη Σμύρνη και την Κωνσταντινούπολη.

Ενδεικτικά αρχειακά τεκμήρια μέσα από τις σελίδες του πειραϊκού Τύπου του έτους 1888 με αναφορά σε ναυπηγικές / επισκευαστικές εργασίες που παρείχε το εργοστάσιο Μακ Δούαλ. 

Σε σχετική δίγλωσση καταχώρηση των αρχών του 20ου αιώνα του εν Πειραιεί Μηχανουργείου και Ναυπηγείου "Ο Ήφαιστος" των Τζων Μακ Δούαλλ και Βάρβουρ το οποίο καταγραφόταν ως "το μέγιστον εν Ελλάδι και Ανατολή", αναφερόταν, συν τοις άλλοις, ότι το υπό εξέτασιν Ναυπηγείο αναλάμβανε την κατασκευή, ανακαίνιση και επισκευή σιδηρών και ξύλινων ατμόπλοιων. 

Ενδεικτικό αρχειακό τεκμήριο από τα τέλη της δεύτερης δεκαετίας του 20ου αιώνα με αναφορά στο Μηχανουργείο και Ναυπηγείο "Ο Ήφαιστος".

• Η Ελληνική Ατμοπλοΐα των Τζων Μακ Δούαλλ και Βάρβουρ

Στις αρχές της δεκαετίας του 1890, ο McDowall προχώρησε ένα βήμα παραπέρα ιδρύοντας την "Ελληνική Ακτοπλοΐα / Ατμοπλοΐα Τζων Μακ Δούαλλ και Βάρβουρ" η οποία διατήρησε κυρίαρχη θέση στα δρώμενα της ελληνικής ακτοπλοΐας / ατμοπλοΐας της χώρας μας από τα τέλη του 19ου μέχρι τα μέσα της δεύτερης δεκαετίας του 20ου αιώνα.

Αναχωρήσεις εκ Πειραιώς της Ελληνικής Ατμοπλοΐας Τζων Μακ Δούαλλ και Βάρβουρ (έτος 1893) 

Όπως είναι φυσικό, μια εταιρία του μεγέθους της Ελληνικής Ατμοπλοΐας Μακ Δούαλλ και Βάρβουρ γινόταν συχνά αντικείμενο αναφοράς στον Τύπο της εποχής.

Αναφορά στο ατμόπλοιο "Ποσειδών" της εταιρίας του Τζων (έτος 1895)

Επιστολή σε επιστολόχαρτο της Ελληνικής Ατμοπλοίας Μακ Δούαλλ και Βάρβουρ (έτος 1896)

Τα δυο πρώτα ατμόπλοια της νεοσύστατης εταιρίας, τα οποία ναυπηγήθηκαν στο Ναυπηγείο "Ο Ήφαιστος", υπήρξαν το "Αθηνά" και το "Μαργαρίτα", για να ακολουθήσουν το "Ποσειδών", το "Ήρα", το "Κλειώ", το "Εύβοια", το "Θέτις", το "Αφροδίτη" και τέλος το "Αντιγόνη".

Ενδεικτικές καταχωρήσεις της Ελληνικής Ατμοπλοΐας του Τζων από τις αρχές του 20ου αιώνα

Από τις αρχές της δεκαετίας του 1890 μέχρι και την εποχή του Μεσοπολέμου, ο Τύπος της εποχής κατακλύζεται από διαφημιστικές καταχωρήσεις / γνωστοποιήσεις / ανακοινώσεις της Ελληνικής Ατμοπλοΐας Τζων Μακ Δούαλλ και Βάρβουρ που αφορούν νέα ατμοπλοΐα, αλλαγή γραμμών και δρομολογίων αλλά και άλλα συμβάντα σχετιζόμενα με την εν λόγω εταιρία.

Έτος 1900 - Δρομολόγηση του "Αφροδίτη" στη γραμμή του Ευβοϊκού 

Γνωστοποίηση επανάληψης γραμμής Επτανήσου - Έτος 1903

Έτος 1905 - Μεταφορά του Πρακτορείου της εταιρίας στην οδό Σταδίου 66, πλατεία Ομονοίας

Έτος 1911 - Δρομολόγια Ελληνικής Ατμοπλοΐας

Έτος 1914 - Αγορά νέου ατμόπλοιου

Έτος 1915 - Το ατμόπλοιο "Έλση" στη γραμμή Αλεξανδρείας

Έτος 1915 - Γραμμή Πατρών - Κέρκυρας - Αγίων Σαράντα - Α/Π Μυκάλη

Επιστολή της Ελληνικής Ατμοπλοϊας Τζων Μακ Δούαλλ (21.11.1917)

•  Ο Πειραιώτης Τζων Μακ Δούαλ

Έπειτα από περισσότερα από 30 συναπτά έτη διαμονής στον Πειραιά, ο Σκωτσέζος στην καταγωγή Τζων Μακ Δούαλλ, αποτελούσε όχι μονάχα μια αναγνωρίσιμη προσωπικότητα της εγχώριας βιομηχανίας αλλά και ένα πρόσωπο κοινής αποδοχής στην πόλη του Πειραιά. Ο "μπάρμπα-Τζων", όπως χαρακτηριστικά τον αποκαλούσαν αρκετοί, έχαιρε της εκτίμησης μεγάλου μέρους του πληθυσμού αφού χάρις στη διορατικότητα και στην εργατικότητά του είχε κατορθώσει να στήσει εκ του μηδενός μια ισχυρή βιομηχανική μονάδα στον Πειραιά στην οποία έβρισκαν εργασία πολλοί Πειραιώτες. Μάλιστα στο Μηχανουργείο και στο Ναυπηγείο του McDowall είχαν μαθητεύσει πολλοί μηχανικοί και μηχανουργοί οι οποίοι αργότερα προχωρούσαν με τις δικές τους ανεξάρτητες επιχειρήσεις. 

Εκτός από τον πετυχημένο επαγγελματικό του βίο, ο McDowall μνημονεύεται σε αρκετές πηγές για τον εξαιρετικό του χαρακτήρα και το ήθος του, καθώς και για τις διευκολύνσεις που παρείχε στον εμπορικό και βιομηχανικό κόσμο της πόλης. Αξιοσημείωτες υπήρξαν δε οι πολλαπλές φιλανθρωπικές πράξεις στις οποίες είχε προβεί.

Ο Τζων Μακ Δούαλλ εκλέχθηκε επανειλημμένως Δημοτικός Σύμβουλος Πειραιώς εξαργυρώνοντας κατ'αυτόν τον τρόπο την εξαιρετική επαγγελματική και προσωπική του φήμη, διατέλεσε Πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου της πόλεως, ενώ απέτυχε να εκλεγεί βουλευτής Πειραιώς. Στις 5/17 Οκτωβρίου του 1897 ο John McDowall απεβίωσε και ετάφη την επομένη ημέρα στο Νεκροταφείο της Αναστάσεως όπου υφίσταται σε περίοπτη θέση, μέχρι τις ημέρες μας, ο σχετικός οικογενειακός τάφος. 

Το ταφικό μνημείο της οικογενείας του Τζων Μακ Δούαλλ στο Νεκροταφείο της Αναστάσεως:

Λεπτομέρεια της πλευρικής επιγραφής με αναφορά και στη σύζυγο του Τζων Μακ Δούαλλ Marcaret Dickie:

Δυο χρόνια αργότερα, στις 9 Νοεμβρίου του 1899, απεβίωσε ο γαμπρός του και συνέταιρος του Γουλιέλμος Βάρβουρ (William Barbur) αφήνοντας τη διεύθυνση όλων των επιχειρήσεων στα χέρια του ελληνοπρεπούς αναθρεμμένου υιού του John, John James McDowell, o οποίος συνέχισε στα χνάρια του πατέρα του, εκλεγόμενος μάλιστα βουλευτής Πειραιώς. Το 1917, η Ελληνική Ατμοπλοΐα του Τζων Μακ Δούαλλ συγχωνεύτηκε και αφομοιώθηκε από την Εταιρία Θαλασσίων Επιχειρήσεων του Αντωνίου Παληού. 

Τα ταφικά μνημεία του Τζων Μακ Δούαλλ και του Γουίλιαμ Βάρβουρ βρίσκονται το ένα δίπλα στο άλλο στο Νεκροταφείο της Αναστάσεως στον Πειραιά.

Το ταφικό μνημείο της οικογενείας του William Barbur (06.06.1843 - 09.11.1899) στη μαρμάρινη επιγραφή του οποίου γίνεται αναφορά στη σύζυγό του Allison Hunter Barbour (σσ. η οποία κατασκεύασε το εν λόγω μνημείο εις μνήμην του αγαπημένου της συζύγου) καθώς και στα τέκνα τους, την Lizzie Valentine Barbour και τον William Buchanan Barbour τα οποία αποβίωσαν σε μικρή ηλικία και ετάφησαν στο Βρετανικό Νεκροταφείο των Αθηνών:

Λεπτομέρεια της επιγραφής επί του ταφικού μνημείου του William Barbur:

Διαβάστε σχετικά θέματα:

Το μαγκανοπήγαδο του Τζων Μακ Δούαλλ στο Λεωνίδιο Αρκαδίας

Κείμενο - Πηγές:

Το κείμενο είναι πρωτότυπο, προϊόν προσωπικής έρευνας, προσωπικής εργασίας και προσωπικών εκτιμήσεων. Στοιχεία και πληροφορίες έχουν ληφθεί από τις κάτωθι πηγές:

• Εθνικόν Ημερολόγιον, Χρονογραφικόν, Φιλολογικόν και Γελοιογραφικόν - Σκόκος Κωνσταντίνος
• Πανελλήνιο Λεύκωμα Εθνικής Εκατονταετηρίδας, Εκδοτικός Οίκος Χατζηιωάννου.
• Τύπος Εποχής - Οδηγοί Πόλεως - Συλλεκτικοί Χάρτες (εκ προσωπικού αρχείου)

Φωτογραφίες: 

• Οι ιστορικές φωτογραφίες παρατίθενται για εκπαιδευτικούς σκοπούς - κάθε νόμιμο δικαίωμα ανήκει στους νομίμους κατόχους αυτών. 
• Όλες οι σύγχρονες φωτογραφίες του αφιερώματος ανήκουν στον γράφοντα το ιστολόγιο, διέπονται από κανόνες πνευματικής ιδιοκτησίας και προέρχονται από την προσωπική μου φωτογραφική σελίδα (ALL RIGHTS RESERVED). 
• Απαγορεύεται ρητά η χρήση, προβολή, αντιγραφή ή/και αναδημοσίευση με οποιοδήποτε τρόπο ή μέσο. 
• Όσοι παρανομούν διώκονται σύμφωνα με τις ισχύουσες διατάξεις του νόμου περί πνευματικής ιδιοκτησίας.