Η ΚΑΘΟΛΙΚΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΑΥΛΟΥ [1840]

Ο κάτωθι εικονιζόμενος εν Πειραιεί ιερός ναός των Καθολικών, ο οποίος τιμά με την ονομασία του τον Απόστολο Παύλο, επί της οδού Φίλωνος 23, αποτελεί έναν εκ των τεσσάρων παλαιοτέρων θρησκευτικών ναών της πόλης.

Όπως είναι γνωστό, η πόλη του Πειραιώς γνώρισε μια αρχικά σταδιακή και αργότερα αλματώδη ανάπτυξη σε όλους τους τομείς, μετά την ανασύστασή της κατά το έτος 1834. Ο πληθυσμός του Πειραιώς "εκτινάχθηκε" καθώς έποικοι από διάφορα μέρη της ελεύθερης και μη Ελλάδας άρχισαν να συρρέουν στην πόλη που έμελλε να γίνει το μεγαλύτερο λιμάνι της χώρας. Όπως ήταν φυσικό, ανάμεσα στους ανθρώπους αυτούς υπήρξαν αρκετοί Καθολικοί Χριστιανοί οι οποίοι προέρχονταν κυρίως είτε από τα Επτάνησα, τα Δωδεκάνησα και τις Κυκλάδες (Σύρο, Τήνο κλπ), είτε ξένοι υπήκοοι, κυρίως δυτικοευρωπαίοι (Γάλλοι, Ιταλοί, Γερμανοί, Αυστριακοί, Άγγλοι αλλά και Μαλτέζοι), οι οποίοι για διάφορους επαγγελματικούς-προσωπικούς λόγους αποφάσιζαν να μετοικήσουν στον Πειραιά. 

Η πρώτη αναφορά κάποιας υποτυπώδους θρησκευτικής συγκρότησης από πλευράς των Καθολικών του Πειραιά είναι στενά συνδεδεμένη με το όνομα του Φρειδερίκου Μαρκέττη (Federico Marchetti). Ο εν λόγω πλούσιος έμπορος και ναυτικός πράκτορας, ενδιαφερόμενος για τη λειτουργική ζωή των συμπολιτών του, δημιούργησε μέσα στο μέγαρο του ένα παρεκκλήσι, στο οποίο λειτουργούσε τις Κυριακές και τις γιορτές καθολικός ιερέας προερχόμενος από την Αθήνα. Όμως, κατά το έτος 1837, το προαναφερθέν ακίνητο πωλήθηκε και ως εκ τούτου οι Καθολικοί το θρήσκευμα Πειραιείς αναγκάσθηκαν να αναζητήσουν κάποιον άλλο τόπο λατρείας.

Στις 11 Ιανουαρίου 1837, ο αιδεσιμότατος Κωνσταντίνος Σαργολόγος, γενικός τοποτηρητής και πρεσβύτερος της ενορίας των Αθηνών, ενημέρωνε σχετικά τον Σεβασμιότατο Βλάγκη, ο οποίος βρισκόταν στη Σύρο, με μια χαρακτηριστική επιστολή στην οποία συν τοις άλλοις ανέφερε τα εξής: "Το μέγαρο στο οποίο ετελείτο μέχρι τώρα η λειτουργία, πουλήθηκε στο κράτος για να εγκατασταθεί σ'αυτό η Σχολή της Αίγινας. Γι αυτό πρέπει να κατέβω στον Πειραιά και να αναζητήσω άλλον τόπο. Σκέφθηκα λοιπόν να ιδρύσω ναό δεδομένου ότι ο Πειραιάς σε λίγο θα εξελιχθεί στο μεγαλύτερο λιμάνι της Ελλάδος...".

Η πρώτη - προσωρινή βέβαια - λύση για την στέγαση των θρησκευτικών λειτουργιών των καθολικών του Πειραιά ήταν η ενοικίαση ενός σπιτιού που μετατράπηκε σε παρεκκλήσι. Η δε πρόταση του αιδεσιμότατου Σαργολόγου περί ιδρύσεως καθολικού ναού στον Πειραιά εκτιμήθηκε ιδιαιτέρως από τον ιππότη Anton von Prokesch-Osten (1795-1876), πρεσβευτή της Αυστρίας στην Αθήνα, ο οποίος από την 5η Μαρτίου του 1837, σε σχετική συνεδρίαση της διαχειριστικής Επιτροπής της Καθολικής Εκκλησίας Αθηνών, είχε εκθέσει την ανάγκη ανεγέρσεως Καθολικού Ιερού Ναού στον Πειραιά, εκεί όπου μεταξύ των άλλων 200 οικογένειες Μαλτέζων εργατών και αλιέων δεν διέθεταν χώρο λατρείας, ενώ επιπρόσθετα στον Πειραιά υπήρχαν πολλά πληρώματα προερχόμενα από την Γαλλία, την Ιταλία και την Αυστρία. Λίγες εβδομάδες αργότερα, την 4η Ιουνίου του 1837, ο ναύαρχος Dandolo, αρχηγός της ναυλοχούσης αυστριακής μοίρας στον Πειραιά προσέφερε το ποσό των 1.128,65 δρχ., κατόπιν σχετικού εράνου που είχε διεξαχθεί. 

Anton von Prokesch-Olsen (Πηγή: Wikipedia)

Ειρήσθω εν παρόδω, ο Ιάκωβος Τούντας, κάτοικος Αθηνών και ιδιοκτήτης οικοπέδου 1.600 πήχεων, προσέφερε 200 πήχεις για την ανέγερση του ναού καθώς το υπόλοιπο του οικοπέδου του, είχε δεσμευθεί από το κράτος για την ανέγερση ενός δημοσίου οικοδομήματος. Το Συμβούλιο που είχε συσταθεί υπό τον Prokesch-Osten ζήτησε τότε από τον Τούντα να του παραχωρήσει όλα τα δικαιώματα του εν λόγω οικοπέδου έναντι αποζημιώσεως, και εν συνεχεία πρότεινε στο Κράτος την ανταλλαγή του οικοπέδου με άλλο, ίσης αξίας. Ο χώρος όμως που προτάθηκε αρχικά από το Ελληνικό Κράτος, βόρεια της Ζέας κρίθηκε ακατάλληλος. Μετά από νέες διαπραγματεύσεις έγινε τελικά αποδεκτό το οικόπεδο της οδού Φίλωνος 23, στο οποίο υψώνεται μέχρι και στις ημέρες μας (21ος αιώνας) ο καθολικός θρησκευτικός ναός προς τιμήν του Αγίου Παύλου.

Μετά την απόκτηση του οικοπέδου, ζητήθηκε από τον γνωστό αρχιτέκτονα Eduard Schaubert (πλήρες ονοματεπώνυμο Gustav Eduard Schaubert / εξελληνισμένο Εδουάρδος Σάουμπερτ, 1804 - 1860) να εκπονήσει μια αρχιτεκτονική μελέτη για την κατασκευή του ιερού ναού. Το σχέδιο του Schaubert παρουσιάστηκε στην Επιτροπή στις 7 Οκτωβρίου 1838 και έγινε δεκτό αφού έγιναν ελαφρές τροποποιήσεις. Εν τω μεταξύ, ο πρόεδρος της σχετικής Επιτροπής ιερέας Σαργολόγος και ο Χριστόφορος Σδρένιας είχαν συλλέξει για τους σκοπούς του έργου το ποσό των 25.000 δραχμών, προερχόμενο κυρίως από την προαναφερθείσα Αυστριακή Μοίρα. Κατά τον ίδιο μήνα αποφασίστηκε επίσημα πως ο υπό ανέγερση ιερός ναός θα αφιερωνόταν στον Άγιο Παύλο, ο οποίος ως γνωστόν, μετά το κήρυγμά του στην Αθήνα, είχε κατέλθει στον Πειραιά προτού αναχωρήσει προς την Κόρινθο. Η θεμέλιος λίθος του νέου ιερού ναού τέθηκε με κάθε επισημότητα στις 23 Οκτωβρίου 1838 παρουσία του αιδεσιμότατου Κωνσταντίνου Σαργολόγου, του Prokesch Osten καθώς και των ιερέων Δομήνικου Origini και Φραγκίσκου Βιδάλη. Αμέσως μετά, οι εργασίες κατασκευής ξεκίνησαν υπό την επίβλεψη των διακεκριμένων αρχιτεκτόνων Theophilus Hansen και Christian Lorenzen. Στο τέλος Νοεμβρίου του έτους 1938, οι εργασίες του κτιρίου είχαν αποπερατωθεί, ενώ η Επιτροπή στις επόμενες συνεδριάσεις της αποφάσισε η στέγη του ιερού ναού να λάβει το σχήμα της Βασιλικής. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός πως το συνολικό κόστος του έργου ανήλθε σε 48.275,37 δραχμές, εκτός από διάφορα υλικά που πρόσφεραν οι Καθολικοί του Πειραιά και της Αυστρίας. Οι διάφοροι έρανοι απέδωσαν συνολικά το ποσό των 43.177,58 δραχμών ενώ το υπόλοιπο, το πρόσφερε ο Prokesch Osten υπό μορφή δανείου. Ο ίδιος μερίμνησε μάλιστα για το φύτεμα δένδρων και κληματαριών στον ελεύθερο χώρο γύρω από τον ναό.

Ο νεότευκτος ναός, διαστάσεων 19,35 επί 9,20 μέτρων, με την χαρακτηριστική ξύλινη οροφή, αφιερώθηκε όπως προαναφέραμε στον Απόστολο Παύλο. Τα επίσημα εγκαίνια της υπό εξέτασιν εκκλησίας πραγματοποιήθηκαν στις 29 Νοεμβρίου 1840, ημέρα Κυριακή, παρουσία του Σεβασμιότατου Λουδοβίκου-Μαρία Βλάγκη, Επισκόπου Σύρου και επιτετραμμένου της Αγίας Έδρας στην ηπειρωτική Ελλάδα, του Εφημερίου Αθηνών Κωνσταντίνου Παλαιολόγου και του Εφημερίου του Βασιλικού Οίκου, ενώ παρόντα ήταν επίσης μέλη του διπλωματικού σώματος πολλών ξένων χωρών, ο πρεσβευτής της Αυστρίας Prokesch d'Osten, ο πρεσβευτής της Γαλλίας De la Gréné, ο διοικητής των Αθηνών Λεβέν, καθώς και πλήθος κόσμου από την Αθήνα και τον Πειραιά. Η πρώτη θεία λειτουργία έλαβε χώρα την Πρωτοχρονιά του 1840 από τον αιδεσιμότατο Μαρίνο Δούναβη, ο οποίος ορίστηκε πρώτος εφημέριος της Ενορίας του Αγίου Παύλου στον Πειραιά. 

Στις 27 Νοεμβρίου της επομένης χρονιάς (1841), τοποθετήθηκε η εικόνα του Αποστόλου Παύλου, δια χειρός Gustav Frank, o οποίος κατέγραψε τον Άγιο περιστοιχισμένο από μερικούς πιστούς, τους οποίους ευλογεί την στιγμή της αναχωρήσεως από τον Πειραιά προς την Κόρινθο. Άξιο αναφοράς το γεγονός πως κατά την 16η Ιανουαρίου του 1843, ο Βασιλέας Όθωνας και η σύζυγός του Αμαλία, κατελθόντες στον Πειραιά, επισκέφθηκαν τον ιερό ναό του Αγίου Παύλου. 

Ο Φρούραρχος Πειραιώς, ίλαρχος Γ. Αγγελόπουλος, στο έργο του "Στατιστική Πειραιώς" του 1852 ανέφερε πως ο Πειραιεύς εκείνων των καιρών διέθετε τέσσερις εκκλησίες, τρεις ανατολικές και μια δυτική, την εκκλησία του Αγίου Παύλου. Ο προαναφερθείς, στο ίδιο έργο, συμπλήρωνε σχετικά με την δυτική εκκλησία πως βρισκόταν επί της οδού Φίλωνος, όπισθεν του Πολεμικού Σχολείου (σσ. της Στρατιωτικής Σχολής Ευελπίδων του Πειραιά), με περίβολο και οίκημα δια τον ιερέα.

Η παρουσία της Καθολικής εκκλησίας του Αγίου Παύλου αποτέλεσε το έναυσμα και τη βάση για την μετέπειτα παρουσία των λεγόμενων καθολικών - "δυτικών" σχολείων στην πόλη του Πειραιά. Η αρχή έγινε το 1859 όταν ο τότε εφημέριος του Αγίου Παύλου προσκάλεσε τέσσερις εξ Γαλλίας αδελφές μοναχές του τάγματος του Αγίου Ιωσήφ από τις δραστηριότητες των οποίων προέκυψε εν τέλει το 1861 η ίδρυση της Ελληνογαλλικής Σχολής "Jeanne D'Arc". Μερικές δεκαετίες αργότερα, στα τέλη του 19ου αιώνα, θα ακολουθήσει η ίδρυση του έτερου Έλληνο-γαλλικού σχολείου της πόλης, της Ελληνογαλλικής Σχολής "Ο Άγιος Παύλος".

Αναφορά στην "Καθολική Εκκλησία του Πειραιώς, αφιερωμένη εις τον Απόστολον Παύλον", από το Π. Καμπούρογλου, στα τέλη του 19ου αιώνα:

Πηγή: Π. Καμπούρογλου "Ιστορία του Πειραιώς από του 1833-1882 έτους" 

Κατά το έτος 1896, στην εν Πειραιεί καθολική εκκλησία του Αγίου Παύλου, έλαβαν χώρα εργασίες μετασκευής και η κύρια πρόσοψη του ναού πήρε τη μορφή που έχει σήμερα. Από αρχιτεκτονικής άποψης, μια βάση από μεγάλες ορθογώνιες πέτρες υποβαστάζει 4 στρογγυλές κολόνες οι οποίες βρίσκονται τοποθετημένες πάνω σε μαρμάρινες βάσεις. Τα κιονόκρανα και οι παραστάδες είναι κορινθιακού ρυθμού ενώ το επιστύλιο μαζί με το διάζωμα σχηματίζουν ένα τρίγωνο αέτωμα. Στις δύο άκρες της πρόσοψης δυο τετράγωνοι πυργίσκοι χρησιμεύουν για καμπαναριά, σε σχέση με το ένα και μοναδικό καμπαναριό που προϋπήρχε στο αρχικό κτίριο του 1839.

Έτος 1902 - Δοξολογία υπέρ των γενεθλίων του Αυτοκράτορα της Αυστρίας Φραγκίσκου Ιωσήφ

Στις σελίδες τους Πλήρους Οδηγού της πόλης του Πειραιώς του έτους 1906-1907, η δυτική εκκλησία του Αγίου Παύλου καταγραφόταν "μεταξύ Ορφανοτροφείου και Ταχυδρομείου", ενώ ως ιερέας του ναού αναφερόταν ο Πρωτονοτάριος Ιωάννης Παλαιολόγος.

Ενδεικτικό αρχειακό τεκμήριο μέσα από τις σελίδες του ημερησίου πειραϊκού Τύπου του έτους 1924 με αναφορά στον εορτασμό των Χριστουγέννων εις τον ιερό ναό του Αγίου Παύλου (των Δυτικών) αλλά και στην εντυπωσιακή φάτνη (ιταλιστί presepio) η οποία είχε εισαχθεί από την Ρώμη.

Στον Μέγα Οδηγό του Πειραιώς της περιόδου 1928-1929 καθώς και στην αντίστοιχη συμπεπληρωμένη έκδοση του 1929-1930, η καθολική εκκλησία του Αγίου Παύλου, αναφερόμενη ως "Δυτική", καταγραφόταν σταθερά επί της οδού Φίλωνος στον κατάλογο με τις "Ξένες Εκκλησίες" της πόλεως, ενώ στους ίδιους Οδηγούς υφίσταντο αναφορές στο παρεκκλήσιο του Αγίου Ιωσήφ "εις την Σχολήν Καλογραιών".

Στον ημερήσιο Πειραϊκό Τύπο του 1930, υπάρχει η κάτωθι αναφορά στην "υπέροχο εορτή των Δυτικών", σε σχέση με τον εορτασμό του μυστηρίου της Ευχαριστίας (Corpus Domini), υπό τον εφημέριο αιδεσιμότατο Ιωακείμ Μέκα. 

Στο σημείο αυτό αξίζει να αναφερθούν επιγραμματικά οι εφημέριοι του ιερού ναού του Αγίου Παύλου, από το έτος ιδρύσεώς του και τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια: Μαρίνος Δούναβης (1840-1854), Γεώργιος Χαλαβαζης (1854-1869), Ιωάννης Παλαιολόγος (1869-1874), Νικόλαος ᾿Απέργης (1874-1875), Ιωάννης Ξανθάκης (1875-1879), Ιωάννης Ζαλώνης (1879-1883), Ιωάννης Παλαιολόγος (1883-1921), Ιωακεὶμ Μίχας (1921-1931), Σεβαστιανός Παλαιολόγος (1931-1945), Βενέδικτος Πρίντεζης (1945-1949) και Μακάριος Βουτσίνος (1949). 

Στην κάτωθι φωτογραφική λήψη των τελών της δεκαετίας του 1950 από το αρχείο του φωτογράφου Gian Battista Colombo (Giancolombo) καταγράφεται ένα αυτοκίνητο των ΚΤΕΛ να κατέρχεται από την οδό Καθολικής Εκκλησίας (σσ. όπου υπήρχαν αφετηρίες - σήμερα πεζόδρομος) και να στρίβει στην οδό Μεγάλης Βρετανίας (νυν Εθνικής Αντιστάσεως) με κατεύθυνση προς την πλατεία Ιπποδάμειας ενώ στο βάθος διακρίνεται ο υπό εξέτασιν ιερός ναός του Αγίου Παύλου.

Ενδεικτικά αρχειακά τεκμήρια από το πρώτο μισό της δεκαετίας του 1960 με αναφορά στον ιερό ναό του Αγίου Παύλου Πειραιώς, επί της οδού Φίλωνος στον αριθμό "23":

Κατά το έτος 1971, πραγματοποιήθηκε μια εκ νέου επέκταση της εκκλησίας καθώς προστέθηκαν στο κεντρικό τμήμα του ναού δύο πλάγια κλίτη, πλάτους 5 μέτρων το καθένα ενώ άθικτη έμεινε μονάχα η πρόσοψη, όπως όριζε η απόφαση του υπουργείου. Οι σημερινές διαστάσεις της εκκλησίας είναι 24 μέτρα μήκος, 21 μέτρα πλάτος και 8,50 μέτρα ύψος.

Αρχειακό τεκμήριο από το έτος 1975 με τον τότε εφημέριο της ενορίας Δομήνικο Ψάλτη πλαισιωμένο από τα παιδιά της Πρώτης Κοινωνίας.

Ακολουθούν μερικές σύγχρονες φωτογραφίες από τον εν Πειραιεί καθολικό ιερό ναό του Αγίου Παύλου, όπως καταγράφηκε κατά το έτος 2010:

Αντί επιλόγου, δυο βραδινές φωτογραφικές καταγραφές του καθολικού ιερού ναού του Αγίου Παύλου Πειραιώς:

Διαβάστε σχετικά θέματα:

Η ιστορία της Ελληνογαλλικής Σχολής "Ο Άγιος Παύλος"

Η ιστορία της Ελληνογαλλικής Σχολής "Jeanne D'Arc"

Το κοιμητήριο των Καθολικών (Νεκροταφείο Αναστάσεως)

Ο ιερός Καθολικός Ναός Αθηνών του Αγίου Διονυσίου του Αρεοπαγίτου

Κείμενο - Πηγές:

Το κείμενο είναι πρωτότυπο, προϊόν προσωπικής έρευνας, προσωπικής εργασίας και προσωπικών εκτιμήσεων. Στοιχεία και πληροφορίες ελήφθησαν από τις κάτωθι πηγές:

• "Πειραιάς 1834-1912", Σταματίνα Μαλικούτη, Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς 
• "Στατιστική Πειραιώς", Γ. Αγγελόπουλου, Ελεύθερη Σκέψις 
• "Ιστορία του Πειραιώς από του 1833-1882 έτους" υπό Παντολέοντος Καμπούρογλου, Βιβλιοθήκη Ιστορικών Μελετών 
   
• Τύπος Εποχής - Οδηγοί Πόλεως

Φωτογραφίες:

• Όλες οι φωτογραφίες του αφιερώματος ανήκουν στον γράφοντα το ιστολόγιο, διέπονται από κανόνες πνευματικής ιδιοκτησίας και προέρχονται από την προσωπική μου φωτογραφική σελίδα (ALL RIGHTS RESERVED). 
• Απαγορεύεται ρητά η χρήση, προβολή, αντιγραφή ή/και αναδημοσίευση με οποιοδήποτε τρόπο ή μέσο. 
• Όσοι παρανομούν διώκονται σύμφωνα με τις ισχύουσες διατάξεις του νόμου περί πνευματικής ιδιοκτησίας.