ΛΕΩΦΟΡΟΣ ΧΑΡΙΛΑΟΥ ΤΡΙΚΟΥΠΗ

Η λεωφόρος Χαρίλαου Τρικούπη, της οποίας η παλαιότερη (αρχική) ονομασία υπήρξε λεωφόρος Αρτέμιδος, αν και όχι ιδιαίτερα μεγάλη σε έκταση έχοντας συνολικό μήκος περί τα 600 μέτρα, αποτελεί έναν από τους λεγόμενους παραδοσιακούς κεντρικούς δρόμους της πόλης του Πειραιώς. 

Ο εν λόγω δρόμος, άρχεται από το ύψος της παλαιάς συνοικίας των Υδραίων, παραπλεύρως του ιερού ναού του Αγίου Νικολάου, σε μικρή απόσταση από το σημείο εκκίνησής της διασταυρώνεται με τη λεωφόρο Ηρώων Πολυτεχνείου (παλαιότερες ονομασίες λεωφόρος Σωκράτους και Διαδόχου / Βασιλέως Κωνσταντίνου) και τερματίζει στο Πασαλιμάνι (λιμήν Ζέας) όπου "ενώνεται" με την παραλιακή ακτή Τρύφωνος Μουτζοπούλου και την αρχή της λεωφόρου Ζαννή.

Η όψη της λεωφόρου Χαριλάου Τρικούπη όπως καταγράφηκε σε ένα επιχρωματισμένο επιστολικό δελτάριο περί αρχές του 20ου αιώνα, στο τμήμα αυτής από το ύψος των οδών Περικλέους και Καραΐσκου προς το Πασαλιμάνι.

Μέσα στις σελίδες του Πλήρους Οδηγού του Πειραιώς του 1906-1907, η λεωφόρος Αρτέμιδος καταγράφεται να "άρχεται εκ του Αγίου Νικολάου, τέμνει την λεωφόρον Σωκράτους και καταλήγει εις την Ζέαν". Λίγα χρόνια αργότερα, στον Πανελλήνιο Οδηγό του 1912 υπό Κ. Σταματίου και Β. Μπουζούρα, η οδός Αρτέμιδος καταγράφεται ήδη με την νέα της ονομασία (ήτοι ως "Χαριλάου Τρικούπη"), ενώ το ίδιο συμβαίνει σε αντίστοιχο Οδηγό του έτους 1916 (σσ. "Αρτέμιδος (νυν Χαριλάου Τρικούπη)"). Στον Μέγα Οδηγό του Πειραιώς του 1929 - 1930, η οδός Χαριλάου Τρικούπη καταγράφεται ως "όπισθεν Αγίου Νικολάου".

Το παρόν ιστορικό / φωτογραφικό οδοιπορικό στην εν Πειραιεί λεωφόρο Χαριλάου Τρικούπη ξεκινά με την κάτωθι ασπρόμαυρη λήψη του Harry Weber από τη δεκαετία του 1960, όπου καταγράφεται η αρχή της οδού Χαριλάου Τρικούπη στο ύψος της διπλής συμβολής αυτής με την οδό Σαχτούρη και την οδό Αγίου Νικολάου. 

Στην αρχή της υπό εξέτασιν οδού Χαριλάου Τρικούπη και Φίλωνος γωνία, καταγράφεται ένα νεοκλασικό κτίριο στο ισόγειο του οποίου λειτουργούσε το ουζερί του Δημοσθένη Τσαγγούρη (όπου γυρίστηκαν σκηνές της ταινίας "Ποτέ την Κυριακή" με την Μελίνα Μερκούρη) και στον άνω όροφο διακρίνεται η πινακίδα του Ξενοδοχείου "Δωδεκάνησος". Στα αριστερά βεβαίως, τα καταστήματα της δημοτικής αγοράς του Αγίου Νικολάου (κατεδαφισμένα).

"Ποτέ την Κυριακή" (Never on Sunday) - Στο ουζερί του Τσαγγούρη

Το προαναφερθέν σημείο όπως παρουσιάζεται μέσα από μια σύνθεση / αντιπαραβολή του Πειραιά του "χθες" και του "σήμερα" μέσα από το προσωπικό πρωτότυπο project Πειραιάς / Piraeus Retronaut:

Μια ευρεία φωτογραφική καταγραφή του ιδίου σημείου κατά το έτος 2012, με το Μέγαρο Δ. Τράκη γραφείων και ισόγειων καταστημάτων στη συμβολή της οδού Χαριλάου Τρικούπη 1 και Φίλωνος:

Έναντι του προαναφερθέντος Μεγάρου Δ. Τράκη, πάντοτε στη συμβολή της υπό εξέτασιν λεωφόρου Χαριλάου Τρικούπη με την οδό Φίλωνος που τερματίζει στο σημείο αυτό, το γωνιακό πολυώροφο κτίριο του σημερινού ξενοδοχείου "Ποσειδώνιο", αρχικά ως ξενοδοχείο "Σέριφος" του Ν. Καταλειφού.

Ιστορικό τεκμήριο από το έτος 1884 με αναφορά στην οικία του Ιωάννου Σέρου, "κατά την διασταύρωσιν των οδών Φίλωνος και Αρτέμιδος, παρά το Τελωνείον".

Ευρεία άποψη της λεωφόρου Χαρίλαου Τρικούπη από τον Άγιο Νικόλαο μέχρι το ύψος της οδού Νοταρά, όπου σήμερα πλέον υψώνονται αποκλειστικά πολυώροφα κτίρια γραφείων με ισόγεια καταστήματα πάσης φύσεως, πολυκατοικίες με διαμερίσματα αλλά και τα ξενοδοχεία "Γλάρος", "Ποσειδώνιο" κλπ.:

Το ως άνω εικονιζόμενο τμήμα της οδού Χαριλάου Τρικούπη, από τον Άγιο Νικόλαο και την οδό Φίλωνος μέχρι την Νοταρά, την Λεωσθένους και την Κολοκοτρώνη υπήρξε η αρχή της κακόφημης συνοικίας της Τρούμπας του Πειραιά. Αξιοσημείωτο επίσης το γεγονός πως το εν λόγω τμήμα της λεωφόρου Χαρίλαου Τρικούπη από τον Άγιο Νικόλαο μέχρι τη λεωφόρο Ηρώων Πολυτεχνείου, παλαιότερα ήταν ιδιαίτερα δύσκολο ως προς την προσπέλαση διαβατών και αμαξών, λόγω της κλίσεως της ανηφόρας/κατηφόρας αλλά και του πετρώδους του υπεδάφους. Μεταπολεμικά βέβαια, το εν λόγω τμήμα της υπό εξέτασιν οδού ασφαλτοστρώθηκε και ομαλοποιήθηκε.

Ιστορικό τεκμήριο από τα τέλη της δεκαετίας του 1920 με αναφορά στο "Νέον Αμερικανικόν Ξενοδοχείον Ύπνου" "Πανελλήνιον" του Σάββα Θεοδώρου, το οποίο λειτουργούσε στη διασταύρωση των οδών Φίλωνος και Χαριλάου Τρικούπη 6.

Νέον Αμερικάνικον Ξενοδοχείον Ύπνου "Πανελλήνιον" Σάββα Θεοδώρου (Ροδίου)

Την ίδια περίπου εποχή, στις αρχές της δεκαετίας του 1930, στον αριθμό "8" της υπό εξέτασιν λεωφόρου Χαριλάου Τρικούπη, τα γραφεία των εργολάβων φορτοεκφορτώσεων και ιδιοκτητών φορτηγίδων Ν. και Δ. Κορδιόλη:

Η ανηφορική λεωφόρος Χαρίλαου Τρικούπη από την οδό Νοταρά προς τη λεωφόρο Ηρώων Πολυτεχνείου: 

Μια βραδινή φωτογραφική καταγραφή της οδού Χαριλάου Τρικούπη από το ίδιο περίπου σημείο, με γωνία λήψης προς το λιμάνι του Πειραιά, στην οποία διακρίνεται εκτός από τον ιερό ναό του Αγίου Νικολάου, το φωτισμένο Silo και οι αποθήκες του λιμανιού στην Ηετιώνεια Ακτή:

Το υπό εξέτασιν τμήμα της λεωφόρου Χαριλάου Τρικούπη όπως καταγράφηκε φωτογραφικά το χιονισμένο πρωινό της 16ης Φεβρουαρίου του έτους 2021:

Ο Στέλιος Σκοπελίτης βρέθηκε στον Πειραιά των τελών της δεκαετίας του 1960 και των αρχών της δεκαετίας του 1970 αποτυπώνοντας τμήματα της οδού Χαριλάου Τρικούπη μέσα από φωτογραφίες όπως η παρακάτω, η οποία εικονίζει έναν ηλικιωμένο με μαγκούρα να κατηφορίζει την υπό εξέτασιν οδό προς τον Άγιο Νικόλαο με φόντο ένα νεοκλασικό κτίριο, στο ισόγειο του οποίου λειτουργούσε το καφέ-μπαρ "Άνεσις", όπως πληροφορεί η σχετική πινακίδα στη γωνία με την οδό Νοταρά:

Η ως άνω ασπρόμαυρη φωτογραφία του Στέλιου Σκοπελίτη χρησιμοποιήθηκε ως βάση στην επόμενη σύνθεση / αντιπαραβολή του Πειραιά του "χθες" και του "σήμερα" μέσα από το προσωπικό πρωτότυπο project Πειραιάς / Piraeus Retronaut:

Τα δυο διαδοχικά παραδοσιακά οικήματα στη συμβολή της Χαριλάου Τρικούπη με την οδό Νοταρά έχουν δώσει τη θέση τους στο κάτωθι εικονιζόμενο πολυόροφο κτίριο γραφείων και ισογείων καταστημάτων.

Χρώματα δύσης ηλίου στην οδό Χαριλάου Τρικούπη με φόντο τον Άγιο Νικόλαο, το Τελωνείο και στο βάθος το Silo του λιμανιού. Στα δεξιά η Γενική Κλινική Γεωργίου και Ειρήνης Γιάγκου (έτος ιδρύσεως 1965), στη συμβολή των οδών Κολοκοτρώνη και Χαριλάου Τρικούπη. 

Στην προαναφερόμενη διασταύρωση των οδών Χαρίλαου Τρικούπη και Κολοκοτρώνη, στα μέσα Απριλίου του έτους 2022. Το πάλαι ποτέ πολυόροφο κτίριο της Γενικής Κλινικής Γιάγκου σε φάση ανακατασκευής.

Για την ιστορία, στην ως άνω διασταύρωση της οδού Αρτέμιδος και Κολοκοτρώνη στον Πειραιά των τελών του 19ου αιώνα, καταγραφόταν η κάτωθι εικονιζόμενη πατρική οικία του μεγάλου αρχιτέκτονα, πολεοδόμου ακαδημαϊκού και στοχαστή Δημητρίου Πικιώνη (1887-1968), υιού του εμπόρου γαιανθράκων Πέτρου Δ. Πικιώνη. Η γωνιαία οικία Πικιώνη, η οποία δόθηκε ως προικώο στην αδελφή του, υπέστη καταστροφές κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου και των Δεκεμβριανών, αργότερα ενοικιάστηκε σε τρίτους (μεταξύ των οποίων και σε κλινική) και τέλος κατεδαφίστηκε για να κτιστεί το νέο πολυόροφο κτίριο που υφίσταται μέχρι τις μέρες μας (21ος αιώνας).

Την ίδια εποχή (τέλη 19ου αιώνα), στην ως άνω διασταύρωση καταγραφόταν επίσης το Παρθεναγωγείον της Ασπασίας Τσιτσίνη, αργότερα στα μέσα της δεκαετίας του 1920 καταγραφόταν η έδρα της Γενικής Ασφάλειας της Χωροφυλακής, ενώ μεταπολεμικά (στις αρχές της δεκαετίας του 1950), λειτουργούσε το λαοφιλές φωτογραφικό studio του φωτογράφου Στάθη Κόζα.

Η συμβολή της υπό εξέτασιν οδού Χαριλάου Τρικούπη με την οδό Κολοκοτρώνη όπως καταγράφηκε τον Ιανουάριο του έτους 2024:

Το ως άνω γωνιακό κτίριο όπως καταγράφηκε στις αρχές του έτους 2025:

 

Βαδίζοντας στην οδό Χαριλάου Τρικούπη, στο ύψος μεταξύ των οδών Λεωσθένους και Κολοκοτρώνη, στις αρχές του έτους 2025:

Στη συμβολή της υπό εξέτασιν λεωφόρου Χαρίλαου Τρικούπη 13 με την μικρή οδό Λεωσθένους ο φωτογραφικός φακός κατέγραψε στις αρχές της δεκαετίας του 2010 το κάτωθι χαρακτηριστικό γωνιακό διατηρητέο κτίριο. Λίγα χρόνια αργότερα, στο εν λόγω κτίριο, κατόπιν σχετικών εργασιών ανακαίνισης / αποκατάστασης, λειτούργησαν ενοικιαζόμενα διαμερίσματα. 

Η επόμενη σύνθεση / αντιπαραβολή του Πειραιά του "χθες και του σήμερα", αφορά ένα αρκετά κεντρικό σημείο της πόλης, τη διασταύρωση της κεντρικής λεωφόρου Ηρώων Πολυτεχνείου και της Χαριλάου Τρικούπη. Το κάτωθι εικονιζόμενο εξαιρετικής αρχιτεκτονικής τριώροφο νεοκλασικό κτίριο βρισκόταν στη συμβολή της σημερινής λεωφόρου Ηρώων Πολυτεχνείου με την οδό Χαριλάου Τρικούπη μέχρι το 1963 (έτος κατεδάφισης):

Την εποχή εκείνη στο κτίριο πλην των κατοικιών στεγαζόταν ένα εργαστήριο ραδιοφώνων - τηλεοράσεων, το ραφείο του Γ. Σταματόπουλου, ένα κατάστημα κατασκευής γύψινων διακοσμήσεων και οι επιχειρήσεις Οικονομίδη.

Η σχετική σύνθεση / αντιπαραβολή του Πειραιά του "χθες" και του "σήμερα" μέσα από το προσωπικό πρωτότυπο project Πειραιάς / Piraeus Retronaut:

Ευρεία φωτογραφική αποτύπωση της συμβολής της λεωφόρου Ηρώων Πολυτεχνείου και της λεωφόρου Χαριλάου Τρικούπη όπως καταγράφηκε κατά το έτος 2012.

Το πολυόροφο κτίριο με τα ισόγεια καταστήματα στη συμβολή της λεωφόρου Χαριλάου Τρικούπη με τη λεωφόρο Ηρώων Πολυτεχνείου 90 (σσ. η κεντρική είσοδος είναι επί της Ηρώων Πολυτεχνείου) οικοδομήθηκε κατά την περίοδο 1963-1964, από τον Μ. Πετρόχειλο, όπως μαρτυρά η σχετική μαρμάρινη επιγραφή στην είσοδο της κατασκευής.

Στη διασταύρωση των λεωφόρων Ηρώων Πολυτεχνείου και Χαριλάου Τρικούπη, το καλοκαίρι του έτους 2020:

Στην ίδια διασταύρωση, το καλοκαίρι του έτους 2021 - στο βάθος διακρίνεται ελάχιστα το ωρολόγιο του SiLo.:

Έτερη φωτογραφική καταγραφή της ιδίας διασταύρωσης κατά τον μήνα Μάιο του έτους 2022:

Τα χρώματα του πειραϊκού ουρανού την ώρα της δύσεως του ηλίου όπως καταγράφηκαν από τη διασταύρωση των οδών Χαριλάου Τρικούπη και Ηρώων Πολυτεχνείου κατά το θέρος του έτους 2023:

Αρχές του έτους 2024 στη διασταύρωση των οδών Χαριλάου Τρικούπη και Ηρώων Πολυτεχνείου:

Στη συμβολή της υπό εξέτασιν Χαριλάου Τρικούπη με την κεντρική λεωφόρο Ηρώων Πολυτεχνείου στον αριθμό "88", στο ισόγειο πολυώροφης μεταπολεμικής πολυκατοικίας, ο φούρνος του Προκόπη Τσουκαλά. (σσ. πρώτο κατάστημα στην Καλλίπολη Πειραιώς από το 1989)

Διασχίζοντας την κεντρική λεωφόρο με κατεύθυνση προς το Πασαλιμάνι (λιμήν Ζέας), το εικονιζόμενο νεοκλασικό κτίριο με τα εντυπωσιακά αρχιτεκτονικά στοιχεία στο ισόγειο του οποίου λειτουργούσε το Καθαριστήριο "Κρίνος", έχει επίσης αντικατασταθεί από πολυώροφη οικοδομή στο ισόγειο της οποίας λειτούργησε για πολλά χρόνια υποκατάστημα της Εθνικής Τραπέζης της Ελλάδος: 

Φωτογράφος: Δημήτρης Παπαδήμος / Αρχείο ΕΛΙΑ

Η προαναφερθείσα πολυώροφη γωνιακή οικοδομή με τα ισόγεια καταστήματα με είσοδο επί της λεωφόρου Ηρώων Πολυτεχνείου 87, η οποία αντικατέστησε το ως άνω γωνιακό αρχοντικό:

Από τον πειραϊκό Τύπο των αρχών της δεκαετίας του 1920, η Χειρουργική και Παθολογική Κλινική του ιατρού Κωνσταντίνου Ι. Ζαρπαλά, στον αριθμό "16" της λεωφόρου Χαρίλαου Τρικούπη, στη συνοικία Βρυώνη, με τριψήφιο αριθμό τηλεφώνου (315). (σσ. ο ιατρός χειρούργος - παθολόγος Κ. Ι. Ζαρπαλάς κατοικούσε στον αριθμό "11α" της υπό εξέτασιν λεωφόρου).

Στην ίδια διασταύρωση, Χαριλάου Τρικούπη 15 και Σωκράτους 93, λειτουργούσαν στα τέλη της δεκαετίας του 1930, τα Εκπαιδευτήρια Χριστιανικής Ελληνοπρεπούς Μορφώσεως υπό τη διεύθυνση Σπ. Γ. Μακρή:

Μετά τον Πόλεμο, στη συμβολή της οδού Βασιλέως Κωνσταντίνου (νυν Ηρώων Πολυτεχνείου) 85 με την οδό Χαριλάου Τρικούπη καταγραφόταν το καλλιτεχνικόν οργανοποιείον του Ζοζέφ Τερζιβασιάν. Στο ίδιο σημείο, στις αρχές της δεκαετίας του '70, το κομμωτήριον - μυροπωλείον - ινστιτούτον καλλονής - εκπαιδευτήριον κομμωτικής τέχνης του Χρήστου Αραπάκη:

Η ελαφρώς κατηφορική λεωφόρος Χαρίλαου Τρικούπη - στο τμήμα αυτής Πασαλιμάνι - υπήρξε η πρώτη λεωφόρος του Πειραιά που χωρίστηκε με διάζωμα και έγινε δρόμος διπλής κατεύθυνσης. Στο παρακάτω επιχρωματισμένο δίγλωσσο επιστολικό δελτάριο των αρχών του προηγούμενου αιώνα εικονίζεται η λεωφόρος Χαριλάου Τρικούπη (Pirée Boulevard Tricoupis) προτού χωριστεί με διάζωμα και ασφαλτοστρωθεί.

Στις αρχές του 20ου αιώνα, στη συμβολή της τότε λεωφόρου Αρτέμιδος με την οδό Καραΐσκου, το ιατρείο νοσημάτων στόματος και οδόντων του Ιωάννη Ι. Λαγκάδη, όπως καταγράφεται μέσα από σχετική διαφημιστική καταχώρηση από τις σελίδες του πειραϊκού Τύπου του έτους 1907:

Κατηφορίζοντας προς το Πασαλιμάνι (λιμήν Ζέας), επί της σημερινής Χαριλάου Τρικούπη, στη συμβολή με την οδό Αλκιβιάδου, συναντούμε κτίρια όπως την παρακάτω διώροφη παραδοσιακή οικία, στο ισόγειο της οποίας λειτουργεί επί δεκαετίες οικογενειακό αρτοποιείο (φούρνος): 

Όπως συμβαίνει με την συντριπτική πλειοψηφία των κεντρικών και μη δρόμων της πόλεως του Πειραιώς, έτσι και στην υπό εξέτασιν οδό Χαριλάου Τρικούπη, πολυόροφες οικοδομές αντικατέστησαν σταδιακά τα πάλαι ποτέ παραδοσιακά νεοκλασικά αρχοντικά στα χρόνια της αντιπαροχής. Στην επόμενη σύγχρονη φωτογραφική καταγραφή των αρχών της δεκαετίας του 2010 καταγράφεται το κτίριο του πρώην ξενοδοχείου "Ομηρίδειον", στη συμβολή των οδών Χαριλάου Τρικούπη και Αλκιβιάδου, ιδιοκτησίας ιδιοκτησίας Χατζηθεοδώρου και Αφών Τζερεφού (σσ. οι αδελφοί Τζερεφού ειρήσθω εν παρόδω υπήρξαν ιδιοκτήτες και του "Αγλαμαίρ" στο Τουρκολίμανο), στο ισόγειο του οποίου λειτουργούσε ντισκοτέκ / νυχτερινό κέντρο διασκέδασης με είσοδο από την οδό Αλκιβιάδου. 

Ξενόγλωσση διαφημιστική καταχώρηση του κλιματιζόμενου Ξενοδοχείου Ομηρίδειον (Hotel Homiridion) στον αριθμό "32" της οδού Χαριλάου Τρικούπη στον Πειραιά, το οποίο διέθετε εστιατόριο, αίθουσα τεΐου, snack bar και - όπως συνηθιζόταν εκείνη την εποχή - night club με ξεχωριστή είσοδο από την οδό Αλκιβιάδου. 

Η συμβολή της λεωφόρου Χαριλάου Τρικούπη με την οδό Αλκιβιάδου όπως καταγράφηκε κατά τον μήνα Νοέμβριο του έτους 2023:

Ο Στέλιος Σκοπελίτης, εκ νέου, αποτυπώνει με τον φωτογραφικό του φακό ένα ισόγειο κτίριο - αποθήκη (επιπλάδικο) με χαρακτηριστικό στέγαστρο και ακροκέραμα στη συμβολή της οδού Χαριλάου Τρικούπη με την οδό Πραξιτέλους, περί τα τέλη της δεκαετίας του 1960 - αρχές δεκαετίας του 1970. Στο πεζοδρόμιο της οδού Πραξιτέλους διακρίνεται η πινακίδα του κατασκευαστή που θα αναλάμβανε την κατεδάφιση του ισογείου κτιρίου αλλά και του διπλανού κτιρίου επί της οδού Πραξιτέλους για την κατασκευή πολυώροφης οικοδομής. Παλαιότερα στο συγκεκριμένο ισόγειο κτίριο λειτουργούσε το γνωστό κατάστημα ψιλικών / χαρτικών του Κοπίδη. Όπως μπορεί κάποιος να παρατηρήσει, παραπλεύρως του ισογείου κτιρίου επί της λεωφόρου Χαριλάου Τρικούπη, το προαναφερθέν κτίριο του ξενοδοχείου "Ομηρίδειον" ιδιοκτησίας Χατζηθεοδώρου και Αφών Τζερεφού είχε ήδη περατωθεί:

Η ως άνω φωτογραφία του Στέλιου Σκοπελίτη χρησιμοποιήθηκε ως βάση για την επόμενη σύνθεση / αντιπαραβολή του Πειραιά του "χθες" και του "σήμερα" μέσα από το προσωπικό πρωτότυπο project Πειραιάς / Piraeus Retronaut:

Ευρεία φωτογραφική καταγραφή του ιδίου σημείου κατά το έτος 2012:

Στις αρχές του προηγούμενου αιώνα, στο χώρο όπου βρίσκεται στις μέρες μας το Αρχαιολογικό Μουσείο Πειραιά και οι εγκαταστάσεις του, παραπλεύρως των ευρημάτων του αρχαίου ελληνιστικού θεάτρου της Ζέας, βρισκόταν το πασίγνωστο σε όλους τους Πειραιώτες "Πειραϊκόν Γυμναστήριον", το οποίο κατασκευάστηκε με έξοδα του Πειραϊκού Συνδέσμου και ξεκίνησε τη λειτουργία του το καλοκαίρι του έτους 1902. Στο σημείο αυτό, ελλείψει άλλων χώρων αθλοπαιδείας στον Πειραιά των αρχών του 20ου αιώνα, γυμνάζονταν όλοι οι μαθητές των Σχολαρχείων και των Γυμνασίων του Πειραιά, ιδιωτικών και δημοσίων. Στο συγκεκριμένο γυμναστήριο πραγματοποιούνταν γυμναστικές επιδείξεις και εξετάσεις γυμναστικής και εορταζόταν η επέτειος της 25ης Μαρτίου από όλα τα σχολεία με συμμετοχή πλήθους μαθητών. Στη μεγάλη περιφραγμένη έκταση υπήρχε ένας χαρακτηριστικός ξύλινος μύλος με 4 σχοινιά από τα οποία πιάνονταν τα παιδιά και γύρναγαν στον αέρα. Επίσης υπήρχε δίζυγο, άλλα όργανα γυμναστικής της εποχής εκείνης, στίβος, όπως επίσης και σκάμμα για άλματα. Η είσοδος για τους μαθητές είχε κόστος 10 λεπτών της δραχμής. 

Στην κάτωθι ασπρόμαυρη φωτογραφία, η οποία έχει προκύψει από ψηφιακή επεξεργασία και συνένωση δυο λήψεων, μπορεί κάποιος να διακρίνει ορισμένα από τα προαναφερθέντα όργανα γυμναστικής του Πειραϊκού Γυμναστηρίου. Στο ίδιο φωτογραφικό κάδρο διακρίνονται επίσης (από δεξιά προς αριστερά) το προαναφερθέν ισόγειο κατάστημα ψιλικών/χαρτικών του Κοπίδη στη συμβολή της υπό εξέτασιν οδού με την οδό Πραξιτέλους (σσ. ο Κοπίδης θεωρείτο μια ιδιαίτερη "περσόνα" του Πειραιά εκείνων των καιρών), το διδακτήριο της Γαλλικής Σχολής "Ο Άγιος Παύλος" και το τριώροφο νεοκλασικό κτίριο που βρισκόταν στη συμβολή της λεωφόρου Χαριλάου Τρικούπη και Κουντουριώτου.

Έργα διαμόρφωσης της λεωφόρου Χαριλάου Τρικούπη έξωθεν του Πειραϊκού Γυμναστηρίου κατά την περίοδο 1938-1939, επί ημερών δημαρχίας Μιχαήλ Μανούσκου:

Εξωτερική άποψη των δημοτικών ουρητηρίων που κατασκευάστηκαν επί της οδού Χαριλάου Τρικούπη κατά την προαναφερθείσα χρονική περίοδο:

Στην επόμενη ασπρόμαυρη αρχειακή λήψη των αρχών της δεκαετίας του 1950, μαθητές της Ελληνογαλλικής Σχολής Πειραιά "Ο Άγιος Παύλος" συμμετέχουν σε γυμναστικές επιδείξεις, παρουσία επισήμων, στο χώρο του Πειραϊκού Γυμναστηρίου με φόντο το διδακτήριο της Σχολής: 

Γυμναστικές επιδείξεις παρουσία επισήμων στο γυμναστήριο του Πειραϊκού Συνδέσμου (1952-1953)

Σύμφωνα με τις διαθέσιμες πηγές, δυο προσωπικότητες που συνδέθηκαν με την λειτουργία του εν λόγω Γυμναστηρίου υπήρξαν ο καθηγητής της γυμναστικής Μουζάλας, με την ιδιάζουσα βροντώδη φωνή και η φύλακας-θυρωρός-ρυθμιστής ονόματι Στυλιανή, την οποίαν άλλοι παρακαλούσαν να τους επιτρέψει την είσοδο άνευ πληρωμής και άλλοι πείραζαν λόγω του αυξημένου βάρους της!

Το Γυμναστήριον του Πειραϊκού Συνδέσμου

Έναντι του Πειραϊκού Γυμναστηρίου κατοικούσε ο καθηγητής των μαθηματικών του Β' Γυμνασίου Αρρένων Πειραιώς Ιωάννης Κ. Βουλοδήμος, του οποίου ο υιός Αναστάσιος (Τάσος) Βουλοδήμος, επίσης μαθηματικός, εκλέχθηκε αργότερα Δήμαρχος Πειραιώς κατά την περίοδο 1975-1978 και μετέπειτα βουλευτής, ενώ ο ίδιος υπήρξε μεταξύ των άλλων ο ιδρυτής των τεχνικών σχολών "Αρχιμήδης" (1933).

Όπως προαναφέρθηκε, στις μέρες μας (21ος αιώνας), στο χώρο του πάλαι ποτέ "Πειραϊκού Γυμναστηρίου", βρίσκονται οι εγκαταστάσεις του σύγχρονου Αρχαιολογικού Μουσείου Πειραιώς, το οποίο θεμελιώθηκε κατά το έτος 1966 και άνοιξε τις πόρτες του στο κοινό το 1981. 

Αναλυτικότερα για το Αρχαιολογικό Μουσείο Πειραιά διαβάστε το σχετικό ξεχωριστό αφιέρωμα εδώ.

Έναντι του Αρχαιολογικού Μουσείου Πειραιά, στον αριθμό "36" της λεωφόρου Χαριλάου Τρικούπη, μεταξύ των οδών Πραξιτέλους και Κουντουριώτου, υφίσταται το ιστορικό κτίριο-διδακτήριο της Ελληνογαλλικής Σχολής "Ο Άγιος Παύλος" (Saint Paul), περί της οποίας υφίσταται ένα ξεχωριστό αφιέρωμα του παρόντος ιστολογίου το οποίο μπορείτε να διαβάσετε εδώ. Ειρήσθω εν παρόδω, το ως άνω ιδιωτικό εκπαιδευτήριο στεγάστηκε στο εικονιζόμενο κτίριο μέχρι το καλοκαίρι του έτους 2024.

Όπως ήδη αναφέραμε πρωτύτερα, στην έτερη συμβολή των οδών Χαρίλαου Τρικούπη 37 και Κουντουριώτου 220 βάσει της τότε ισχύουσας αρίθμησης, υφίστατο τετραώροφο νεοκλασικό κτίριο, το οποίο σύμφωνα με τις κάτωθι αναγγελίες από τις σελίδες του πειραϊκού Τύπου της δεκαετίας του 1910, διέθετε τέσσερις κατοικίες με 8 δωμάτια η καθεμία, και το οποίο διατίθετο προς πώληση. 

Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός πως στο συγκεκριμένο κτίριο στεγάστηκαν μέχρι το 1940 τα φροντιστήρια Βουτσαρά (3ος όροφος). Κατά τη διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής, το κτίριο αποτέλεσε προσωρινή έδρα της γειτονικής Ελληνογαλλικής Σχολής "Ο Άγιος Παύλος" μέχρι την Απελευθέρωση, καθώς τόσο το κτίριο της Σχολής, όσο η αυλή της όπως και το Πειραϊκό Γυμναστήριο, είχαν επίσης επιταχθεί από τις κατοχικές δυνάμεις. Διαγώνια απέναντι δε από το κτίριο της Γαλλικής Σχολής βρισκόταν η ταβέρνα του Αναστάσιου Πετρόπουλου, για πολλά χρόνια στέκι απλών ανθρώπων αλλά και επώνυμων προσωπικοτήτων του Πειραιά όπως ο Λάμπρος Πορφύρας, ο Παύλος Νιρβάνας κ.α.

Κατηφορίζοντας πλέον προς το Πασαλιμάνι, παρατηρούμε άλλα δυο εγκαταλειμμένα νεοκλασικά διατηρητέα κτίρια, επί της λεωφόρου Χαρίλαου Τρικούπη 33 (ιδιοκτησίας Σπυρ. Αντωνιάδη) και 35, στη μεσοτοιχία με τις εγκαταστάσεις του Αρχαιολογικού Μουσείου:

Μικρές λεπτομέρειες της μοναδικής ξύλινης παραδοσιακής εξώπορτας του διατηρητέου κτιρίου επί της οδού Χαριλάου Τρικούπη 33 καθώς και των εξωστών αμφοτέρων οικοδομημάτων, όπως καταγράφηκαν από το πεζοδρόμιο της υπό εξέτασιν λεωφόρου, κάτω από τις "φορτωμένες" νεραντζιές.

  

Τα δυο προαναφερόμενα κτίρια επί της οδού Χαριλάου Τρικούπη "33" και "35" όπως καταγράφηκαν φωτογραφικά κατά το έτος 2023:

Ιστορικό τεκμήριο από τις σελίδες του πειραϊκού Τύπου του έτους 1918, με αναφορά στη λεωφόρο Χαρ. Τρικούπη στον αριθμό "35" με την τότε αρίθμηση, όπου έδρευε το Πειραϊκόν Νομικόν Φροντιστήριον:

Αξίζει να σημειώσουμε ότι, στο τμήμα αυτό της λεωφόρου Χαριλάου Τρικούπη κατοικούσαν ή διατηρούσαν σχολές γνωστές προσωπικότητες από τον χώρο της μουσικής, όπως λ.χ. ο διδάσκαλος της μουσικής Φακιολάς, ο οποίος δίδασκε κιθάρα και μαντολίνο. Στις πηγές αναφέρεται επίσης η ύπαρξη του Ωδείου της Μπουκλάκου, στη συμβολή της λεωφόρου Χαριλάου Τρικούπη με την οδό Καραΐσκου, όπου λειτουργούσαν πολλά τμήματα εκμάθησης μουσικών οργάνων (πιάνο, βιολί, άρπα κλπ) αλλά και φωνητικής και χορού.

Στα τέλη του 19ου αιώνα, "έναντι του αρχαίου θεάτρου", επί της τότε λεωφόρου Αρτέμιδος, καταγραφόταν η μεγάλη οικία κ. Τζανή:

Στα μέσα της δεκαετίας του 1980, στον αριθμό "41" της λεωφόρου Χαριλάου Τρικούπη, ο Εκθεσιακός Χώρος Πειραιά του ζωγράφου Γρηγορίου Σερεμετάκη.

Μισόν αιώνα νωρίτερα, σύμφωνα με το κάτωθι ιστορικό τεκμήριο από τον πειραϊκό Τύπο του έτους 1931, στον αριθμό "41" της λεωφόρου Χαριλάου Τρικούπη (σσ. σύμφωνα με την τότε ισχύουσα αρίθμηση) βρισκόταν το ιατρείο του χειρουργού - οδοντιάτρου Γεωργίου Γ. Βουλοδήμου, το οποίο λίγα χρόνια αργότερα καταγραφόταν στη συμβολή των οδών Ιωνιδών 1 και Χαριλάου Τρικούπη:

Προπολεμικά, στον αριθμό "45" της οδού Χαριλάου Τρικούπη καταγραφόταν το οδοντιατρείο του Γαστών Μαγγήρ, ενώ στον αριθμό "48" το φαρμακείο του Πάνου Δρίτσα.

Στα χρόνια του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, στο άκρο της λεωφόρου Χαρίλαου Τρικούπη, στο Πασαλιμάνι, οικοδομήθηκε η νεοκλασική οικία της οικογενείας Μέλλιου, στο ισόγειο της οποίας στεγάστηκε και λειτούργησε επί δεκαετίες το καφενείο "Μοντέρνο", ιδιοκτησίας Φασίλη, ένα καφενείο το οποίο διέφερε από τα υπόλοιπα συνοικιακά, καθώς διέθετε πολυτελή έπιπλα, άνετα καθίσματα και συγκέντρωνε θαμώνες από τον χώρο της τέχνης και του πνεύματος, πολιτικούς αλλά και επιχειρηματικούς παράγοντες του τόπου.

Η οικία Μέλλιου και το ισόγειο καφενείο "Μοντέρνο" σε μια άποψη από την παραλιακή ακτή Τρύφωνος Μουτζοπούλου περί τη δεκαετία του 1960 (Φωτογράφος: Δημήτρης Παπαδήμος - Αρχείο ΕΛΙΑ):

Φωτογράφος: Δημήτρης Παπαδήμος / Αρχείο: ΕΛΙΑ

Το ίδιο κτίριο λίγο προ της κατεδαφίσεως του. Όπως μπορεί κάποιος να παρατηρήσει ήδη είχαν αφαιρεθεί τα κιγκλιδώματα από τους εξώστες ενώ επί τους πεζοδρομίου (στα δεξιά) διακρίνεται φορτηγό - πιθανότατα της εταιρίας που είχε αναλάβει την κατεδάφιση:

Στην επόμενη σύνθεση/αντιπαραβολή του Πειραιά του "χθες και του σήμερα", η υπό εξέταση οικία Μέλλιου λίγο πριν την κατεδάφισή της σε αντιπαραβολή με μια σύγχρονη λήψη του έτους 2012, με το πολυόροφο κτίριο στο ισόγειο τμήμα του οποίου λειτουργεί εδώ και κάποιες δεκαετίες υποκατάστημα super market της αλυσίδας Σκλαβενίτης. 

Απέναντι από την προαναφερόμενη οικία Μέλλιου, η αρχή της οδού Φραγκιάδων η οποία παρουσίαζε την παρακάτω όψη μέχρι τα μέσα περίπου της δεκαετίας του 1960:

Φωτογράφος: Δημήτρης Παπαδήμος / Αρχείο: ΕΛΙΑ

Από τα εικονιζόμενα κτίρια στην παραπάνω φωτογραφία του Δημήτρη Παπαδήμου από τα ψηφιοποιημένα αρχεία του ΕΛΙΑ δεν έχει μείνει κανένα. Στο ισόγειο του κτιρίου επί της οδού Χαριλάου Τρικούπη 50 και Φραγκιάδων λειτουργούσε το κατάστημα εμπορίας τροφίμων και ποτών του Ε. Κακαλιούρα. Στη θέση του ως άνω καταγραφόμενου γωνιακού νεοκλασικού οικοδομήθηκε πολυώροφο κτίριο διαμερισμάτων με ισόγειο κατάστημα (καφετέρια / σνακ μπαρ "Πάολα" του Λεωνίδα Καραδήμα και αργότερα το καφέ-μπαρ του ποδοσφαιριστή του Ολυμπιακού Πειραιώς Χρήστου Καλτσά το οποίο λειτούργησε μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 2010) με είσοδο επί της οδού Φραγκιαδών 2.

Στην επόμενη ασπρόμαυρη αρχειακή φωτογραφία της λεωφόρου Χαρίλαου Τρικούπη, η οποία τοποθετείται χρονικά περί τις αρχές της δεκαετίας του 1970, επί ημερών δημαρχίας Αριστείδη Σ. Σκυλίτση, διακρίνονται συν τοις άλλοις το υπό ανέγερση κτίριο του Αρχαιολογικού Μουσείου Πειραιώς με σκαλωσιές, το διαχωριστικό διάζωμα, οι νέες τότε κολώνες ηλεκτροφωτισμού, ενώ στο δεξί άκρο διακρίνεται ο κινηματογράφος Ζεα. 

Στην κάτωθι αεροφωτογραφία μερικής άποψης του λιμένα της Ζέας (Πασαλιμάνι), της ιδίας περίπου εποχής, παρατηρήστε την γωνιαία οικία Μέλλιου στη συμβολή των οδών Χαρίλαου Τρικούπη και ακτής Τρύφωνος Μουτζοπούλου.

Διαβάστε περισσότερα για τη νεοκλασική οικία Μέλλιου και το καφενείο "Μοντέρνο" εδώ.

Στο προαναφερθέν καφενείο "Μοντέρνο" σύχναζαν βουλευτές του Πειραιά (Σακκαλής, Ντεντιδάκης, Γκιζάνης κ.α.) ενώ πολλές φορές το επισκεπτόταν ο Σοφοκλής Βενιζέλος. Από τους τακτικότερους θαμώνες όμως, υπήρξε ο μεγάλος Έλληνας λογοτέχνης Παύλος Νιρβάνας (πραγματικό ονοματεπώνυμο Πέτρος Αποστολίδης), ο οποίος γεννήθηκε Μαριούπολη της Ρωσίας (νυν Ουκρανία) κατά το έτος 1866 και πέθανε στην Αθήνα στις 28 Νοεμβρίου 1937. Ο Παύλος Νιρβάνας επέστρεψε σε μικρή ηλικία στην πόλη του Πειραιά και ασχολήθηκε με τη συγγραφή διηγημάτων, ποιημάτων, μυθιστορημάτων, δραμάτων, κριτικών μελετών, δοκιμίων, θεατρικών έργων, χρονογραφημάτων όπως επίσης με μεταφράσεις. Αργότερα, ο ίδιος κατοίκησε για αρκετά χρόνια στο προάστιο του νέου Φαλήρου.

Όπως προκύπτει εκ πρωτογενούς έρευνας, το καλοκαίρι του έτους 1940, επί ημερών δημαρχίας Μιχαήλ Μανούσκου, σχετική επιτροπή αποτελούμενη από τους Αχ. Κύρου, Δ. Σπηλιωτόπουλο, Γ. Στρίγκο, Α. Πλουμιστό και Α. Καψαμπέλη, κατόπιν ελέγχου πολλών σημείων της πόλεως, κατέληξε πως η παραγγελθείσα προτομή του ακαδημαϊκού και εκλεκτού τέκνου του Πειραιώς Παύλου Νιρβάνα, επρόκειτο να τοποθετηθεί στο τέρμα της οδού Χαριλάου Τρικουπη, στον χώρο έξωθεν του καφενείου "Μοντέρνο", όπου θα κατασκευαζόταν ένα όμορφο κηπάριο. Τα αποκαλυπτήρια της προτομής του Παύλου Νιρβάνα, έργο του γλύπτη Ιάσωνα Παπαδημητρίου, η οποία στήθηκε στο προαναφερθέν σημείο, έγιναν την 15η Δεκεμβρίου του ιδίου έτους. 

Η εν λόγω προτομή του Παύλου Νιρβάνα όπως καταγράφηκε φωτογραφικά κατά το έτος 2012, μερικώς βανδαλισμένη από τους γνωστούς βέβηλους της πόλεως.

Η προτομή του Παύλου Νιρβάνα, στο κηπάριο στη συμβολή των οδών Χαριλάου Τρικούπη, Φραγκιαδών και ακτής Τρύφωνος Μουτζοπούλου, καθαρισμένη από το Δήμο Πειραιώς, όπως καταγράφηκε στις αρχές του έτους 2020:

Ειρήσθω εν παρόδω, κατά τις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες, στο τέλος της λεωφόρου Χαρίλαου Τρικούπη και πλησίον της διασταύρωσης με την λεωφόρο Ζαννή, ο Δήμος Πειραιώς είχε εγκαταστήσει ένα μεγάλο υπερυψωμένο καζάνι (δεξαμενή), με το οποίο έπαιρνε νερό από τη θάλασσα. Τα βυτία του Δήμου έπαιρναν νερό από την εν λόγω δεξαμενή και κατάβρεχαν τους χωμάτινους δρόμους του Πειραιά, ειδικά κατά τους καλοκαιρινούς μήνες, για να μην "σηκώνεται η σκόνη". Ακριβώς κάτω από την προαναφερθείσα δεξαμενή, επί της παραλίας, βρισκόταν το εστιατόριο του Διάσημου το οποίο ήταν γνωστό για τις ψαρόσουπές του και κυρίως για την μπουγιαμπέσα που σερβίριζε, με αποτέλεσμα να το επισκέπτονται εκτός από τους Πειραιώτες και αρκετοί κάτοικοι Αθηνών.

Ενδεικτικά αρχειακά τεκμήρια με αναφορά στην ψαροταβέρνα του Διάσημου, στο Πασαλιμάνι, από τις αρχές της δεκαετίας του '60:

Η λεωφόρος Χαριλάου Τρικούπη όπως καταγράφηκε δια χειρός Γεωργίου Μπακούρου κατά το δεύτερο μισό της δεκαετίας του '60:

Άποψη κτιρίων επί της οδού Χαριλάου Τρικούπη, μεταξύ των καθέτων οδών Ιωνίδων και Φραγκιάδων, όπως καταγράφηκαν στις αρχές της δεκαετίας του 2010:

Το ως άνω σημείο όπως καταγράφηκε από δυο διαφορετικές γωνίες λήψεως μετά την μονοδρόμηση της ακτής Τρύφωνος Μουτζόπουλου και την κατασκευή νησίδας: 

Τελευταίος φωτογραφικός σταθμός, στο κάτωθι εικονιζόμενο ανακατασκευασμένο διατηρητέο κτίριο, στη συμβολή των οδών Χαριλάου Τρικούπη 58 με την ανηφορική οδό Ιωνιδών (σκαλάκια) στο οποίο λειτουργεί πλέον κατάστημα αρτοποιίας (Αττικά Αρτοποιία) - σσ. στην έτερη συμβολή των οδών Ιωνιδών και Χαριλάου Τρικούπη 60 λειτουργεί από το 1969 το εστιατόριο / μαγειρείο "Το Στέκι του Χατζή", αργότερα "Χατζής".

Το εν λόγω διατηρητέο κτίριο αποκαταστάθηκε από την τεχνική εταιρία Θέκλα ΑΕ και η πρώτη χρήση του, ως επαγγελματικός χώρος μετά το πέρας των εργασιών, υπήρξε ως κατάστημα Cellier.

Παλαιότερη φωτογραφική καταγραφή του προαναφερομένου διατηρητέου κτιρίου επί της οδού Χαριλάου Τρικούπη 58 και Ιωνιδών μέσα από τα αρχεία του ΥΠΕΚΑ:

Τέλος, αξιομνημόνευτο είναι επίσης το γεγονός πως στη γωνιακή πολυκατοικία με τα ισόγεια καταστήματα επί της λεωφόρου Χαριλάου Τρικούπη 62 και Ζαννή, καταγραφόταν η κατοικία του δημοσιογράφου και συγγραφέα Ιωάννη Ε. Χατζημανωλάκη (1933-2018). 

Διαβάστε σχετικά θέματα:

Η συνοικία Βρυώνη

Οδοιπορικό στην οδό Λεωσθένους

Το ελληνιστικό θέατρο της Ζέας

Το Αρχαιολογικό Μουσείο Πειραιώς

Κινηματογράφος Ζέα - Η ιστορία του

Η νεοκλασική οικία Μέλλιου και το καφενείο "Μοντέρνο" του Φασίλη

Η οδός Φραγκιαδών

Ο Πειραιώτης Δημήτριος Πικιώνης

Κείμενο - Πηγές:

Το κείμενο είναι πρωτότυπο, προϊόν προσωπικής έρευνας, προσωπικής εργασίας και προσωπικών εκτιμήσεων. Παρακαλούνται οι πάσης φύσεως αυτό-προβαλλόμενοι ερευνητές και λοιποί copy/pasters του διαδικτύου να το σεβαστούν. Στοιχεία και πληροφορίες έχουν ληφθεί από τις κάτωθι πηγές:

• "Ο Πειραιεύς του άλλοτε", Πάνου Λώζου, 1987 
• "Πειραιάς, το ξεκίνημα" - Περιοδική Έκδοση Ελληνογαλλικής Σχολής Πειραιά "Ο Άγιος Παύλος", Τεύχος 2 
• "Αναζητώντας το χθες του Πειραιώς", Ιακώβου Γ. Βαγιάκη, Συλλογές 
• Ο Πειραιάς του Harry Weber
• Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο - ΕΛΙΑ 
• Ψηφιοποιημένο Αρχείο ΥΠΕΚΑ 
• Τύπος Εποχής - Οδηγοί Πόλεως - Εμπορικοί Οδηγοί 

Φωτογραφίες:

• Όλες οι σύγχρονες φωτογραφίες του αφιερώματος και οι συνθέσεις / αντιπαραβολές ανήκουν στον γράφοντα το ιστολόγιο, διέπονται από κανόνες πνευματικής ιδιοκτησίας και προέρχονται από την προσωπική μου φωτογραφική σελίδα (ALL RIGHTS RESERVED). 
• Απαγορεύεται ρητά η χρήση, προβολή, αντιγραφή ή/και αναδημοσίευση με οποιοδήποτε τρόπο ή μέσο. 
• Όσοι παρανομούν διώκονται σύμφωνα με τις ισχύουσες διατάξεις του νόμου περί πνευματικής ιδιοκτησίας.