ΟΙ ΠΡΩΤΟΙ ΦΩΤΟΓΡΑΦΟΙ ΤΟΥ ΠΕΙΡΑΙΑ: ΣΟΛΩΝ ΚΑΙ ΞΕΝΟΦΩΝ ΒΑΘΗΣ

Τα αδέλφια Σόλων και Ξενοφών Βάθης καταγράφονται ως οι πρώτοι επαγγελματίες φωτογράφοι που δραστηριοποιήθηκαν στον Πειραιά περί τα 1860. Το εν Πειραιεί "Φωτογραφείον των αδελφών Βάθη" λειτούργησε με παρόντες και τους δυο αδελφούς για μικρό χρονικό διάστημα καθώς, ο μεν Σόλων Βάθης έφυγε (πιθανότατα μετά το 1875) για το Παρίσι όπου διακρίθηκε ιδιαίτερα εισάγοντας νέες τεχνικές στην φωτογραφία και, ο δε Ξενοφών Βάθης μετοίκησε στην Αθήνα όπου συνεταιρίστηκε αρχικά με τον Αθανάσιο Κάλφα και λίγο αργότερα με τον Γεώργιο Δαμιανό. Περί τα τέλη της δεκαετίας του 1860 ο Ξενοφών Βάθης καταγράφεται στην Αθήνα, επί της οδού Ερμού "παρά τη πλατεία Συντάγματος".

Αξιοσημείωτο βέβαια είναι το γεγονός πως ο Μιλτιάδης Μπούκας στον Εμπορικό Γεωγραφικό και Ιστορικό Οδηγό των Πλείστων Κυριοτέρων Πόλεων της Ελλάδος του έτους 1875 καταγράφει στον Πειραιά ως μοναδικό φωτογράφο της πόλης τον Σόλωνα Βάθη (πρό της μεταναστεύσεώς του στο Παρίσι), με φωτογραφείο επί της οδού Βουβουλίνας (Μπουμπουλίνας).

• Ο Σόλων Βάθης στο Παρίσι

Ο Σόλων Βάθης (Solon Vathis), μετά τον Πειραιά, μετανάστευσε στο Παρίσι όπου φέρεται να ξεκίνησε τη δραστηριότητά του περί το 1880, με αρχικό φωτογραφείο στον αριθμό "23" της οδού Rue du Chateau d' Eau ενώ αργότερα, στις αρχές της δεκαετίας 1890 συνεργάστηκε με τον ζωγράφο και φωτογράφο Francois Emile Graffe [ιδιοκτήτου του φωτογραφικού οίκου Graffe με την επωνυμία "Photographie des Arts" - πρώην οίκος Buguet (Ancienne Maison Buguet)] με έδρα στον αριθμό "42" της Rue Vivienne στο Παρίσι. Σε σχετικές αναφορές το φωτογραφείο του Βάθη στην οδό Vivienne καταγράφεται ως συνεργαζόμενο ή/και υποκατάστημα του φωτογραφείου του Graffe.

Ο Σόλων Βάθης, αναλάμβανε στο φωτογραφείο του πορτρέτα και φωτογραφίες πάσης φύσεως ενός ή περισσοτέρων προσώπων ενώ ασχολείτο αποδεδειγμένα και με νεκρικές λήψεις (πορτρέτα θανόντων / Post-mortem photography). Ορισμένα ενδεικτικά δείγματα από την φωτογραφική δουλειά του Σόλωνα Βάθη στο Παρίσι: 

Δείγμα νεκρικού πορτρέτου από τον Σόλωνα Βάθη: 

Ο Έλληνας φωτογράφος, η επωνυμία του οποίου έκανε σαφή αναφορά στην πατρίδα του "Photographie Franco-Hellenique de la Bourse" έγινε γρήγορα γνωστός. Το 1887 κατέκτησε το χρυσό μετάλλιο στην Έκθεση των Παρισίων ενώ τιμήθηκε με πληθώρα βραβείων και μεταλλίων. 

Πολλοί Έλληνες, διάσημοι και μη, επέλεγαν το φωτογραφείο του Σόλωνα Βάθη στο Παρίσι για να φωτογραφηθούν. Μεταξύ αυτών, ο Χαρίλαος Τρικούπης (1832-1896), κυρίαρχος της πολιτικής σκηνής της Ελλάδος για περίπου 20 χρόνια στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα: 

Ο Βασιλεύς των Ελλήνων Γεώργιος Α' στα 1890:

Ο τραπεζίτης και πολιτικός Ανδρέας Συγγρός (1830-1899), φίλος του προαναφερθέντος Χαρίλαου Τρικούπη, επίσης περί τα 1890:

Ο ποιητής και πεζογράφος Δημήτριος Βικέλας (1835-1908), γνωστός για τη συμμετοχή του στην επιτροπή διοργάνωσης των Ολυμπιακών Αγώνων της Αθήνας το 1896 και πρώτος πρόεδρος της ΔΟΕ, κατά τη δεκαετία του 1890:

Ο Κυριακούλης Π. Μαυρομιχάλης (1849 ή 1850 - 1916), πρωθυπουργός της Ελλάδος, όπως φωτογραφήθηκε στις αρχές του προηγούμενου αιώνα στο Παρίσι από τον Σόλωνα Βάθη. 

Τον Έλληνα φωτογράφο στο Παρίσι βέβαια προτιμούσαν και αρκετοί διακεκριμμένοι Γάλλοι για τις φωτογραφίες τους, όπως λ.χ. ο πολιτικός και στρατηγός Georges Ernest Jean-Marie Boulanger (1837–1891):

Ή ο χημικός Michel Eugène Chevreul (1786 – 1889):

Το έτος 1900, ο ελληνικός Τύπος κάνει μια μικρή αναφορά στην παρουσία του "εκ Παρισίων κ. Σόλων Βάθη" στην Παγκόσμια Έκθεση των Παρισίων: 

Το έτος 1902, ο "γνωστός Έλλην φωτογράφος της οδού Βιβιέν κ. Σόλων Βάθης" αναφερόταν στον ελληνικό Τύπο ως εφευρέτης μιας νέας μεθόδου φωτογραφικής χρωματικής αποτύπωσης: 

Το επόμενο πορτρέτο μιας όμορφης νεαρής Παριζιάνας είναι προϊόν του φωτογραφείου Graffe-Vathis. To 1906, o Σόλων Βάθης έλαβε την γαλλική υπηκοότητα αφού είχε προηγηθεί η κατοχύρωση ευρεσιτεχνίας που αφορούσε "σημαντική εξέλιξη στην παραγωγή έγχρωμων αποτυπώσεων".  

• Ο Ξενοφών Βάθης στην Αθήνα: 

Από το φωτογραφείο του Ξενοφώντα Βάθη, ο οποίος όπως προείπαμε μετακινήθηκε πρώτος από τον Πειραιά στην Αθήνα, πέρασε η βασιλική οικογένεια, η πλειοψηφία των προσωπικοτήτων της πολιτικής και οικονομικής ζωής των Αθηνών, στρατιωτικοί, καλλιτέχνες, διπλωμάτες και γενικότερα η αστική τάξη σε μια εποχή όπου το "πορτραίτο" είχε γίνει "μόδα".

Ακολουθούν δυο ενδεικτικά παραδείγματα επιχρωματισμένων αποτυπώσεων του Ξενοφώντα Βάθη: 

Ο Ιωάννης Α. Κριεζής, κατά τη δεκαετία του 1860 (Carte de visite, επιχρωματισμένη αλμπουμίνα, διαστάσεων 8,8 επί 5,2 εκατοστών, Εθνικό Ιστορικό Μουσείο, Αθήνα): 

Άνδρας με στρατιωτική στολή, γύρω στα 1870 (carte de visite, επιχρωματισμένη αλμπουμίνα διαστάσεων 11,3 επί 6,1 εκατοστά, Συλλογή Άλκη Ξ. Ξανθάκη):

Η ελληνική ύπαιθρος κατά την οθωνική περίοδο και κυρίως κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα μαστιζόταν από το φαινόμενο της ληστείας. Κύριες αιτίες για την έξαρση του φαινομένου υπήρξαν ο παραγκωνισμός των αγωνιστών επί βαυαροκρατίας, η μη διανομή των εθνικών γαιών και ο μεγάλος αριθμός ακτημόνων. Η κεντρική εξουσία αδυνατούσε να περιορίσει το φαινόμενο, οι τοπικοί κομματάρχες χρησιμοποιούσαν τους ληστές για τις πολιτικές τους επιδιώξεις ενώ οι απροστάτευτοι επί της ουσίας αγροτικοί πληθυσμοί αναγκάζονταν εκ των πραγμάτων να υποθάλπουν και να υποστηρίζουν τους ληστές. 

Ήταν πρωί της 29ης Μαρτίου του έτους 1870 όταν μια ομάδα Άγγλων διπλωματών και περιηγητών συνοδεία έφιππων χωροφυλάκων της Μοιραρχίας επισκέφθηκε τον ιστορικό χώρο του Μαραθώνα και στην επιστροφή προς την Αθήνα μετά την ξενάγηση, αιχμαλωτίστηκε στην περιοχή μεταξύ Σπάτων και Πικερμίου από την συμμορία του Τάκου και του Χρήστου Αρβανιτάκη. Οι ληστές απαίτησαν υπέρογκα λύτρα για την απελευθέρωση των ομήρων που κρατούνταν αιχμάλωτοι σε μια σπηλιά και όταν οι διαπραγματεύσεις της κυβέρνησης του Θρασύβουλου Ζαΐμη με τους λησταντάρτες οδηγήθηκαν σε αδιέξοδο, οι στρατιωτικές δυνάμεις των ελληνικών αρχών επιτέθηκαν στο Δήλεσι με αποτέλεσμα να σκοτωθούν τέσσερις εκ των αιχμαλώτων, δέκα στρατιώτες και πάνω από 20 ληστές. Η σφαγή του Δήλεσι διέσυρε το ελληνικό κράτος φέρνοντας αλυσιδωτές αντιδράσεις τόσο από την ελληνική κοινή γνώμη (καθώς οι χειρισμοί της κυβέρνησης δεν ήταν σωστοί και πολλοί υποστήριξαν πως η κεντρική εξουσία επεδίωξε τη σύγκρουση και τον σφαγιασμό κρατουμένων και ληστών για να μην αποκαλυφθούν άνομες σχέσεις και διασυνδέσεις μεταξύ των ληστών και της κεντρικής εξουσίας) όσο και από τις Μεγάλες Δυνάμεις οι οποίες σε μια έξαρση ανθελληνισμού απείλησαν με επέμβαση χαρακτηρίζοντας την Ελλάδα ως "φωλέα ληστών και πειρατών", "χώρα ημιβαρβάρων" και "εντροπή δια τον πολιτισμόν" ενώ σε επίσημα κείμενα διατυπωνόταν η άποψη ότι η Ελλάδα "τίθεται εκτός του κύκλου των εξευγενισμένων κρατών" και ότι "αι ληστείαι συμφωνούνται εν Αθήναις, ένθα και διανέμονται τα χρήματα". Το δε αγγλικό κράτος μετά το διπλωματικό επεισόδιο απαίτησε και πέτυχε να συμμετάσχει τόσο στην επιτροπή έρευνας όσο και στη δίκη των ληστών παρόλο που αυτό έθιγε καταφανέστατα την αξιοπιστία και το κύρος των ελληνικών αρχών. 

Μετά την προαναφερθείσα σφαγή του Δήλεσι, ο φωτογράφος Ξενοφών Βάθης κλήθηκε να απαθανατίσει με την φωτογραφική του μηχανή τους συλληφθέντες αλλά και τους αποκεφαλισμένους ληστές. Η επόμενη αλμπουμίνα διαστάσεων 11,5 επί 18.9 εκατοστών (η οποία αποδίδεται στον Ξενοφώντα Βάθη, εκ της συλλογής Μιχάλη Τσάγκαρη) καταγράφει τους ληστές της συμμορίας των Αρβανιτάκηδων. 

Τρεις εκ των συλληφθέντων ληστών σε μια φωτογραφία του Ξενοφώντα Βάθη η οποία αργότερα πωλήθηκε μαζί με άλλες στην αγγλική εφημερίδα London Illustrated News:

Παρόμοιας τύχης έτυχε και η ακόλουθη φωτογραφία με τα αποκεφαλισμένα κεφάλια - τρόπαια των ληστών. Μάλιστα κάτω από τη φωτογραφία αναγράφονται τα ονόματα των ληστών Καταραχιάς, Ζώμας, Γερογιάννης, Χρ. Αρβανίτης, Φερμάνης, Τσακανίκας. Αργότερα αυτές οι φωτογραφίες του πρωτοποριακού φωτορεπορτάζ του Ξενοφώντος Βάθη κυκλοφόρησαν σε πόλεις της ελληνικής επικράτειας αλλά και στο εξωτερικό. 

Ακολουθούν ορισμένα ακόμη δείγματα της φωτογραφικής δουλειάς του Ξενοφώντος Βάθη:

Πορτρέτο του αγωνιστή και πολιτικού Αντωνίου Πετρίτση (Σύρος 1832 – Αθήνα 1910) ο οποίος πολέμησε τόσο στην Επανάσταση της Κρήτης όσο και στην Επανάσταση της Θεσσαλίας ενώ αργότερα διετέλεσε πολλές φορές βουλευτής Σύρου και νομάρχης.

Πορτρέτο της Αγλαΐας Αργυροπούλου (1810-1871) το γένος Rosetti, εκ παλαιάς φαναριώτικης αριστοκρατικής οικογένειας, η οποία έδρασε προεπαναστατικά στην Κωνσταντινούπολη και μετεπαναστατικά στην Αθήνα.

Πορτρέτο του Αδαμάντιου Ι. Παπαδιαμαντόπουλου (1815 - 1896), υιού του εκ Πελοποννήσου εμπόρου Ιωάννη Παπαδιαμαντόπουλου ο οποίος έδρασε στα χρόνια της Επανάστασης του 1821. Ο Αδαμάντιος Παπαδιαμαντόπουλος υπήρξε δικαστής και λόγιος ενώ διετέλεσε και εισαγγελέας του Αρείου Πάγου.

Η Μαρία Κριεζή, κυρία επί των τιμών της Βασιλικής Αυλής, με παραδοσιακή φορεσιά περί το 1860: 

Προσωπογραφία ενστόλου ανδρός (περίπου 1860-1863):

Προσωπογραφία γυναικός με βεντάλια (περίπου 1860-1865):

Προσωπογραφία γυναικός σε σκάλα (περίπου 1860-1868):

Δυο άνδρες (περίπου 1863-1868):

Ακόμα μια προσωπογραφία γυναικός σε σκάλα (περίπου 1865-1870):

Ομαδική προσωπογραφία (περίπου 1870-1878):

Από το φωτογραφείο του Ξενοφώντος Βάθη πέρασαν στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα στα μέσα της δεκαετίας του 1860 ο νεαρός σε ηλικία και άρτι αναγορευμένος (μετά την έξωση του Όθωνα) Βασιλεύς των Ελλήνων Γεώργιος Α':  

Ο Γεώργιος Α' αγαπούσε να φωτογραφίζεται και διέθετε φωτογένεια, όπως άλλωστε και η νεαρά τότε σύζυγός του Όλγα. 

Ο Θρασύβουλος Ζαΐμης (1825-1880), μια γνώριμη φιγούρα του πολιτικού βίου της χώρας για τριάντα χρόνια (από το 1850 που πρώτο-εκλέχθηκε βουλευτής μέχρι το θάνατό του), διατελέσας πρωθυπουργός της Ελλάδος και πρόεδρος της Βουλής των Ελλήνων, ποζάρει στο φωτογραφείο του Ξενοφώντα Βάθη, στην Αθήνα του 1865: 

Ο Ρήγας Παλαμήδης (1794-1872), Έλληνας λόγιος και αγωνιστής στην επανάσταση του 1821 που αναδείχθηκε από τους προκρίτους της Πελοποννήσου (Μαντινείας) πολιτικός της νεοσύστατης Ελλάδας, πληρεξούσιος σε έξι εθνοσυνελεύσεις, μέλος του Πανελληνίου, γερουσιαστής, σύμβουλος της επικράτειας, νομάρχης, πρόεδρος της Βουλής και υπουργός Εσωτερικών σε έξι κυβερνήσεις.

Ο Ρώσος ζωγράφος και στρατηγός πρίγκηπας Grigory Grigorievich Gagarin (1810-1893) στα μέσα της δεκαετίας του 1860. 

Διαβάστε σχετικά θέματα:

Ο φωτογράφος Αναστάσιος Γαζιάδης

Το Φωτογραφείον "Το Σικ" του Ιπποκράτη Παππαδόπουλου

Φωτογραφείον "Αστραπή" Μιχαήλ Ζαφειρόπουλου

Φωτογραφικός Πειραϊκός Οίκος Σ. Ψαλιδά (Φώτο Ψαλιδά)

Θερμογιάννης-Γιαννόπουλος: Εν Πειραιεί φωτογράφοι

Ο φωτογράφος Κ. Καρακάσης και η φωτογραφία της Καστέλλας

Ο φωτογράφος Ιωάννης Καρίπης

Οι Αρμένιοι φωτογράφοι αδελφοί Διλδιλιάν (Dildilian Brothers)

Ο φωτογράφος Αχιλλέας Ζωηρός

Ο φωτογράφος Πασχάλης Στέλλα(ς)

Φώτο - Σμύρνη

Κείμενο - Πηγές:

Το κείμενο είναι πρωτότυπο, προϊόν προσωπικής έρευνας, προσωπικής εργασίας και προσωπικών εκτιμήσεων. Στοιχεία και πληροφορίες ελήφθησαν από τις κάτωθι πηγές:

• Αθήνα 1839-1990, Φωτογραφικές Μαρτυρίες, Μουσείο Μπενάκη, Γ' Έκδοση, Αθήνα, 2008
• Βιβλιοθήκη και Αρχείο Εθνικής Πινακοθήκης - Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτζου
• Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο (ΕΛΙΑ)
• "Ξενοφών Βάθης, ο Πρώτος Έλληνας Φωτορεπόρτερ και η περίφημη σφαγή στο Δήλεσι", Θεόδωρου Αντωνιάδη.
• Διαδικτυακοί τόποι δημοπρασιών - Ημερήσιος Τύπος - Οδηγοί Πόλεως

Φωτογραφίες:

• Όλες οι ιστορικές φωτογραφίες του αφιερώματος παρατίθενται για εκπαιδευτικούς σκοπούς - κάθε νόμιμο δικαίωμα ανήκει στους νομίμους κατόχους αυτών.