Η ΣΚΕΥΟΘΗΚΗ ΤΟΥ ΦΙΛΩΝΟΣ

Η Σκευοθήκη την οποία σχεδίασε ο αρχιτέκτων Φίλων αποτελούσε ένα από τα λαμπρότερα δημόσια κτίρια του αρχαίου Πειραιά. Σύμφωνα με τις διαθέσιμες πηγές, η κατασκευή του κτιρίου φέρεται να έλαβε χώρα κατά το διάστημα 346-328 π.Χ., στα χρόνια του ρήτορα Λυκούργου, ενώ άλλοι μελετητές υποστηρίζουν πως το έργο πραγματοποιήθηκε επί της εποχής του Δημητρίου Φαληρέως. 

Αναπαράσταση του εσωτερικού της Σκευοθήκης

Το μεγαλοπρεπές κτίριο της Σκευοθήκης, το οποίο αναφέρεται ως "έργο αξιοθαύμαστο" σε αρκετές αρχαίες πηγές (Στράβων, Παυσανίας, Πλούταρχος, Πλίνιος, Αισχίνης κ.α.), χρησίμευε κυρίως ως αποθήκη υλικών και οργάνων για τον εξοπλισμό των πολεμικών πλοίων. Υπολογίζεται πως η Σκευοθήκη συγκέντρωνε πολεμικό υλικό για τον εξοπλισμό 150 πλοίων ενώ ο συνολικός αριθμός των πλοίων που εξυπηρετούνταν από την Σκευοθήκη του Φίλωνος έφθανε τα 400! 

Τομή και Όψη της εισόδου της Σκευοθήκης του Φίλωνος (κατά E. Fabricius) - Πηγή: Πανάγος

Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός πως μια διασωθείσα αρχαία επιγραφή 97 στίχων - από την οποία λείπουν ελάχιστα γράμματα - περιέγραφε αναλυτικά τους όρους εργοληψίας μεταξύ της πολιτείας και του εργολήπτη της Σκευοθήκης. Παρομοίως, ευρήματα τα οποία αποκαλύφθηκαν το έτος 1882 προσέφεραν αρκετές πληροφορίες σχετικά με το εξωτερικό σχήμα της Σκευοθήκης αλλά και την εσωτερική της διαρρύθμιση. 

Στην επόμενη εικόνα, παρουσιάζεται τμήμα της προαναφερθείσας επιγραφής - σσ. η αυθεντική φυλάσσεται δυστυχώς εκτός Πειραιώς, στο Επιγραφικό Μουσείο, αποτελώντας τμήμα της μόνιμης συλλογής του:

Στις πρώτες γραμμές της επιγραφής διαβάζουμε σχετικά με την Σκευοθήκη: 

Θ]ΕΟ[Ι

Σ]ΥΝΓΡΑΦΑΙ ΤΗΣ ΣΚΕΥΟΘΗΚΗΣ ΤΗΣ ΛΙΘΙΝΗΣ ΤΟΙΣ ΚΡΕΜΑΣΤΟΙΣ ΣΚΕΥΕΣΙΝ ΕΥΘΥΔΟΜΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΜΕΛΙΤΕΩΣ, ΦΙΛΩΝΟΣ ΕΞΗΚΕΣΤΙΔΟΥ ΕΛΕΥΣΙΝΙΟΥ, ΣΚΕΥΟΘΗΚΗΝ ΟΙΚΟΔΟΜΗΣΑΙ ΤΟΙΣ ΚΡΕΜΑΣΤΟΙΣ ΣΚΕΥΕΣΙΝ ΕΝ ΖΕΙΑ

Το εσωτερικό της υπό εξέτασιν Σκευοθήκης χωριζόταν κατά μήκος σε τρία διαμερίσματα με δυο σειρές κιόνων: το μεσαίο διαμέρισμα ήταν μια δίοδος (περίπατος) εκατέρωθεν της οποίας υπήρχαν ταξινομημένα διάφορα σκεύη και εξαρτήματα (ιστία, σχοινιά, κουπιά κ.ο.κ.). Η Σκευοθήκη του Φίλωνος φέρεται να είχε μήκος 405 μέτρα, πλάτος 55 μέτρα και ύψος 30 μέτρα. Ο φωτισμός επιτυγχανόταν με την ύπαρξη 36 παραθύρων στην κάθε πλευρά του κτιρίου ενώ δυο μεγάλες χάλκινες θύρες σφράγιζαν την είσοδο. Οι απόψεις βέβαια διαφόρων μελετητών ως προς τις ακριβείς διαστάσεις της Σκευοθήκης ποικίλουν / διαφέρουν, λ.χ. ο μηχανικός Ηλίας Ι. Αγγελόπουλος (1859-1932) αναφέρει ότι το κτίριο της Σκευοθήκης ήταν μήκους 123 μέτρων και πλάτους 17 μέτρων.

Πάντως, δίχως αμφιβολία, η ταχύτητα με την οποία εξοπλίζονταν τα πολεμικά πλοία των Αθηνών μαρτυρεί την άρτια και τμηματική οργάνωση της Σκευοθήκης. Πέραν των αποθηκευτικών χώρων, στην Σκευοθήκη λογικά υπήρχαν γραφεία τα οποία φρόντιζαν για διάφορα θέματα όπως λ.χ. για την ταξινόμηση των υλικών, για την παράδοση υλικού προς κατεργασία στα βιοτεχνικά εργαστήρια του αρχαίου Πειραιά κ.α. 

Μακέτα Σκευοθήκης Φίλωνος - Κλίμακα 1/100 - Κατασκευή Π. Ασημάκης - Εποπτεία Ι. Μελετόπουλος (Ναυτικό Μουσείο Ελλάδος)

Μια ενδιαφέρουσα περιγραφή της Σκευοθήκης προσφέρει ο Sir James George Frazer στο έργο του Pausanias, and other Greek sketches (1900): "Η Σκευοθήκη, λέγει, ήτο κατασκευασμένη εις την Ζέαν, κύριον πολεμικόν λιμένα. Ήτο οικοδομημένη από ασβεστόλιθον του Πειραιώς, ερυθρότεφρον. Η Σκευοθήκη, φωτισμένη από σειράς κολπίσκων κατά μήκος της παραλίας, είχε το σχήμα θόλου, διηρημένου καθ'όλον το μήκος σε τρία τμήματα με δυο σειρές κιόνων. Το πλακοστρωμένο κεντρικό τμήμα, στο οποίο οδηγούσαν δυο χάλκινες θύρες, έμενε ελεύθερο για το κοινό, ενώ οι δυο ακραίες πτέρυγες χρησίμευαν ως αποθήκες εξαρτημάτων. Κάθε πτέρυγα χωριζόταν σε δυο ορόφους με χρήση ξύλινων σανίδων: στο ισόγειο τμήμα βρίσκονταν τακτοποιημένα εντός ερμαρίων ιστία και άλλα εξαρτήματα ενώ στους άνω ορόφους, πάνω στις σανίδες, βρίσκονταν τυλιγμένα τα σχοινιά. Η σκεπή του κτιρίου αποτελούταν από χονδρούς ξύλινους δοκούς που υποστήριζαν σανίδες ενώ το όλο οικοδόμημα σκεπαζόταν με κεραμίδια Κορίνθου." 

Εκτός των άλλων, πολλοί μελετητές διαφώνησαν κατά καιρούς σχετικά με την ακριβή θέση της Σκευοθήκης: άλλοι υποστήριζαν ότι βρισκόταν στην "παρά τον Κάνθαρον περιοχήν" ήτοι κοντά στο Τελωνείο του Αγίου Νικολάου, άλλοι υποστήριζαν ότι βρισκόταν στο ύψωμα μεταξύ των δυο ναυστάθμων του αρχαίου Πειραιά, δηλαδή μεταξύ λιμένος Ζέας και κεντρικού λιμένος Πειραιώς ενώ τέλος άλλοι υποστήριζαν πως η Σκευοθήκη βρισκόταν στους δυτικούς πρόποδες του λόφου της αρχαίας Μουνιχίας (Καστέλλας), μεταξύ της Ιπποδαμείου Αγοράς και των νεώσοικων της Ζέας. Τα σχετικά αρχαιολογικά ευρήματα όπως επίσης η επιγραφή του συμβολαίου της κατασκευής της Σκευοθήκης από τον Φίλωνα μάλλον δικαιώνουν μερικώς την τρίτη άποψη χωρίς όμως να υπάρχει ταύτιση απόψεων ως προς την ακριβή θέση της Σκευοθήκης. 

Στο σημείο αυτό αξίζει να αναφέρουμε το γεγονός ότι δεν είναι απολύτως τεκμηριωμένο αν στον αρχαίο Πειραιά υπήρχε μια και μοναδική κεντρική Σκευοθήκη που εξυπηρετούσε και τους τρεις πολεμικούς ναυστάθμους (Κανθάρου, Ζέας και Μουνιχίας) ή αν υπήρχαν περισσότερες μικρότερες Σκευοθήκες. 

Κατά το έτος 1882, ο νομισματολόγος και αρχαιολόγος Αλέξανδρος Ν. Μελετόπουλος (1855-1927) εξέδωσε σχετική διατριβή στην οποία παρέθετε ιστορικά στοιχεία για την Σκευοθήκη του Φίλωνος, συμπεριλαμβανομένης μιας εκτενούς και αναλυτικής περιγραφής της ως άνω επιγραφής:

Στην ίδια διατριβή, ο Αλέξανδρος Μελετόπουλος αναφερόταν συν τοις άλλοις στο ζήτημα της ακριβούς τοποθεσίας της Σκευοθήκης την οποία χωροθετούσε - όπως φαίνεται και στον ακόλουθο χάρτη - "[...] εν τω μυχώ του λιμένος Ζεας, παρά την διασταύρωσιν των οδών Σωτείρας και ανωνύμου, κάτωθεν του εν Μουνυχία θεάτρου και πλησίον της Ιπποδαμείας αγοράς [...]"

Η Σκευοθήκη (οπλοθήκη) του Φίλωνος καταστράφηκε ολοσχερώς από τον Ρωμαίο στρατηγό Σύλλα το 86 π.Χ., ακολουθώντας τη μοίρα και των υπολοίπων υπέρλαμπρων κτιρίων του αρχαίου Πειραιώς, ο οποίος δέχθηκε την καταστρεπτική μανία του Ρωμαίου κατακτητή.

Στις μέρες μας, όπως μαρτυρούν οι παρακάτω φωτογραφίες από τα μέσα της δεύτερης δεκαετίας του 21ου αιώνα, η σύγχρονη όψη του μικρού αρχαιολογικού χώρου όπου εκθέτονται ορισμένα εκ των ευρημάτων που σχετίζονται με την αρχαία Σκευοθήκη του Φίλωνος είναι μάλλον αποκαρδιωτική. Ο εν λόγω κατ'ευφημισμόν αρχαιολογικός χώρος έχει διαμορφωθεί στο ισόγειο τμήμα μιας πολυώροφης οικοδομής και είναι ορατός τόσο από την οδό Υψηλάντου, όσο και από την οδό Κουντουριώτου.

Επί της οδού Υψηλάντου, μια σκουριασμένη πινακίδα του Υπουργείου Πολιτισμού "υποδέχεται" (;) τους επισκέπτες του χώρου. Τα πυκνά κάγκελα δεν επιτρέπουν την εύκολη φωτογράφηση των ευρημάτων, ούτε βέβαια και την ανάγνωση της ενημερωτικής πινακίδας που βρίσκεται εντός του αρχαιολογικού χώρου. Εννοείται πως το μέρος δεν είναι επισκέψιμο, δεν υπάρχουν ώρες κοινού κ.ο.κ.

Χειρότερη η κατάσταση από την πλευρά της οδού Κουντουριώτου. Έντονη δυσοσμία και τρεις παράνομα σταθμευμένα επί του πεζοδρομίου μηχανές, οι οποίες εμφανέστατα βρίσκονται αρκετό καιρό στο συγκεκριμένο σημείο, δίπλα ακριβώς στα κάγκελα. Με λίγη δυσκολία και με χρήση φακού κινητού τηλεφώνου, ο επισκέπτης μπορεί να αποσπάσει μερικές εικόνες του αρχαιολογικού χώρου.

Μια πλαστική σακούλα γνωστού σούπερ-μάρκετ και λίγα ακόμη απορρίμματα συμπληρώνουν την εικόνα εγκατάλειψης, απαξίωσης, μηδενικής προβολής και εκμετάλλευσης ενός ακόμη αρχαιολογικού τόπου της πόλης του Πειραιά.

Διαβάστε σχετικά θέματα:

Η διατριβή περί της Σκευοθήκης του Φίλωνος [του Αλέξανδρου Ν. Μελετόπουλου]

Η ανάδειξη του Κονώνειου Τείχους

Το ελληνιστικό θέατρο της Ζέας

Η ανάδειξη του αρχαίου θεάτρου της Ζέας

Οι νεώσοικοι της Ζέας

Ο αρχαιολογικός χώρος της Ηετιώνειας Πύλης

Το εν Πειραιεί Σηράγγιον

Οι Αστικές Πύλες του Πειραιώς [Πύλη του Άστεως]

Κείμενο - Πηγές:

Το κείμενο είναι πρωτότυπο, προϊόν προσωπικής έρευνας, προσωπικής εργασίας και προσωπικών εκτιμήσεων. Στοιχεία και πληροφορίες ελήφθησαν από τις κάτωθι πηγές:

• "Ο Πειραιεύς", Χρήστου Θ. Πανάγου, Εμπορικό και Βιομηχανικό Επιμελητήριο Πειραιώς, 1995
• "Πειραϊκαί Αρχαιότηται - Η Σκευοθήκη του Φίλωνος", Αλέξανδρου Ν. Μελετόπουλου, 1882
• Επιγραφικό Μουσείο - Επιγραφή Σκευοθήκης Φίλωνος
• http://www.archaiologia.gr/

Φωτογραφίες:

• Όλες οι σύγχρονες φωτογραφίες του αφιερώματος ανήκουν στον γράφοντα το ιστολόγιο, διέπονται από κανόνες πνευματικής ιδιοκτησίας και προέρχονται από την προσωπική μου φωτογραφική σελίδα (ALL RIGHTS RESERVED).
• Απαγορεύεται ρητά η χρήση, προβολή, αντιγραφή ή/και αναδημοσίευση με οποιοδήποτε τρόπο ή μέσο.
• Όσοι παρανομούν διώκονται σύμφωνα με τις ισχύουσες διατάξεις του νόμου περί πνευματικής ιδιοκτησίας.