ΠΕΙΡΑΪΚΕΣ ΝΟΣΤΑΛΓΙΕΣ

"Είσαι αναγνώστης νεαρής ηλικίας;"

Τότε άφησε την νεανική σου αχαλίνωτη φαντασία να περιπλανηθεί επάνω στον ωραίο πανάρχαιο πειραϊκό χώρο και να πλάσει ότι διάβασες στο πρόχειρο τούτο σημείωμα. 

"Μήπως είσαι αναγνώστης περασμένης ηλικίας;"

Τότε φίλε μου, συγκράτησε τη συγκίνησή σου γιατί δυο δροσοσταλίδες κατρακυλούν στα μάγουλά σου. Κλείσε τα μάτια σου κι άνοιξε της ψυχής σου τα μάτια. Άφησε τον εαυτό σου ελεύθερο να πετάξει σαν γλαροπούλι από την Πειραϊκή μέχρι το Γκάζι, κι ακόμη πιο κάτω, στο νέο Φάληρο και από τον Αη Διονύση το παλιό πειραϊκό νεκροταφείο εις την πεντάμορφη Καστέλλα. Μέσα σε αυτά τα όρια γεννήθηκε περίπου κι έζησε ο παλιός καλός Πειραιάς. 

Νοσταλγοί του κι εμείς κι όσοι τον λάτρεψαν διαβάζοντας τις χαρές του κι όσοι τον αγάπησαν ζώντας τις ατέλειωτες ομορφιές του. Ας περπατήσουμε μαζί, λιγάκι, αγαπητοί μου αναγνώστες στους δρόμους, στα στενοσόκακα και στ' ακρογιάλια, με τα βράχια και τα βότσαλα, του παλιού Πειραιά μας. 

Πασαλιμάνι. Ξεκίνημα γρήγορο γιατί δεν θα μας πάρει ο χώρος κι όχι ο χρόνος. Ανηφορίζουμε για τη Φρεαττύδα. Σκηνοθεσία σημερινή αλλαγμένη. Τα αρχοντικά σπίτια το ένα με το άλλο μας άφησαν ή μας αφήνουν χρόνους. Μόνο τ'αρχοντικό του Στρίγκου αγέρωχο αλλά ρημαγμένο από τα χαρακτηριστικά του αγάλματα παραμένει στη θέση του. 

Ο μανάβης της Καστέλλας ξεπούλησε και φεύγει

Ας είναι... Προχωρούμε γρήγορα για τη Φρεαττύδα. Εκεί γλεντούσε ο παλιός Πειραιάς. Στο Ρωσικό Νοσοκομείο (Ναυτικό), ένα σπίτι πριν το Νοσοκομείο είναι τ'αρχοντικό του Τσαμαδού, του ναυμάχου. Η πρόσοψη της ιδιοκτησίας δεν είναι πλέον η ίδια. Μέρος του κήπου έγινε οικόπεδο και κτίστηκε. Στο βάθος όμως παράμεινε το αρχοντικό ανέπαφο. Μέσα σ'αυτό ήταν και τα οστά των οικογενειών Τσαμαδού και Οικονόμου. Στου Τσαμαδού το σπίτι έμεινε για πολλά χρόνια η οικογένεια του σιδηροβιομήχανου Στυλ. Καλοχαιρέτα. 

Οδός Βασιλέως Γεωργίου - Άγαλμα της Μητέρας

Γυρίζουμε το βλέμμα αριστερά στην πλατεία Αλεξάνδρας. Βλέπουμε μια πελώρια πολυκατοικία, του Μπούκουρα. Στη θέση της "ζούσε" κάποτε το σπίτι του Ποταμιάνου. Αλλά κι'αυτό ήταν πολύ νεώτερο γιατί στην ίδια θέση στα παλιά τα χρόνια του περασμένου αιώνα ορθόνωταν το αρχοντικό του Βασιλειάδη. Η πλατεία Αλεξάνδρας και η μέσα περιοχή της μέχρι την οδό Σανταρόζα λεγόταν "Τσίλλερ". Την ονομασία την είχε πάρει από τον μεγάλο αρχιτέκτονα Ερνέστο Τσίλλερ που είχε γίνει μόνιμος κάτοικος της Ελλάδος. Ο Τσίλλερ είχε κληθεί για την κατασκευή της Ακαδημίας Αθηνών και είναι δημιουργός πολλών αρχιτεκτονικών έργων της Αθήνας. Το "Ιλίου Μέλαθρον" είναι έργο δικό του. Έργο του στον Πειραιά ήταν και το αρχοντικό του Καζανόβα στην Τερψιθέα. Το κτίριο δεν υπάρχει πια, αφομοιώθηκε στο νέο οικοδόμημα των εκπαιδευτηρίων Παπαϊωάννου. Ο Τσίλλερ λοιπόν ήταν ιδιοκτήτης όλης της περιοχής του υψώματος της πλατείας Αλεξάνδρας. Εκεί επάνω έκτισε το 1875 το εξοχικό του σπίτι που παραθέριζε τα καλοκαίρια. Στην κυριολεξία δεν τον έκτισε αλλά βρήκε ένα μέρος του οικοδομήματος το οποίο επεξέτεινε και συμπλήρωσε και διακόσμησε. Στον ίδιο χώρο που ήταν το αρχοντικό του Ποταμιάνου ήταν τότε το σπίτι του Βασιλειάδη που το χρησιμοποιούσε για "περίπτερο ανάκτορο" ο αείμνηστος Βασιλεύς Γεώργιος. Πολλές φορές περνούσε τις θερμές ημέρες και νύχτες του αττικού καλοκαιριού στο σπίτι αυτό του Βασιλειάδη στην πλατεία της Αλεξάνδρας. Όταν κάποτε ο Βασιλεύς Γεώργιος παραθέριζε εκεί, ο Ερνέστος Τσίλλερ θέλησε να διασκεδάσει τον Βασιλέα και σκέφθηκε να... φωταγωγήσει το δικό του σπίτι, που βρισκόταν λίγο πιο πάνω στο κέντρο του υψώματος της πλατείας. Υπάρχει ακόμη το κτίριο και υπήρξε, προ καιρού, Γαλλική Σχολή. Μάζεψε λοιπόν καμμιά διακοσαριά γκαζοτενεκέδες, έκοψε μια μεγάλη στρογγυλή τρύπα στην κάθε πλευρά, έβαλε από μέσα ένα χρωματιστό διαφανές χαρτί και ένα λυχνάρι με το δαδί στον κάθε έναν και τους αράδιασε γύρω-γύρω στο σπίτι του, στο περιβόλι, στη μάντρα, στα παράθυρα, σε ωραία σχήματα και θέσεις. Αυτό το "κόλπο" έκανε τέτοια εντύπωση στον Βασιλιά και στην Βασίλισσα Όλγα που το πρωί της επόμενης έκανε με τα φασαμέν της αυτοψία για να δει από που προήρχετο το περίεργο θέαμα που της προξένησαν τα χρωματιστά φώτα. Δεν μπόρεσε από βραδίς να καταλάβει από τι ήταν φτιαγμένα τα τόσον ωραία φώτα του Τσίλλερ. Μετά την αυτοψία έβγαλε τα φασαμέν και ξεκαρδίστηκε στα γέλια! 

Το ανέκδοτο αυτό περιστατικό μου το διηγήθηκε η κόρη του Τσίλλερ, η Ιωσηφίνα Δήμα που γεννήθηκε σε αυτό το σπίτι. Στο σπίτι της Καστέλλας. Το ίδιο και ο αδελφός της Βάλτερ και η αδελφή της Ναταλία. Την οικογένεια την γνώρισα το 1956 στο σπίτι τους στην Καλλιθέα. 

Ερνέστος Τσίλλερ

Πίσω ακριβώς και δεξιά από την σημερινή εκκλησία της Αγίας Αικατερίνης, που κτίστηκε τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια από το ζεύγος των Αρχιτεκτόνων Έθελ και Φαίδων Κυδωνιάτη, υπήρχε ένα πηγάδι που είχε περίφημο κρύο νερό. Εγώ το είχα εξακριβώσει αυτό τον καιρό της Κατοχής. Στα παλιά χρόνια, τότε που χτίστηκε (1875) το σπίτι του Τσίλλερ κι αργότερα το πηγάδι αυτό ήταν ο "κράχτης" της γειτονιάς. Σε κάθε έλλειψη νερού, κι αυτό ήταν συνηθέστατο για τον άνυδρο Πειραιά τον παλαιό καιρό, όλος ο κόσμος της περιοχής εκείνης μαζευότανε στου "Τσίλλερ το πηγάδι" γι'αυτό και η περιοχή ήτανε γνωστή ως "Τσίλλερ". 

Αλλά αργήσαμε βλέποντας την πλατεία Αλεξάνδρας και δεν θα μας πάρει... ο χώρος. Αριστερά μας κάτω στη θάλασσα, στα βράχια επάνω, το Θέατρο του καραγκιοζοπαίκτη Μώρου, η Μπυραρία του Βρεττού πιο πέρα με το παλκοσένικο της Ταραντέλλας στο πεζοδρόμιο. Η ταβέρνα του Καραουλάνη και δεξιά το σπίτι του Λούμου με τον ωραίο κήπο. Αριστερά τα μπάνια του Κράκαρη που μου θύμισαν και το τακτικό πελάτη τους τον Γεώργη Κρέμο. Αντίκρυ το καφενείο του Κεφαλλωνίτη του Γεράσιμου και από πάνω το σπίτι του Κωστάλα. Εικόνες, όπως ήταν τον παληό καιρό. Εκεί δίπλα, όταν η Φρεαττύδα ήταν στις δόξες της, ήταν το θεατράκι του Σβορώνου. Κοντά στου Λούμου η ταβέρνα του Γαλαξιδιώτη και πιο κάτω του Κωσταντάκη και του Κοτσώνη στο ίδιο μέρος που ήταν η ταβέρνα του Μούκα. Απέναντι στο μπακάλικο-ταβέρνα του Σωτήρη Τρίχα που "ζει" ακόμη από τα παιδιά του. Στο περιβόλι του Λούμου γιορτάζανε οι Πειραιώτες της Πρωτομαγιάς. Ήταν γεμάτος ο κήπος με λουλούδι και δένδρα βαθύσκια, μια όαση απάνω από το αραξοβόλι των ψαράδων, στη θάλασσα του όρμου της Φρεαττύδας. Στη θέση του κήπου και του σπιτιού τώρα είναι χρισμένη μια πελώρια πολυκατοικία. Δίπλα σώζωνται ακόμη κάτι μικροσπιτάκια και πίσω ένα μέρος του κήπου του Λούμου. Κατάλοιπα του παληού καιρού! 

Εκεί στην πλατεία το "συγχωρεμένο" το "19" τραμ έκανε μια στροφή πάνω ακριβώς στο "φρύδι" του κρασπέδου και στρίγγλιζε απελπιστικά σαν έστριβε. Εκεί στον ανήφορο που αγγομαχούσε δεξιά ήταν και το σπίτι του Βαγιάννη ή Παππά που είχε τα νερά του Πόρου και πιο πάνω κοντά στο τέρμα του "19" το αρχοντικό του παληού πρωθυπουργού Σκουλούδη. Στη θέση του γιγάντιος υψώθηκε με τους 15 ορόφους του ο μοντέρνος όγκος του Αντικαρκινικού. Μια πολεοδομική παραφωνία. 

Νοσταλγοί του παληού Πειραιά, είναι καιρός να ανοίξετε τα μάτια της φαντασίας σας! Ο περίπατος τελείωσε. Δυστυχώς. Και ο χώρος... και ο χρόνος μας σταμάτησε την περιπλάνηση που αρχίσαμε με διάθεση, να ψάξουμε με την φαντασία μας όλες τις ακτές και τα στενοσόκακα. 

Ο Πειραιάς, ο παληός Πειραιάς αργοπεθαίνει, γι'αυτό κάποτε-κάποτε ας συναντιώμαστε και οι δυο και ας τα λέμε!

Τότε ξανακλείνουμε τα μάτια μας και αφήνουμε τη φαντασία μας να οργιάση κάπου αλλού...

Γλαύκος Μαρκόπουλος 

Πηγή:

• "Πειραϊκόν Ημερολόγιον", Αρχείον Πειραϊκών Σπουδών, Τριμηνιαίον Περιοδικόν, Νίκος Κατσικάρος, Πειραιεύς, Ιανουάριος 1966