Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΦΑΡΜΑΚΕΙΩΝ ΣΤΟΝ ΠΕΙΡΑΙΑ

Η πρώτη δημοτική αρχή της πόλης φρόντισε για την ίδρυση του πρώτου "πολιτικού φαρμακείου", κατόπιν σχετικής αδείας η οποία απονεμήθηκε στον Στέφανο Ορλάνδο στις 14 Απριλίου του 1836, επί δημαρχίας του πρώτου Δημάρχου της πόλης του Πειραιά, του Υδραίου Κυριάκου Σερφιώτη. Ο Στέφανος Ορλάνδος, ο οποίος διατηρούσε ήδη φαρμακείο στην Αθήνα, εθεωρείτο "εγνωσμένης φήμης". Κατ'αυτόν τον τρόπο, οι λιγοστοί κάτοικοι τοκωνστυ Πειραιά δε θα κινδύνευαν πλέον από τυχόν παρερμηνεία των οδηγιών των ιατρών σχετικά με τη χρήση των φαρμάκων όπως συνέβαινε μέχρι τότε λόγω του ότι "... η ευκολία των κατοίκων δια την ώνησιν των δηλητηρίων (σσ. φαρμάκων) του υπάρχοντος Βαυαρού στρατιωτικού φαρμακοποιού ... μη γνωρίζοντος παντελώς την διαλεκτόν μας δια να συνδιαλεχθή μετ'αυτού ο θέλων αγοράσαι φάρμακα". (Μιχελή, σελ. 90)

Όπως προκύπτει λοιπόν από τα ως άνω, στον Πειραιά των πρώτων ετών της ανασύστασης της πόλεως, φέρεται να προϋπήρχε του Στ. Ορλάνδου ένας Βαυαρός στρατιωτικός φαρμακοποιός. 

Στον Πειραιά του 1837, σύμφωνα με τα αναφερόμενα από τον ερευνητή Βάσια Τσοκόπουλο ("Πειραιάς, 1835-1870: Εισαγωγή στην Ιστορία του Ελληνικού Μάντσεστερ) υπήρχαν δυο φαρμακοποιοί οι οποίοι δραστηριοποιούνταν στην πόλη. Ο ίδιος ερευνητής αναφέρει ότι οι φαρμακοποιοί του Πειραιά έγιναν τρεις (3) το 1854 και έφτασαν στους επτά (7) κατά τη δεκαετία του 1860. Κατά τη διάρκεια αυτών των δεκαετιών του 19ου αιώνα, δίχως άλλο, μαζί με την αύξηση των γεννήσεων και τη γενικότερη αύξηση του πληθυσμού της πόλης του Πειραιά, βελτιώθηκαν αρκετά και οι συνθήκες υγιεινής της πόλης (πόσιμο νερό, κρήνες, οδοποιία, αποχέτευση και υπόνομοι κ.ο.κ) ενώ αυξήθηκε και ο αντίστοιχος αριθμός των ιατρών.  

Βέβαια, ο ίλαρχος Γ. Αγγελόπουλος, φρούραρχος της πόλης του Πειραιά στα μέσα του 19ου αιώνα (δεκαετία 1850) αναφέρεται στον φιλέλληνα Γερμανό Κ. Στάπ, ο οποίος "αποκατασταθείς προ πολλών ετών εν Πειραιεί, ωφέλησε και αδιαλείπτως ωφελεί την πόλιν ταύτην ηθικώς τε και υλικώς. Και ηθικώς μεν, διότι έχει την καλοσύνην και ευγενήν διάθεσιν να δεικνύει αμισθί προς διαφόρους πολίτας, πλησιάζοντας αυτόν, την σκευασίων παντοίων πνευμάτων άνευ μισθού. Υλικώς δε, διότι όχι μόνον αμισθί δίδει φάρμακα εις διαφόρους ενδεείς ασθενείς αλλά και χρηματικώς βοηθεί αυτούς προς ταχείαν των ανάρρωσιν." Το πνευματοποιείο του Κ. Στάπ βρισκόταν επί της εμπορικής οδού Μακράς Στοάς (σσ. η σημερινή Δ. Γούναρη) και διέθετε και "φαρμακείον παρ' αυτώ εξαίρετον, από το οποίον προμηθεύεται η Κυβέρνησις τα δια τον στρατόν απαιτούμενα εκάστοτε φάρμακα". Πιθανότατα λοιπόν ο Βαυαρός Στάπ να είναι ο προαναφερόμενος πρώτος στρατιωτικός φαρμακοποιός που έδρασε στην πόλη του Πειραιά. Σε άλλες ιστορικές πηγές (Λώζος, 1987) συναντούμε εκ νέου το επώνυμο του Βαυαρού Κ. Στάπ (και σε παράφραση ως "Σάπτ") ο οποίος αναφέρεται ως ιδρυτής του πρώτου οινοπνευματοποιείου του Πειραιά (το έτος 1839;) και εν συνεχεία ιδρυτής του πρώτου φαρμακείου, γεγονός που έρχεται σε αντιπαραβολή με την χορήγηση αδείας στον Ορλάνδο κατά το έτος 1836 για τη λειτουργία του πρώτου επίσημου δημοτικού φαρμακείου την οποίαν προαναφέραμε στην αρχή του άρθρου. Σύμφωνα με τα αναφερόμενα στο έργο της Σ. Μαλικούτη, στον Πειραιά του 1846 υπήρχαν δυο (2) φαρμακοποιοί. 

Έτος 1860 - Καταχώρηση του Φαρμακείου Δ. Σούρμπα - Πλατεία Θεμιστοκλέους

Δυο δεκαετίες αργότερα, οι εκλογικοί κατάλογοι του Πειραιώς καταγράφουν τρεις φαρμακοποιούς κατά το έτος 1866, τον Αναστάσιο Ι. Ραυτόπουλο, τον Δημήτριο Γκ. Σούρβα (βλέπε την ως άνω διαφημιστική καταχώρηση) και τον Παναγή Δ. Βράτιμο. 

Έτος 1869 - Φαρμακείο "Ο Ασκληπιός"

Κατά το έτος 1875, σύμφωνα με τον Εμπορικό, Γεωγραφικό και Ιστορικό Οδηγό του Μιλτιάδη Μπούκα, στον Πειραιά καταγράφονταν οι εξής έξι (6) φαρμακοποιοί:

Ιστορικό τεκμήριο από τον Τύπο του έτους 1873 με αναφορά στο φαρμακείο του Λεωνίδα Ραυτόπουλου, επί της οδού Αιγέως, πλησίον Τρούμπας:

Αξιοσημείωτο επίσης το γεγονός ότι το προαναφερθέν Φαρμακείο του Δημητρίου Μάντζαρη, το οποίο καταγράφεται επί της πλατείας Ρήγα Φεραίου "παρά τω Σταθμώ των αμαξών" στον ως άνω Οδηγού του Μ. Μπούκα, βρισκόταν στην οδό Αριστείδου 27 και μάλιστα η μαρμάρινη επιγραφή του, η οποία ανέφερε και το έτος ιδρύσεως (1876), βρισκόταν στη θέση της μέχρι και πρόσφατα (έτος 2011), οπότε και το ισόγειο κατάστημα αναδιαμορφώθηκε για να στεγάσει γραφείο των ΕΛΤΑ και αργότερα ιδιωτική επιχείρηση. Άγνωστο παραμένει τι απέγινε η κάτωθι εικονιζόμενη ιστορική μαρμάρινη επιγραφή: 

Οι εκλογικοί κατάλογοι του έτους 1878 αναφέρουν τους κάτωθι εν Πειραιεί φαρμακοποιούς: Ριζιώτη Χαράλαμπο, Ραυτόπουλο Αναστάσιο, Μάντζαρη Δημήτριο, Βράτιμο Παναγή, Κωνσταντίνου Ιωάννη, Σούρβα Δημήτριο και Καζελάρη Ιωάννη, 

Στα τέλη της δεκαετίας του 1880, οι Φαρμακοποιοί της πόλεως του Πειραιώς ήσαν οι εξής: Λαμπίρης Ηλίας, Ραυτόπουλος Αναστάσιος, Ραυτόπουλος Λεωνίδας (στην οδό Αιγέως), Ζαβιτσιάνος Παναγιώτης, Κωνσταντίνου Ιωάννης (στην οδό Αθηνάς), Ριζιώτης Χαράλαμπος (στην οδό Ομήρου), Βράτιμος Παναγής (στην οδό Αγίου Σπυρίδωνος), Κεχαγιάς Ιωάννης (στην οδό Μακράς Στοάς), Ξανθός Εμμανουήλ (στην οδό Φίλωνος), Σταθάτος Ευστράτιος (στην οδό Καποδιστρίου), Σούρβας Δημήτριος, Νικόπουλος Χρήστος, Κοντόπουλος Ξενοφών (στην οδό Αθηνάς), Ζουμπουλάκης Ιωάννης, Σαρρής Νικόλαος, Πίντος Βικέντιος, Νάστας Π. (στην οδό Ηφαίστου), Δαβίας Γεράσιμος, Κουρβισάνος Σπυρίδων, Κανδρής Νικόλαος και Καζάζης Θεόδωρος (στην οδό Φίλωνος). 

Φαρμακεμπορείον Ευστρατίου Σταθάτου (έτος 1888)

Φαρμακείον - Φαρμακεμπορείον Ι.Ε. Κωνσταντίνου

Από τις σελίδες του πειραϊκού Τύπο του έτους 1889, αναφορές στο φαρμακείο του Γ.Α. Ορλάνδου, το οποίο βρισκόταν πλησίον του Γυμνασίου της πόλεως.

Στο πρώτο μισό της τελευταίας δεκαετίας του 19ου αιώνα (σύμφωνα με στοιχεία της περιόδου 1892-1895), στον Πειραιά λειτουργούσαν τα εξής φαρμακεία: Νικολαΐδη Νικολάου (στην οδό Μακράς Στοάς), Νάστου Παναγιώτη (στην οδό Μιαούλη), Ψαρρά Δ.Μ. (στην οδό Φερραίου), Ριζιώτη Αθανασίου (στην οδό Ομήρου), Λαζάρου Ανάργυρου (στην οδό Φίλωνος), Καζάζη Θεόδωρου (στην οδό Φιλελλήνων), Ορλάνδου Γ. (στην Τρούμπα), Δημητρίου Χρήστου, Κωνσταντίνου Ιωάννη, Οικονομίδη Παναγιώτη, Μοσχοβίτη Ιωάννη, Βράτιμου Παναγή, Ζαβιτσιάνου Παναγιώτη, Λαμπίρη Ηλία, Σαμαρά Σταύρου, Πίντου Βικεντίου, Νικόπουλου Χρήστου, Λαζάρου Ανάργυρου, Σταθάτου Ευστράτιου, Ξανθού Εμμανουήλ και Ζουμπουλάκη Ιωάννη.

Φαρμακείο Ιωάννη Κωνσταντίνου (έτος 1896)

Φαρμακείο Δ.Μ. Ψαρρά (έτος 1896)

Ο οφθαλμίατρος και υφηγητής της οφθαλμολογίας Σωτήριος Τσολάκος, δεχόταν στον Πειραιά, στο φαρμακείο του Διομήδους Ορλάνδου "παρά τα Σχολεία" (σσ. στην πλατεία Κοραή) 2-4 μ.μ.

Έτος 1897

Το "εξαιρετον ενδυναμωτικόν" Somatose (σε σκόνη), εν τω φαρμακείω Α.Γ. Λαζάρου:

Φαρμακείο Ανάργυρου Γ. Λαζάρου (Έτος 1899)

Στις αρχές του 20ου αιώνα (έτος 1900), καταγράφονται δεκαοκτώ (18) εν Πειραιεί φαρμακεία. 

Το "αντιπυρετικόν - σφριγοφόρον - τονωτικόν ελιξήριον του Νικ. Βακταλόπουλου" επωλείτο στις αρχές του προηγούμενου αιώνα στο "Εν Πειραιεί φαρμακείον του κ. Σταθάτου": 

Έτος 1900

Κατά τον μήνα Νοέμβριο του έτους 1900, το ανακαινισμένο Φαρμακείο του Διομήδους Α. Ορλάνδου, μεταφέρθηκε από την Τερψιθέα "κάτωθεν της μεγάλης γωνιαίας οικίας του ιατρού Γ. Σουσάνη, έναντι της μεγάλης οικίας Ι. Βαρβαρέσου". 

Το φαρμακεμπορείον του Λεωνίδα Γ. Γκοβόστη, στις αρχές του 20ου αιώνα, διέθετε ύδατα μεταλλικά (Vichy) αλλά και την "Πραποπουλίνη", το "μόνον φάρμακον αντιεπιληπτικόν" με 100% επιτυχία!

Την ίδια χρονική περίοδο, άλλο "αντιπυρετικόν ελιξήριον" επωλείτο στο Φαρμακείο του Κουκιά.

 

Έτος 1901

Το γνωστό νερό από τις πηγές της Σάριζας στην Άνδρο, επωλείτο στον Πειραιά του 1901 στο φαρμακείο του Δ. Ψαρρά.

Έτος 1901

Διαφημιστική καταχώρηση του Φαρμακείου Ι.Ε. Κωνσταντίνου με αναφορά σε διάφορα εισαγόμενα (λ.χ. ευρωπαϊκοί αποστηρωτήρες γάλακτος για βρέφη, αμερικάνικα έμπλαστρα) και άλλα είδη:

Έτος 1901

Φαρμακεμπορείον Αγγέλου Παυλή

Ο Οδηγός του Γ. Βώκου του έτους 1902 καταγράφει τα ακόλουθα 27 φαρμακεία και φαρμακεμπορεία στον Πειραιά: του Δ. Βράτιμου στην οδό Σωτείρας 42, του Βράτιμου στην οδό Άρεως, του Θ. Δούνια στην οδό Πλούτωνος 19, του Διαμαντόπουλου στην οδό Μουνιχίας 124, του Κ. Γκοβόστη στην οδό Μακράς Στοάς 53, του Αντωνίου Ελευθερίου στην οδό Αθηνάς 6, του Θ. Καζάζη στην οδό Φίλωνος 87, του Κωνσταντίνου στην οδό Αθηνάς 3, του Κουκούλη στην συνοικία του Μανίνα, του Χρ. Κουράντη στην οδό Σαχτούρη, του Δ. Κουκιά στην οδό Σωκράτους 42, του Κουλαμά στην οδό Ηφαίστου, του Α. Λαζάρου στην οδό Φίλωνος 47, του Ν.Τ. Μαρκή στην οδό Χατζή-Κυριάκου 4, του Ν. Νικολαϊδου στην οδό Μακράς Στοάς 28, του Π. Νάστου στην οδό Τσαμαδού 34, του Γ. Νικολόπουλου στην οδό Σωκράτους 83, του Ε. Ξανθού στην οδό Φίλωνος 158, του Δ. Ορλάνδου στην οδό Καραϊσκου 194, του Γ. Περδικίδου στην οδό Αθηνάς 12, του Παπανικολάου στην συνοικία της Λεύκας, του Π. Πράζα στην οδό Άρεως 39, του Πλ. Ριζιώτη στην πλατεία Θεμιστοκλέους, του Ε. Σταθάτου στη λεωφόρο Αιγέως 18, του Κ. Σουσάνα στην οδό Αλκιβιάδου 116, του Θ. Χαράτσου στην οδό Μακράς Στοάς και του Δ. Ψαρρά παρά το Αμαξοστάσιον. 

Φαρμακεμπορείον "Ο Αφεντούλης" Δημητρίου Ι. Κουκκιά (Λεωφόρος Σωκράτους 43)

Το προαναφερθέν Φαρμακείο του Αντώνιου Α. Ελευθερίου βρισκόταν κάτωθεν του Δημοτικού Θεάτρου της πόλης, στα ισόγεια καταστήματα, όπως προκύπτει από την κάτωθι διαφημιστική καταχώρηση / αρχειακό τεκμήριο του έτους 1902 μέσα από τις σελίδες του σχετικού Οδηγού της πόλεως του Γ. Βώκου:

Φαρμακείον Αντωνίου Α. Ελευθερίου - Έτος 1902

Τα ύδατα Τσαγέζι που θεράπευαν στομαχικά νοσήματα, αναιμία και ατονία, στο Εν Πειραιεί Φαρμακείον του Α. Λαζάρου:

Έτος 1903

Το Φαρμακείο του Αθανασίου Π. Μόσχου, βρισκόταν στη συμβολή των οδών Σαχτούρη και Αγίου Νικολάου, όπισθεν του ομώνυμου ναού:

Έτος 1903

Το εν λόγω φαρμακείο του Αθανασίου Μόσχου αποτυπώθηκε στον φωτογραφικό φακό στο ισόγειο του κάτωθι εικονιζόμενου τριωρόφου κτιρίου, όπως διακρίνεται στο κάτωθι δίγλωσσο επιστολικό δελτάριο των αρχών του 20ου αιώνα (Πειραιάς: Η Ανηφορική Οδός Σαχτούρη / Pirée: Rue Sactouri). 

Διαβάστε εδώ σχετικά με την ταυτοποίηση της παρακάτω φωτογραφίας και δείτε τη σημερινή μορφή της ιδίας γωνίας

Δίγλωσση διαφημιστική καταχώρηση του προαναφερθέντος Βασιλικού Φαρμακείου του Αθανασίου Π. Μόσχου, Προμηθευτού της Βασιλικής Αυλής, στη διασταύρωση των οδών Σαχτούρη και Αγίου Νικολάου, παρά το Τελωνείον, μέσα από τις σελίδες του πειραϊκού Τύπου του έτους 1903:

Αναφορά στο Φαρμακείο Ν.Π. Νικολαϊδου, στον Πειραιά, σε μια αγγελία του έτους 1903:

Έτος 1903

Το "ιαματικόν ύδωρ Κακής Σκάλας Τήνου" επωλείτο στον Πειραιά στο γνωστό φαρμακείο του Βρατύμου (το οποίο αναφέρεται στη συμβολή των οδών Σωτείρας και Κολοκοτρώνη) καθώς και στο φαρμακείο του Ψαρρά το οποίο βρισκόταν στην πλατεία Αμαξών (πλατεία Ρήγα Φεραίου ή Αμαξοστάσιον): 

Έτος 1903

"Αρίστης ποιότητος, καθαρόν, γνήσιον Έλαιον Μουρούνας, εις το φαρμακείον Νικολάου Νικολαϊδου", στην εμπορική λεωφόρο Μακράς Στοάς.

Έτος 1904

Ακόμα μια διαφημιστική καταχώρηση του Φαρμακείου του Αντώνιου Ελευθερίου "κάτωθεν του Μεγάλου Θεάτρου":

Έτος 1905

Αναφορές στα φαρμακεία του Ιωάννη Κωνσταντίνου και του Αναργύρου Λαζάρου μέσα από τις σελίδες του πειραϊκού Τύπου του έτους 1905:

Στον Πλήρη Οδηγό του Πειραιώς του 1906-1907, καταγράφονται τα εξής είκοσι οκτώ (28) φαρμακεία: του Γ. Ορλάνδου στην οδό Φιλελλήνων, του Π. Βράτιμου στην οδό Σωτείρας (σσ. σήμερα Σωτήρος Διος), του Αθ. Ριζιώτη στην οδό Ομήρου (σσ. σήμερα πεζόδρομος Μακράς Στοάς), του Ι. Κωνσταντίνου στη λεωφόρο Αθηνάς (σσ. σήμερα λεωφόρος Βασιλέως Γεωργίου Α'), του Δ. Ψαρρά στην οδό Μακράς Στοάς (σσ. σήμερα οδός Γούναρη), του Π. Νάστου στην οδό Τσαμαδού, του Ν. Νικολαϊδη στην οδό Μακράς Στοάς, του Θ. Καζάζη στην οδό Φίλωνος, του Αν. Ελευθερίου στη λεωφόρο Αθηνάς, του Ν. Δούνια στην οδό Θηβών, του Αθανασίου Μόσχου στη συμβολή των οδών Σαχτούρη και Αγίου Νικολάου, του Λ. Γκοβόστη στην οδό Μακράς Στοάς, του Ε. Σταθάτου στη λεωφόρο Αιγέως (σσ. σήμερα ΙΙας Μεραρχίας), του Κ. Σουσσάνα στην οδό Αλκιβιάδου, του Κ. Κουλαμά στην οδό Ηφαίστου (σσ. σήμερα Ελευθερίου Βενιζέλου), του Γ. Περδικίδη στη λεωφόρο Αθηνάς, του Αν. Λαζάρου στην οδό Φϊλωνος, του Δ. Κουκιά στη λεωφόρο Σωκράτους (σσ. σήμερα Ηρώων Πολυτεχνείου), του Γ. Μαρκή στη λεωφόρο Χατζηκυριακού, του Π. Νάστου στην πλατεία Ιπποδάμειας (ή στην οδό Ιπποδάμειας), του Μ. Διαμαντόπουλου στην οδό Μουνυχίας (σσ. σήμερα οδός Γρηγορίου Λαμπράκη), του Γ. Νικολόπουλου στη λεωφόρο Σωκράτους, του Λ. Δούνια στην οδό Πλούτωνος (σσ. σήμερα ακτή Ποσειδώνος / ακτή Καλλιμασιώτη), του Α. Θεοδωρόπουλου στη λεωφόρο Αθηνάς, του Π. Οικονομίδη στη λεωφόρο Μουνυχίας, του Χ. Κουράντη στην οδό Σαχτούρη, του Ε. Κατράκη στην οδό Αρτεμησίου (σσ. σήμερα οδός Βλαχάκου) και του Α. Παρασκευά στη συνοικία της Λεύκας.

Ιδιαίτερη μνεία στον εν λόγω Οδηγό γινόταν στο εν Πειραιεί Φαρμακείον και Φαρμακεμπορείον Ι. Κωνσταντίνου, το οποίο χαρακτηριζόταν ως "το αρχαιότερον των εν τη πόλει μας" και "εφοδιασμένον πάντοτε με τα νεώτατα και πλέον πρόσφατα φάρμακα". 

Μέσα από τις σελίδες του ιδίου Οδηγού, μια ενδεικτική διαφημιστική καταχώρηση του εν Πειραιεί Φαρμακείου του Αθανασίου Π. Μόσχου, το οποίο βρισκόταν στην αρχή της ανηφορικής οδού Σαχτούρη, όπισθεν του ιερού ναού του Αγίου Νικολάου των Υδραίων:

Στις 15 Μαρτίου του έτους 1908 βάσει σχετικής αποφάσεως του Υπουργείου των Εσωτερικών επιτρέπεται στον φαρμακοποιό Γεώργιο Μαρκή να διατηρεί αναγνωρισμένο φαρμακείο στον Πειραιά. 

Από τον Τύπο της ιδίας χρονιάς (1908), ιστορικό τεκμήριο σχετικά με την χορήγηση αδείας στον εν Πειραιεί φαρμακοποιό Κωνσταντίνο Σουσάνα:

Διαφημιστική καταχώρηση του έτους 1909 σχετικά με την πώληση των καταποτίων Πίνγκ στο φαρμακείο του Θ. Καζάζη:

Στις αρχές της δεύτερης δεκαετίας του 20ου αιώνα, σύμφωνα με τα αναγραφόμενα σε Πανελλήνιο Οδηγό του έτους 1912, στον Πειραιά λειτουργούσαν τα εξής φαρμακεία:

Πλην αυτών όμως, σε ξεχωριστή κατηγορία αναγράφονται τα εξής "Φαρμακεμπορεία": του Π. Αναστασόπουλου επί της ακτής Μουτζοπούλου, του Ανδρέα Γεραρά επί της οδού Άρεως, του Π. Δεσύπρη επί της λεωφόρου Αιγέως, του Νικ. Ευσταθίου επί της λεωφόρου Χατζηκυριακού 12, του Χ. Κουράντη επί της οδού Δεξαμενής 70, του Τ. Κρατάκη στην Παλαμηδίου 26, του Δημ. Ορλάνδου επί της οδού Σαχτούρη, του Γ. Περδικίδου επί της οδού Αθηνάς 12, του Γ. Παρασκευά επί της οδού Ρετσίνα και του Κ. Σουσάνα στον αριθμό "112" της οδού Τσαμαδού. Συν τοις άλλοις, ως "Πωληταί Ιατρικών Εργαλείων" στον ίδιο Οδηγό του 1912 αναφέρονται ο φαρμακοποιός Γ. Μαρκής και ο Δ. Ψαρράς.

Από την ανάγνωση του Ημερησίου Τύπου προκύπτει ότι το 1913, το Φαρμακείο Νικολαΐδη επί της οδού Μακράς Στοάς 28 περνά στα χέρια του Ελευθέριου Δρίτσα:

Έτος 1913 - Φαρμακείον  / Φαρμακεμπορείον Ελευθέριου Δρίτσα

Στο σημείο αυτό, αξίζει να αναφέρουμε ως μια γενικότερη παρατήρηση, το γεγονός πως μέσα από την πρωτογενή έρευνα και την ανάγνωση αρχειακών πηγών (λ.χ. Οδηγών Πόλεως, Εμπορικών Οδηγών κτλ.) καθώς και του ημερησίου Τύπου, παρατηρούνται συχνά ορθογραφικά λάθη είτε στα ονόματα των φαρμακοποιών, είτε στις διευθύνσεις των φαρμακείων, ενώ αποτελεί αδιαμφισβήτητο γεγονός ότι κάποια φαρμακεία άλλαζαν ιδιοκτησιακό καθεστώς, ενώ συνηθέστερα άλλαζαν έδρα:

Έτος 1912 - Πωλείται ή/και ενοικιάζεται εν Πειραιεί Φαρμακείον

Έτος 1915  - Νέον φαρμακείον Μιχαήλ Γ. Πελεκάνου (πρώην Ραυτόπουλου)

Διανυκτερεύοντα φαρμακεία στον Πειραιά - Οκτώβριος 1915

Αξιοσημείωτο είναι επίσης το γεγονός πως ελλείψει χώρων, προληπτικοί εμβολιασμοί του πληθυσμού, ειδικά σε περιόδους μεγάλων επιδημιών, γίνονταν σε προκαθορισμένα φαρμακεία από συγκεκριμένους ιατρούς. Η κάτωθι ενδεικτική ανακοίνωση του Δημάρχου Πειραιώς Αναστασίου Παναγιωτόπουλου με ημερομηνία 26 Ιανουαρίου του 1916 είναι χαρακτηριστική:

Το φαρμακείο του Εμμανουήλ Ι. Κωνσταντίνου, όπως καταγράφηκε φωτογραφικά στα χρόνια του Μεσοπολέμου, στο ισόγειο του Μεγάρου Ανδρέα Σπυράκη, στη συμβολή των οδών Νοταρά και Βασιλέως Γεωργίου Α'. Διαβάστε περισσότερα σχετικά με την εν λόγω αρχειακή φωτογραφία και δείτε μια σύνθεση/αντιπαραβολή του "χθες" και του "σήμερα" εδώ.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1920, σε σχετικό Ιστορικό Λεύκωμα, καταγράφονται οι διαφημίσεις του Βασιλικού Φαρμακείου του Αθανασίου Π. Μόσχου, στη συμβολή των οδών Σαχτούρη και Αγίου Νικολάου, στο οποίο γίνονταν χημικές αναλύσεις, του Φαρμακείου του Γεωργίου Ορλάνδου επί της λεωφόρου Κωνσταντίνου του Διαδόχου 79 και του Φαρμακείου / Φαρμακαποθήκης του Άγγελου Παυλή, επί της οδού Μακράς Στοάς 59.

Μετά την Μικρασιατική Καταστροφή του 1922, με τις ανυπολόγιστες συνέπειες και την μετακίνηση μεγάλων πληθυσμιακών όγκων αρχικά προς το λιμάνι του Πειραιά και αργότερα προς τους προσφυγικούς συνοικισμούς, οι φαρμακευτικές ανάγκες του τόπου πολλαπλασιάστηκαν. Στο κάτωθι αρχειακό τεκμήριο μέσα από τις σελίδες του ημερησίου Τύπου του έτους 1925, γίνεται αναφορά στα εγκαίνια του πρώτου προσφυγικού φαρμακείου στα Ταμπούρια Πειραιώς από τον πρόσφυγα φαρμακοποιό Δημ. Πασχαλίδη.

Η κάτωθι διαφημιστική καταχώρηση του Φαρμακείου του Λ. Χιόνη από τα χρόνια του Μεσοπολέμου, έχει την ιδιαιτερότητα πως αναφέρει ως έτος ίδρυσης το έτος 1870, στην Σμύρνη της Μικράς Ασίας! 

Φαρμακείον Λ. Χιόνη - Φίλωνος 53

Στα μέσα προς τέλη της δεκαετίας του 1920, ο πληθυσμός της πόλης του Πειραιά πλησίασε τους 150.000 κατοίκους! Η ραγδαία αύξηση του πληθυσμού, μοιραία, οδήγησε στην αύξηση του αριθμού των φαρμακείων τόσο στην πόλη του Πειραιώς, όσο και στις πέριξ περιοχές και νέες  συνοικίες (Δραπετσώνα, Κερατσίνι, Ταμπούρια, Νέα Κοκκινιά).

Έτος 1924 - Φαρμακείο "Σαντράλ"

Έτος 1924 - Φαρμακαποθήκη "Σπέσιαλ" - Οδός Μακράς Στοάς 47

Έτος 1924 - Εν Πειραιεί Φαρμακείον Ορλάνδου

Έτος 1925 - Σκούφιες μπάνιου στο Φαρμακείο "Σαντράλ" και στην Φαρμακαποθήκη "Σπεσιάλ"

Έτος 1925 - Φαρμακαποθήκη "Σπεσιάλ"

Στον Μέγα Οδηγό Πειραιώς του 1929-1930 (Δευτέρα Έκδοσις Συμπεπληρωμένη) καταγράφονται τα φαρμακεία των: Ιακωβ. Αρμένη στην οδό Παλαμηδίου 78, Κ. Αλάτη στην οδό Αγίου Κωνσταντίνου 4, Μιχ. Αρνάρη στην οδό Αγίου Διονυσίου 1, Β. Ασκητή στην Νέα Κοκκινιά, Π. Αναστασόπουλου επί της ακτής Τρύφωνος Μουτζόπουλου, Χαρ. Αλβανίδη στην λεωφόρο Κορδελιού, Αντ. Βλάμου στη συμβολή της οδού Μιαούλη με την οδό Τσαμαδού, Σ. Βογιατζόπουλου στη γωνία Ιπποδαμείας και Ανδρούτσου, Ε. Βλουμίδη στην Νέα Κοκκινιά, Σπυρ. Βλασιάδη στην οδό 22α στην Νέα Κοκκινιά, Σπ. Βολονάκη στην οδό Σάρδεων 32 στην Νέα Κοκκινιά, Κ. Γκιουλιστάνη επίσης στην Νέα Κοκκινιά, Χαρ. Γερμενή στην οδό Θηβών 10, Α. Γεραρή στη συμβολή των οδών Τζαβέλλα και Βούλγαρη, Παν. Δρίτσα στην οδό Χαριλάου Τρικούπη 48, Ελευθ. Δρίτσα στην οδό Μακράς Στοάς 28, Θεοδ. Δούνια επί της πλατείας Λουδοβίκου, Δ. Δανιηλίδη με την επωνυμία "Διεθνές" στην Δραπετσώνα, Ι. Δαμηλάκου στη γωνία Αιτωλικού και Μακεδονίας, Ι. Διαμαντίδη με την επωνυμία "Εθνικόν" στην οδό Ζωοδόχου Πηγής 54 στην Νέα Κοκκινιά, Δ. Δρακόπουλου στην οδό Δεξαμενής 16, Αλεξ. Ευσταθίου στην λεωφόρου Βενιζέλου 194, Νικολ. Ευσταθίου στη γωνία της λεωφόρου Χατζηκυριάκου με την οδό Μπότσαρη, Σ. Ευφραιμίδη στην συνοικία Καλοκαιρινού, Θ. Ζαχαριάδη πλησίον των Σφαγείων στη Δραπετσώνα, Θ. Ιωαννίδη στην οδό Αγίων Αναργύρων στην Νέα Κοκκινιά, Σπ. Καπερώνη στη συμβολή των οδών Ηφαίστου και Ανδρούτσου, Δ. Κουκιά στον αριθμό "40" της λεωφόρου Σωκράτους, Καταπόδη στη λεωφόρο Μακράς Στοάς, Γ. Κεσίνογλου στην οδό Ικονίου 15, Ι.Δ. Καμσίτσογλου στην οδό Μουτσοπούλου 59, Μεν. Κάσση στη γωνία Ρετσίνα και Μεθώνης, Μ. Καλαντζάκου στην οδό Σαχτούρη 22, Φ. Κουρμούλη στο τέρμα Ταμπουρίων, Ν. Κολοκυθά στην οδό Σωτείρας 4, Ανδρ. και Αλκιβ. Κοντού στην οδό Φρεαττύος, Ηλ. Καβατζά στην οδό Αντωνίου Θεοχάρη, Χ. Κουράντη στη γωνία Σαχτούρη και Λέκκα, Ε. Κωνσταντίνου στη συμβολή των οδών Νοταρά και Βασιλέως Γεωργίου Α', Σ. Κυριαζίδη στην οδό Ρετσίνα 11, Β. Καρακαλά στην Αγορά του νέου Φαλήρου, Π. Κουτέλα στην Δραπετσώνα, Ι. Λαμπιδώνη στον Α.Ι. Ρέντη, Λέζου στην οδό Φίλωνος 87, Λισκάζερ Π. επίσης στον Α.Ι. Ρέντη, Χ. Λεοντιάδη στην Νέα Κοκκινιά, Λ. Λορεντζιάδη στη γωνία Αλκιβιάδου και Φρεαττύδος, Γ. Μαρκή στην λεωφόρο Χατζηκυριακού 4, Δ. Μαστορίκου και Γ. Μπόμη στην οδό Φίλωνος 88, Κ. Μαρούγκα στην οδό Θηβών στο ύψος της Παλαιάς Κοκκινιάς, Αθ. Μόσχου στην οδό Αγίου Νικολάου και Σαχτούρη, Ο. Μαυρόπουλου στην Δραπετσώνα, Π. Μπαρλογιάννη και Καρρά στη γωνία Μακράς Στοάς και Ναυαρίνου, Κ. Ορλάνδου στη συμβολή της λεωφόρου Σωκράτους με την οδό Φιλελλήνων, Ν. Οικονόμου στην οδό Ρετσίνα στην συνοικία της Λεύκας, Π. Οικονομίδη στην λεωφόρο Βενιζέλου 90, Κ. Παπαγιαννόπουλου επί της Βασιλέως Γεωργίου Α' κάτωθεν του Δημοτικού Θεάτρου Πειραιώς, Π. Παντουβάνου στην λεωφόρο Σωκράτους 93, Μ. Πελεκάνου στην συμβολή των οδών Κολοκοτρώνη και Αιγέως, Α. Παπαθανασίου στην Κρεμμυδαρού, Π. Προυσαλή στην Νέα Κοκκινιά, Γ. Παπαδόπουλου στην οδό Μακράς Στοάς, Κ. Προυσάλογου στη γωνία Εχελιδών και Μυκάλης στην Νέα Κοκκινιά, Γρ. Παπαδόπουλου στην οδό Φωτίου Κορυτσάς, Περ. Παπασταύρου στη γωνία Φίλωνος και Σκουζέ, Δ. Πασχαλίδη στην Συνοικία Ταμπουρίων, Δ, Παλαμιώτη στη γωνία Ροδόπης και Θεσμοφορείων, Γ. Παρασκευά στην οδό Αιτωλικού, Ι. Παναγιωτίδη στη συμβολή των οδών Αγίου Διονυσίου και Θερμοπυλών, Α. Πετρίδη στη συμβολή Χατζηκυριακού  και Ηροδότου, Α. Παυλή στον αριθμό "59" της οδού Μακράς Στοάς, Αθ. Ριζιώτη στην πλατεία Θεμιστοκλέους, Β. Σπανάκου στην οδό Μακεδονίας στα Ταμπούρια, Δ. Σταμβολάκη στο Μέγαρο Πολίτου, Γ. Σουσάνα στη γωνία Τσαμαδού και Αλκιβιάδου, Α. Σκοπελίτη επί της οδού Ηφαίστου, Ι. Στασινόπουλου στη γωνία Τζαβέλλα και Τσακάλωφ, Γ. Σιδερόπουλου στην συνοικία του Αγίου Γεωργίου (Κερατσίνι), Π. Σαχίνογλου στη γωνία Ηφαίστου 34 και Ευριπίδου, Γ. Τσόρβα στη γωνία Ηφαίστου και Ζέας, Μιχ. Τζωάννου στην οδό Θησείου 2, Σ. Τσιτσιρίγκου στη συμβολή Πλούτωνος και Κριεζώτου, Π. Τσακίρη επί της λεωφόρου Χατζηκυριάκου, Χ. Τζουμερκιώτη στη γωνία Παλαμηδίου και Πλούτωνος, Λ. Τζαβάρα με την επωνυμία "Η Ελπίς" στη συμβολή των οδών Αγίου Δημητρίου και Αγχιάλου, Σ. Τοπαλιάν στην Νέα Κοκκινιά, Ν. Φοιρού στην οδό Δωδεκανήσου πλησίον Αγίου Ελευθερίου Καμινίων, Αλεξ. Φούφα στη συμβολή Δραγατσανίου και Αιτωλικού, Β.Α. Φώσκολου στην οδό Αντωνίου Θεοχάρη 21, Ε. Χατζόπουλου στην οδό Μοργκεντάου 7 στην Νέα Κοκκινιά, Λεων. Χιόνη στην οδό Φίλωνος 53, Μ. Χαμογεωργάκη με την επωνυμία "Η Υγεία" στη συμβολή Πραξιτέλους και Μπουμπουλίνας, Δ. Χατζηνικολή στη συμβολή Κολοκοτρώνη και Μπουμπουλίνας και Μ. Χατζηνικολάου στην οδό Σφαγείων στη συνοικία Καλοκαιρινού.

Έτος 1930 - Φαρμακείον Σουσάνα

Κεφαλίδα από άγραφο τιμολόγιο του προαναφερθέντος Φαρμακείου "Η Καστέλλα" του Μιχαήλ Ν. Τζωάννου:

Ακολούθως, παρουσιάζουμε ορισμένες ενδεικτικές διαφημιστικές καταχωρήσεις φαρμακείων μέσα από τις σελίδες του Μέγα Οδηγού του Πειραιώς του 1929-1930.

Φαρμακείον Κωνσταντίνου (λεωφόρος Γεωργίου Α' και Νοταρά):

Φαρμακείον Κ. Παπαγιαννόπουλου (κάτωθι Δημοτικού Θεάτρου):

Φαρμακείο "Η Ελπίς" Λεωνίδα Κ. Τζαβάρα (διασταύρωση Αγχιάλου και Αγίου Δημητρίου, Ταμπούρια):

Φαρμακαποθήκη - Φαρμακείον "Κρυστάλ" Δημητρίου Β. Σταμβολάκη (οδός Λυκούργου 2):

Φαρμακείον Λ. Χιόνη (οδός Φίλωνος 3)

Την ίδια ακριβώς εποχή, στον ίδιο Οδηγό, καταγράφονται επίσης οι εξής Φαρμακαποθήκες: "Ασκληπιός Α.Ε." στην οδό Μακράς Στοάς 31, "Ιντέαλ" στην οδό Ναυαρίνου 3, του Καταπόδη στην οδό Μακράς Στοάς, του Κ. Καμπανίδη στο Μέγαρο Πολίτου, του Φ. Κυριακόπουλου στην οδό Νοταρά 64, των Μπαρλογιάννη-Καρρά με την επωνυμία "Μοντιάλ" στην οδό Ναυαρίνου, του Αγγ. Παυλή στη λεωφόρο Μακράς Στοάς 57, του Παπαδόπουλου επίσης στην οδό Μακράς Στοάς και του Χιόνη στην οδό Φίλωνος 53. 

Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός πως την ίδια εποχή, κατά το έτος 1929, ιδρύθηκε ο Φαρμακευτικός Σύλλογος Πειραιώς, βάσει του Νόμου 3601/28 "Περί συστάσεως Φαρμακευτικών Συλλόγων", όπως δημοσιεύτηκε στο φύλλο 119 της Εφημερίδος της Κυβερνήσεως της 10ης Ιουλίου του 1928. Σύμφωνα με το άρθρο 2 του προαναφερόμενου Νόμου 3601 [...] "οι φαρμακοποιοί Πειραιώς αποτελούσιν ίδιον Φαρμακευτικόν Σύλλογον" [...]

Στην επίσημη ιστοσελίδα του Φαρμακευτικού Συλλόγου Πειραιώς, στον κατάλογο με τους διατελέσαντες Προέδρους του ΦΣΠ, ο Γεώργιος Μαρκής καταγράφεται δις, ως πρώτος πρόεδρος του ΦΣΠ (1929-1930) και αργότερα ξανά την περίοδο 1938-1939. Οι ως άνω πληροφορίες από την επίσημη ιστοσελίδα του ΦΣΠ βέβαια έρχονται σε αντίθεση με τα αναφερόμενα στον Μέγα Οδηγό Πειραιώς του 1929-1930 (από το προσωπικό αρχείο του γράφοντος το ιστολόγιο), όπου ως πρόεδρος του Φαρμακευτικού Συλλόγου Πειραιώς καταγραφόταν ο Αλεξ. Ευσταθίου, με τα γραφεία του Συλλόγου βρίσκονταν στην πλατεία Λουδοβίκου, εντός του φαρμακείου του Ηλ. Δούνια (σσ. τα υπόλοιπα στοιχεία των μελών του Δ.Σ. του Φαρμακευτικού Συλλόγου Πειραιώς κατά την ως άνω περίοδο βρίσκονται στη διάθεση του παρόντος ιστολογίου). 

Μια από τις συνήθεις ευχετήριες καταχωρήσεις στον πειραϊκό Τύπο, εν όψει του νέου έτους (1933), από το φαρμακείο του Σπυρίδωνος Καλαμβόκη, το οποίο λειτουργούσε στην πολυσύχναστη διασταύρωση των οδών Καραϊσκου και Ρεπούλη.

Ειρήσθω εν παρόδω, δείτε εδώ μια ακόμη διαφημιστική καταχώρηση του εν λόγω Φαρμακείου του Σπ. Καλαμβόκη, από το έτος 1934.

Διαφημιστική καταχώρηση του έτους 1935 του Φαρμακείου / Φαρμακαποθήκης του Δημ. Β. Σταμβολάκη, στην οδό Λυκούργου 2, στο Μέγαρο Πολίτου, όπισθεν της παλαιάς Κεντρικής Δημοτικής Αγοράς του Πειραιώς.

Επιπρόσθετα, αξίζει να αναφέρουμε το γεγονός πως η ανάγνωση και μελέτη των στηλών του ημερησίου πειραϊκού Τύπου και ιδιαίτερα της στήλης όπου καταγράφονταν τα διανυκτερεύοντα φαρμακεία, αποτελεί πολύτιμη πηγή δεδομένων. Ομοίως, άξιο μνείας είναι το γεγονός πως πολλοί φαρμακοποιοί κοινοποιούσαν στον Τύπο μικρές ευχετήριες καταχωρήσεις, εν όψει των εορτών (Χριστούγεννα, Νέο Έτος).

Ακολουθεί η παράθεση ενδεικτικών αρχειακών τεκμηρίων από τη δεκαετία του 1930:

Έτος 1932 - Διανυκτερεύοντα φαρμακεία στον Πειραιά

Έτος 1934 - Διανυκτερεύοντα φαρμακεία στον Πειραιά

Έτος 1936 - Διανυκτερεύοντα φαρμακεία στον Πειραιά

Έτος 1937 - Διανυκτερεύοντα φαρμακεία στον Πειραιά

Έτος 1937 - Ευχετήρια καταχώρηση του φαρμακοποιού Τάκη Ι. Δρίτσα

Έτος 1939 - Διανυκτερεύοντα φαρμακεία στον Πειραιά

Στα χρόνια του Πολέμου και της Κατοχής, τα εν Πειραιεί φαρμακεία συνέχισαν την λειτουργία τους παρά τις αντιξοότητες και τα τεράστια προβλήματα που ανέκυψαν (ακρίβεια, έλλειψη φαρμάκων κτλ.)

Έτος 1941 - Διανυκτερεύοντα φαρμακεία στον Πειραιά

Αναγγελία της κηδείας του φαρμακοποιού Νότη Ε. Δρίτσα, μέσα από τις σελίδες του πειραϊκού Τύπου του έτους 1941:

Ενδεικτικές διαφημιστικές καταχωρήσεις του φαρμακείου Ι. Παναγιωτίδου, το οποίο λειτούργησε προπολεμικά και μεταπολεμικά στην πλατεία Αγίου Διονυσίου, στον Πειραιά, μέσα από τις σελίδες του πειραϊκού Τύπου του έτους 1943:

Μετά τον Πόλεμο και τη μαύρη και δύσκολη περίοδο της Κατοχής, ο Οδηγός της Ελλάδος του Ιγγλέση των ετών 1947-1948, μας προσφέρει τον εξής ενδεικτικό κατάλογο φαρμακοποιών που αφορά όμως τον ευρύτερο Πειραιά: Αλάτης (Θηβών 100), Αναστασοπούλου (Προκονήσου 25), Βλάμου Δ. (οδός Μεγάλης Βρεταννίας), Σ.Β. Βογιατζόπουλος (οδός Βασιλίσσης Σοφίας 116), Σ. Βολονάκης (οδός Καραβά 53), Βενιέρης (οδός Φρεαττύδος 2), Γενναρέλης (Βασιλέως Κωνσταντίνου και Μπουμπουλίνας), Α. Γεράρης (Πύλης και Βούλγαρη), Γιαννόπουλος (Βασιλέως Γεωργίου Α'), Γρηγορόπουλος (στη γωνία Δευτέρας Μεραρχίας και Φίλωνος), Δανιηλίδης (οδός Αγίου Διονυσίου 40), Δανιηλίδης Δ. (οδός Κανελλοπούλου 43), Δανόπουλος Π. (οδός Φίλωνος 92), Δεδόπουλος (οδός Τσαμαδού 27), Διαμαντίδης Θ. (οδός Φαλήρου 93), Δουλάς Ε. (οδός Χρυσοστόμου Σμύρνης), Δούνιας Θ. (οδός Φίλωνος 47), Δρακόπουλος Δ. (ακτή Ποσειδώνος 8), Ευσταθίου (λεωφόρος Χατζηκυριακού και Μπότσαρη), Ευσταθίου (Βασιλισσης Σοφίας και Σωτήρος), Ευφραιμιάδης (Σφαγείων - Αγ. Παντελεήμονος), Καβατζάς (λεωφόρος Βασιλέως Γεωργίου Α' 35), Καλαμβόκης Σ. (οδός Σωτήρος), Καλαντζάκος Μ. (οδός Σαχτούρη 93), Καλαντζάκου Σ. (Παλαμηδίου και Λακωνίας στην Αγία Σοφιά), Καπερώνης Σ. (οδός Ε. Βενιζέλου 53), Καρβούνης Ε. (οδός Αιτωλικού 66), Κομνηνού Μ. (οδός Αναπαύσεως 38), Κουτέλας (στα Καμίνια), Κουράντης Γ. (οδός Σαχτούρη 67), Κοφινάς Α. (οδός Δροσοπούλου 7), Λίτσας Δ. (οδός Ιωννιδών 83), Λουκίδης Κ. (λεωφόρος Χατζηκυριακού 4), Μαρούγκα Κ. (οδός Θηβών 89), Μαστορίκος Δ. (οδός Μπουμπουλίνας 9), Μαυρόπουλος Ο. (οδός Αγίου Δημητρίου 17), Μητροπούλου Α. (οδός Αγχιάλου 266), Μπασακίδης (Αγίου Ιωάννη Ρέντη 10), Μουδάνος (Βασιλέως Γεωργίου Α' και Νεωρείων), Μπαρλογιάννης (Αφεντούλη και Νεωσοίκων), Ξανθάκος Δ. (οδός Αγίου Δημητρίου 103), Ορλάνδος (οδός Ήβης 14), Ορφανούλης (οδός Καρατζά και Κλεμανσώ), Παλαμιώτης Δ. (οδός Παλαμηδίου 62), Παναγιωτίδης (επί της πλατείας Αγίου Διονυσίου), Παναγιωτόπουλος Δ. (οδός Καραϊσκου 108), Παπαγιαννόπουλος (οδός Βασιλέως Γεωργίου Α' 9), Παπαδάκης Ε. (στη γωνία Αιτωλικού και Ραιδεστού), Παπαδόπουλος Γ. (στην οδό Γούναρη 3α), Πελεκάνος και Σια (Μουτσοπούλου και Υμηττού), Σαφλιάνης Γ. και Ι. (οδός Ρετσίνα 12α), Σαχίνογλου (στη συμβολή Ευριπίδου και Ε. Βενιζέλου), Σταμβολάκης Δ. (οδός Λυκούργου 4), Στασινόπουλος (οδός Τζαβέλλα 14), Σταυροδήμου (οδός Ναυαρίνου 14), Στελλάκης Λ. (στην οδό Αγίας Παρασκευής), Τζαβάρας (στη γωνία Αγίου Δημητρίου και Χορμοβίτου), Τζουμερκιώτης (στη συμβολή Αγίου Νικολάου και Σαχτούρη), Τσουμπρακάκου (επί της πλατείας Αναπαύσεως), Φιλιππάκου (στη γωνία Δερβενακίων και Κορυτσάς), Φίτσιου (στη συνοικία Κοπανά), Φώσκολος Β. (στην οδό Αντωνίου Θεοχάρη 8) και Χαμογεωργάκης (στη συμβολή Μπουμπουλίνας και Πραξιτέλους). Επίσης, στον ίδιο προαναφερθέντα Οδηγό καταγράφονται οι φαρμακαποθήκες του Αναγνωστόπουλου (οδός Κολοκοτρώνη 65) και του Κ. Καμπανίδη (στην οδό Γούναρη 14).

Ενδεικτικό αρχειακό τεκμήριο με αναφορά σε εφημερεύοντα εν Πειραιεί φαρμακεία από το έτος 1954:

Ενδεικτικό αρχειακό τεκμήριο - διαφημιστική καταχώρηση του Φαρμακείου των κληρονόμων του Χρίστου Γρηγορόπουλου, επί της οδού Δευτέρας Μεραρχίας 2, στο ισόγειο του Μεγάρου Λυκιαρδόπουλου.

Ενδεικτικό αρχειακό τεκμήριο - διαφημιστική καταχώρηση του Φαρμακείου Ευστ. Κ. Παπαγιαννόπουλου, επί της λεωφόρου Βασιλέως Γεωργίου Α' 9, κάτωθι του Δημοτικού Θεάτρου Πειραιώς, από τις αρχές της δεκαετίας του 1970:

Στον Πειραιά των αρχών της δεκαετίας του 1980, καταγράφονταν τα εξής φαρμακεία:

Όπως είναι λογικό, αρκετοί γηραιότεροι εν ζωή Πειραιείς, στην αυγή του 21ου αιώνα, ενθυμούνται συγκεκριμένα φαρμακεία, συνήθως τα φαρμακεία της δικής τους γειτονιάς, με τις όψεις που είχαν και τις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες, όπως λ.χ. το παρακάτω εικονιζόμενο φαρμακείο του Γ. Κουράντη, το οποίο βρισκόταν αρχικά στο ισόγειο του εικονιζόμενου παραδοσιακού κτιρίου, επί της λεωφόρου Σαχτούρη, πλησίον της διασταυρώσεως με την οδό Λέκκα, έναντι της πλατείας Πηγάδας (Δεξαμενής): 

Το εν λόγω φαρμακείο αποτελεί ένα ενδεικτικό παράδειγμα μακροχρόνιας λειτουργίας πειραϊκού φαρμακείου καθώς υφίστατο τουλάχιστον από τις αρχές του 20ου αιώνα (βλέπε αναφορά στον κατάλογο του 1902) και μέχρι και τις αρχές του 21ου αιώνα, στην ίδια διασταύρωση, ακόμη και μετά την κατεδάφιση του εικονιζόμενου νεοκλασικού και την κατασκευή πολυκατοικίας:

Διανυκτερεύοντα φαρμακεία έτους 1967 - Αναφορά στο φαρμακείο Γ. Κουράντη στην οδό Σαχτούρη 67

Παρόμοιο ενδεικτικό παράδειγμα, το κάτωθι εικονιζόμενο φαρμακείο της Καίτης Αγγ. Παπαμιχαήλ, το οποίο λειτούργησε από το έτος 1963/1964 στο ισόγειο του νεοκλασικού μεγάρου που υπήρχε στη συμβολή της λεωφόρου Βασιλέως Κωνσταντίνου με την οδό Τσαμαδού και πιο συγκεκριμένα επί της λεωφόρου Βασιλέως Κωνσταντίνου 35, ως συνέχεια προγενέστερου φαρμακείου του Π. Ψυχογιού που λειτούργησε στο ίδιο ακριβώς σημείο μεταπολεμικά. Το φαρμακείο της Καίτης Αγγ. Παπαμιχάηλ-Καλύβη λειτούργησε μέχρι το έτος 1977 στην ως άνω διεύθυνση (σσ. το εικονιζόμενο κτίριο κατεδαφίστηκε για να κτιστεί το πολυόροφο κατάστημα των Αδελφών Λαμπρόπουλων) και έκτοτε μεταφέρθηκε επί της οδού Καραολή-Δημητρίου 34, όπου λειτουργεί μέχρι τις μέρες μας (έτος 2024), έχοντας περάσει πλέον στα χέρια του υιού της, επίσης φαρμακοποιού Άγγελου Π. Καλύβη. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός πως επί χρόνια βασικός υπάλληλος του φαρμακείου της Καίτης Αγγ. Παπαμιχάηλ-Καλύβη υπήρξε ο Ευάγγελος Παληκαράς, ο οποίος δούλευε από μικρό παιδί στην συγκεκριμένη επιχείρηση (σσ. από ημερών Π. Ψυχογιού), πολύ γνωστός και αγαπητός στους παλαιούς Πειραιείς, έχοντας τιμηθεί από διάφορους φορείς για την προσφορά του στην πειραϊκή κοινωνία. (πηγή πληροφοριών: προφορική μαρτυρία Βασιλείου Καλύβη) 

Έτος 1959 - Αναφορά στο φαρμακείο Π. Ψυχογιού (Βασιλέως Κωνσταντίνου 35)

Έτος 1964 - Αναφορά στο φαρμακείο Καίτης Παπαμιχαήλ (Βασιλέως Κωνσταντίνου 35)

Στις μέρες (21ος αιώνας), στους δρόμους της πόλης του Πειραιώς, μπορούν πλέον να καταγραφούν ελάχιστα εναπομείναντα δείγματα φαρμακείων "παλαιού τύπου", όπως λ.χ. το κλειστό εδώ και χρόνια οικογενειακό Φαρμακείο του Λουκίδη, στην οδό Σαχτούρη 44.

Αξιομνημόνευτο είναι επίσης το γεγονός πως στα πολυάριθμα σύγχρονα φαρμακεία του Πειραιώς, αρκετοί φαρμακοποιοί χρησιμοποιούν παλαιές φωτογραφίες της πόλης ή παλαιών φαρμακείων - ειδικά όταν πρόκειται για οικογενειακά φαρμακεία με πρότερη παράδοση και ιστορική διαδρομή στο χώρο - ενώ συχνά εκθέτουν σε ειδικές προθήκες παλαιά ιατρικά / φαρμακευτικά όργανα, φιάλες και άλλα εργαλεία εποχής ως διακοσμητικά στοιχεία. Ορισμένα φαρμακεία μάλιστα, καταγράφουν στις πινακίδες τους πλάι στις επωνυμίες τους ότι λειτουργούν από ένα συγκεκριμένο έτος του παρελθόντος, θέλοντας να υποδηλώσουν κατ'αυτόν τον τρόπο την ιστορικότητά τους. Επίσης, χαρακτηριστικό είναι πως ορισμένα παλαιά φαρμακεία, τα οποία δεν έχουν υποστεί ανακαίνιση, διατηρούν τον παλαιότερο ιατρικό ερυθρό σταυρό στις πινακίδες και στις βιτρίνες τους, αντί του πρασίνου σταυρού ο οποίος έχει πλέον επικρατήσει να χρησιμοποιείται στα φαρμακεία. 

Στο σημείο αυτό, αξίζει να γίνει μια αναφορά στο φαρμακείο του Νικολάου Ευσταθίου, το οποίο λειτούργησε στο ισόγειο του κάτωθι εικονιζόμενου διατηρητέου εγκαταλειμμένου κτιρίου στη συμβολή της λεωφόρου Ιωάννου Χατζηκυριάκου 21 με την οδό Μπότσαρη, από τη δεκαετία του 1910 και μέχρι τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια. Ειρήσθω εν παρόδω, στο ισόγειο του εν λόγω εγκαταλειμμένου επί δεκαετίες κτιρίου, μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 2010 που τα ανοίγματα του κτιρίου σφραγίστηκαν με μεταλλικές επιφάνειες, στο εσωτερικό του διασωζόταν ένα παραδοσιακό ξύλινο έπιπλο φαρμακείου το οποίο αχνοφαινόταν από τις χαραμάδες των ξύλινων κουφωμάτων:

Συνεχίζοντας το οδοιπορικό στους δρόμους της σύγχρονης πόλεως του Πειραιώς, ο φωτογραφικός φακός σταματά ενδεικτικά στο κάτωθι εικονιζόμενο σύγχρονο φαρμακείο επί της λεωφόρου Βασιλέως Γεωργίου Α' στη συμβολή με την οδό Οδυσσέα Ανδρούτσου επί της προσόψεώς του οποίο καταγράφεται το ιστορικό κτίριο-σύμβολο του Πειραιώς, το Ωρολόγιον (Δημαρχείο). 

Επόμενη φωτογραφική στάση επί της οδού Φίλωνος 47, όπισθεν του ιερού ναού της Αγίας Τριάδας, εστιάζοντας στην πρόσοψη του φαρμακείου του Ευάγγελου Μισαηλίδη όπου έχει τοποθετηθεί η κάτωθι ιστορικού περιεχομένου πινακίδα, της οποίας όμως το περιεχόμενο σχετικά με την ίδρυση του πρώτου φαρμακείου του Πειραιά έρχεται σε αντίθεση με τα όσα αναφέρθηκαν στον πρόλογο του παρόντος αφιερώματος / έρευνας. Αξιοσημείωτο είναι πως μετά τον Πόλεμο, στο συγκεκριμένο σημείο, επί της οδού Φίλωνος 47, λειτουργούσε το φαρμακείο του Θ. Δούνια. 

Για την ιστορία το φαρμακείο του Ε. Μισαηλίδη σταμάτησε να λειτουργεί στην οδό Φίλωνος 47 στα τέλη του έτους 2023, ενώ το εικονιζόμενο κτίριο κατεδαφίστηκε το καλοκαίρι του έτους 2024:

Άξιο μνείας ως προς την παλαιότητά του, το Φαρμακείο Ηλιόπουλου (μετέπειτα συστεγασμένα φαρμακεία Π.Ζερβογιάννης - Α.Σταματάκου ΟΕ), στον αριθμό "52" της οδού Φίλωνος, από το έτος 1923, ως μετεξέλιξη του Φαρμακείου του Λ. Χιόνη. H κάτωθι εικονιζόμενη πρόσοψη άλλαξε κατά το έτος 2023 κατόπιν ανακαινίσεως του φαρμακείου ενώ η πινακίδα αντικαταστάθηκε.

Σημαντική Σημείωση:

Περισσότερα στοιχεία, πληροφορίες και αρχειακά τεκμήρια εκ πρωτογενούς έρευνας για το υπό εξέτασιν θέμα βρίσκονται στη διάθεση του γράφοντος το ιστολόγιο, πλην όμως θα δημοσιευτούν μελλοντικά, λόγω των συνεχών περιπτώσεων λογοκλοπής και υπεξαίρεσης πνευματικής εργασίας από διάφορους "ερευνητές", "συγγραφείς", "δημοσιογράφους" κτλ.

Διαβάστε σχετικά θέματα:

Το Φαρμακείο Ραφαλιά (Ύδρα) (1890)

Η Ανηφορική Οδός Σαχτούρη

Το Φαρμακείο του Λουκίδη

Το Φαρμακείον του Γεωργίου Μαρκή

Τα καταπότια Πίνκ

Κείμενο - Πηγές:

Το κείμενο είναι πρωτότυπο, προϊόν προσωπικής έρευνας, προσωπικής εργασίας και προσωπικών εκτιμήσεων. Στοιχεία και πληροφορίες έχουν ληφθεί από τις κάτωθι πηγές: 

• "Piraeus: From Porto Leone to the Manchester of the Orient", Liza Micheli, Editions Dromena, 1989
• "Πειραιάς 1834-1912", Σταματίνα Μαλικούτη, Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς
• Εμπορικός Γεωγραφικός και Ιστορικός Οδηγός των Πλείστων Κυριωτέρων Πόλεων της Ελλάδος του έτους 1875, Μιλτιάδου Μπούκα, εν Αθήναις, Τύποις "Ελληνικής Ανεξαρτησίας"
• "Στατιστική Πειραιώς" (1852), Γ. Αγγελόπουλου, Ελεύθερη Σκέψις
• "Ο Πειραιεύς του άλλοτε", Πάνου Λώζου, 1987
• "Πειραιάς 1835-1870", Βάσιας Τσοκόπουλος, Εκδόσεις Καστανιώτη
• Μέγας Οδηγός Πειραιώς 1929-1930, Επίσημος Έκδοσις, Εταιρίας Εκδόσεων και Τεχνών "Αρτία", Αλ. Φωτεινός και Σια, Πειραιεύς.
• Τύπος Εποχής - Οδηγοί Πόλεως - Προφορικές Μαρτυρίες - Συλλεκτικοί Χάρτες
• Επίσημη Ιστοσελίδα Φαρμακευτικού Συλλόγου Πειραιώς

Φωτογραφίες:

• Όλες οι σύγχρονες φωτογραφίες του αφιερώματος ανήκουν στον γράφοντα το ιστολόγιο, διέπονται από κανόνες πνευματικής ιδιοκτησίας και προέρχονται από την προσωπική μου φωτογραφική σελίδα (ALL RIGHTS RESERVED).
• Απαγορεύεται ρητά η χρήση, προβολή, αντιγραφή ή/και αναδημοσίευση με οποιοδήποτε τρόπο ή μέσο.
• Όσοι παρανομούν διώκονται σύμφωνα με τις ισχύουσες διατάξεις του νόμου περί πνευματικής ιδιοκτησίας.