ΤΟ ΜΝΗΜΕΙΟ ΤΟΥ ΑΦΑΝΟΥΣ ΝΑΥΤΟΥ [ΣΤΑΥΡΟΣ ΠΕΙΡΑΪΚΗΣ]

Ο μεγάλος τσιμεντένιος σταυρός ο οποίος υψώνεται στο άκρο του όρμου της Αφροδίτης, ευρύτερα γνωστού εδώ και δεκαετίες με τη λαϊκή ονομασία ως "όρμος του Μπαϊκούση" ή "του Μπαϊκούτση", στην Πειραϊκή χερσόνησο αποτελεί εδώ και αρκετά χρόνια ίσως το πλέον εγκαταλειμμένο και απαξιωμένο από τις αρμόδιες αρχές μνημείο της πόλεως του Πειραιώς. 

Ο "Σταυρός της Πειραϊκής", όπως είθισται αποκαλείται από αρκετούς κατοίκους και μη της περιοχής η εν λόγω κατασκευή οι οποίοι συνήθως αγνοούν ότι πρόκειται για ένα Μνημείο εις μνήμην του Αφανούς Ναύτου, μπορεί μεν να εξελίχθηκε με το πέρασμα των χρόνων σε ανεπίσημο τοπωνύμιο, πλην όμως ο αρχικός σκοπός της τοποθετήσεώς του λησμονήθηκε κατά τρόπο οικτρό. 

Η ιδέα για την κατασκευή ενός Μνημείου υπέρ του Αφανούς Ναύτου καταγράφεται επίσημα κατά την πρώτη μεταπολεμική δεκαετία, και πιο συγκεκριμένα επί δημαρχίας του πρώτου αιρετού δημάρχου της πόλης, του Γεωργίου Ανδριανόπουλου (1903-1980), μέλους της θρυλικής πεντάδας των Ανδριανόπουλων που έπαιξαν ποδόσφαιρο στον Ολυμπιακό Πειραιώς και στην Εθνική Ελλάδος. Για την ιστορία, ο Γεώργιος Ανδριανόπουλος διατέλεσε ανώτατος άρχων της πόλης κατά την περίοδο 1951-1955. 

Έτος 1954 - Αναφορά στην ανέγερση Μνημείου του Αφανούς Ναύτου

Κατά τις δεκαετίες του 1950 και του 1960, η μνήμη των Αφανών Ελλήνων Ναυτών που είχαν χαθεί στις θάλασσες της υφηλίου τιμόταν κατά τη διάρκεια της ετήσιας καθιερωμένης Ναυτικής Εβδομάδας. Παρόλα ταύτα, η απουσία ενός ξεχωριστού συμβολικού μνημείου υπέρ όλων των αγνώστων θυμάτων της Ελληνικής Εμπορικής Ναυτιλίας, στην κατ'εξοχήν πόλη ναυτοσύνης, στον Πειραιά, ήταν αδιανόητη και απαράδεκτη.

Έτος 1963 - Εορτασμοί Ναυτικής Εβδομάδος

Κατά το έτος 1964, δημοσιεύματα του ημερήσιου Τύπου έκαναν λόγο για κατασκευή Μνημείου του Αγνώστου Στρατιώτου (!) στον Πειραιά, το οποίο θα αντικαθιστούσε το Ηρώον των Πεσόντων Πειραιωτών που υπήρχε επί της πλατείας Τερψιθέας από τη δεκαετία του '30. Μάλιστα, για την κατασκευή του εν λόγω μνημείου είχε προκηρυχθεί σχετικός Πανελλήνιος Διαγωνισμός με προϋπολογισμό δαπάνης 285.000 δραχμές. Εν τέλει, το συγκεκριμένο Μνημείο Αγνώστου Στρατιώτου στον Πειραιά ουδέποτε κατασκευάστηκε, καθώς τρία χρόνια αργότερα, στις 21 Απριλίου του 1967, η χώρα μπήκε"εις τον γύψον". 

Βέβαια, κατά την περίοδο της Δικτατορίας, η κατασκευή του Μνημείου υπέρ του Αφανούς Ναυτικού η οποία συζητιόταν από τη δεκαετία του '50, δρομολογήθηκε με άμεσες και συνοπτικές διαδικασίες, μιας και η Χούντα των Συνταγματαρχών γνώριζε πολύ καλά πως να εκμεταλλευτεί το λαϊκό (συν)αίσθημα. Κατ' αυτόν τον τρόπο λοιπόν, τον Ιανουάριο του έτους 1969, όπως μαρτυρούν τα κάτωθι αρχειακά τεκμήρια μέσα από τις σελίδες του Τύπου εκείνων των καιρών, αποφασίστηκε πως το Μνημείο του Αφανούς Ναύτου θα αποτελείτο από έναν μαρμάρινο σταυρό, πλην όμως εκκρεμούσε η λήψη της αποφάσεως ως προς την επιλογή του χώρου τοποθέτησής του. 

Εν τέλει, ανάμεσα στις διάφορες προτεινόμενες τοποθεσίες (μεταξύ των οποίων και ο λιμενοβραχίονας Θεμιστοκλέους στον προλιμένα) επιλέχθηκε ο προαναφερθείς όρμος της Αφροδίτης, στις ακτές της Πειραϊκής Χερσονήσου.

Το Μνημείο του Αφανούς Ναύτου αποτελείτο από ένα μεγάλο τσιμεντένιο σταυρό ύψους 15 μέτρων στη βάση του οποίου υφίστατο μια γλυπτική σύνθεση - δημιουργία του καθηγητή Πολυτεχνείου Λάζαρου Λαμέρα  (Αθήνα, 1913 - Αθήνα, 24 Σεπτεμβρίου 1998), η οποία αναπαριστούσε το θαλάσσιο κύμα και πέντε χάλκινους γλάρους που συμβόλιζαν τις πέντε ηπείρους του κόσμου. Αξιοσημείωτο είναο το γεγονός πως την συνολική μελέτη του εν λόγω Μνημείου είχε εκπονήσει ο αρχιτέκτων μηχανικός Νικόλαος Φιντικάκης. 

Τα αποκαλυπτήρια του Μνημείου του Αφανούς Ναυτικού στον όρμο της Αφροδίτης έλαβαν χώρα στις 8 Δεκεμβρίου του 1969, παρουσία του Υπουργού Εμπορικής Ναυτιλίας Ιωάννη Κ. Χολέβα. Μετά το τρισάγιο ακολούθησαν οι τυπικές εκφωνήσεις χαιρετισμών και καταθέσεις στεφάνων από τους εκπροσώπους της πολιτικής ηγεσίας, της Πανελλήνιας Ναυτικής Ομοσπονδίας και της Ομοσπονδίας των Ελλήνων Εφοπλιστών, οι οποίοι εξήραν τις θυσίες και τη συμβολή του Έλληνα ναυτικού στην ανάπτυξη της ελληνικής εμπορικής ναυτιλίας.

8 Δεκεμβρίου 1969 - Αποκαλυπτήρια Μνημείου Αφανούς Ναύτου

8 Δεκεμβρίου 1969 - Γλυπτική Σύνθεση Μνημείου

Έκτοτε, τόσο κατά την περίοδο της Δικτατορίας όσο και κατά τα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης, το Μνημείο του Αφανούς Ναύτου γινόταν σημείο αναφοράς κατά τη διάρκεια της καθιερωμένης Ναυτικής Εβδομάδας, με σχετικές τελετές και καταθέσεις στεφάνων που λάμβαναν χώρα στον όρμο της Αφροδίτης. Μάλιστα, μετά την κατάργηση του Ηρώου των Πεσόντων Πειραιωτών στην Τερψιθέα στα τέλη του έτους 1970 από τον Αριστείδη Σκυλίτση, σύμφωνα με τα όσα είχαν δει το φως της δημοσιότητας, οι καταθέσεις στεφάνων και οι εορταστικές εκδηλώσεις τις ημέρες των Εθνικών Εορτών θα λάμβαναν πλέον χώρα στο υπό εξέτασιν Μνημείο του Αφανούς Ναύτου.

Ακολουθεί μια σειρά αρχειακών τεκμηρίων από τον Τύπο της δεκαετίας του 1970 καθώς και σχετικών φωτογραφικών καταγραφών:

Έτος 1971

Έτος 1972

Έτος 1972

Ενδεικτικά στιγμιότυπα από τις εορταστικές εκδηλώσεις της Ναυτικής Εβδομάδας του έτους 1973 στο Μνημείο του Αφανούς Ναύτου:

Ενδεικτικό στιγμιότυπο από την κατάθεση στεφανιών στο Μνημείο του Αφανούς Ναύτη από τον Υπουργό Εμπορικής Ναυτιλίας Αλέξανδρο Παπαδόγκονα και τον Αρχηγό του Λιμενικού Σώματος Άλκη Σκιαδά, στο πλαίσιο του εορτασμού της Ναυτικής Εβδομάδας του έτους 1976:

Εν συνεχεία, παρουσιάζονται δυο ιστορικές συλλεκτικές φωτογραφίες της δεκαετίας του 1970, μια ασπρόμαυρη και μια έγχρωμη, υπό πανομοιότυπη γωνία λήψης, στις οποίες καταγράφεται στο άκρο του όρμου της Αφροδίτης, το υπό εξέτασιν Μνημείο του Αφανούς Ναύτη:

Πηγή Εικόνας: "Ο Πειραιεύς" - Χρήστου Πανάγου

H ως άνω ασπρόμαυρη φωτογραφική καταγραφή χρησιμοποιήθηκε ως βάση για την κάτωθι σύνθεση / αντιπαραβολή του "Πειραιά του χθες και του σήμερα", μέσα από το πρωτότυπο προσωπικό project Πειραιάς / Piraeus Retronaut:

Η δεύτερη, ελαφρώς μεταγενέστερη, αντίστοιχη έγχρωμη φωτογραφική καταγραφή του ιδίου σημείου:

Η παραπάνω έγχρωμη φωτογραφία, όπως χρησιμοποιήθηκε ως βάση για μια ακόμη σύνθεση / αντιπαραβολή του "Πειραιά του χθες και του σήμερα", μέσα από το πρωτότυπο προσωπικό project Πειραιάς / Piraeus Retronaut:

Με το πέρασμα των χρόνων, το Μνημείο υπέρ της μνήμης του Αφανούς Ναύτη απαξιώθηκε και λησμονήθηκε. Η προαναφερόμενη γλυπτική σύνθεση αφαιρέθηκε / εκλάπη από το Μνημείο το οποίο σταδιακά έγινε έρμαιο των διαθέσεων του καθενός καταλήγοντας να είναι εδώ και πολλά χρόνια απλά ένας μεγάλος τσιμεντένιος σταυρός, άνευ συντήρησης με τους σκουριασμένους πλέον αρμούς να κάνουν την εμφάνισή τους δίπλα στα γκράφιτι, σημείο αναφοράς ως τοπωνύμιο αλλά δίχως ουδεμία σήμανση ότι πρόκειται για μνημείο, ιδανικό σημείο μονάχα για φωτογραφίες, συναθροίσεις ατόμων, ραντεβουδάκια και νυκτερινές περιπτύξεις ζευγαριών με θέα θάλασσα. 

"Μύρο το κύμα που σας σκεπάζει" αναφέρεται με μισοσβησμένα γράμματα στη βάση του Μνημείου του Αφανούς Ναύτου, επί της οποίας υπήρχε η προαναφερθείσα χάλκινη σύνθεση πέντε γλάρων (που συμβόλιζαν τις πέντε ηπείρους) που στεφάνωνε με κλάδους δάφνης τους ανά την οικουμένη υγρούς τάφους των Ελλήνων ναυτικών.

Αδιαμφισβήτητα, ένας ιδανικός και μοναδικός, ελληνικός τολμώ να πω τρόπος, να τιμώνται οι μνήμες των "χαμένων" Ελλήνων ναυτών στις θάλασσες όλου του κόσμου. 

Ακολουθεί μια σειρά ενδεικτικών σύγχρονων φωτογραφικών καταγραφών του Μνημείου του Αφανούς Ναύτου ("Σταυρού"), στον όρμο Αφροδίτης ("Μπαϊκούτση"), Πειραϊκή:

Ηλιοβασίλεμα στο Σταυρό της Πειραϊκής (Αύγουστος 2009):

Βραδινή φωτογραφική καταγραφή του Σταυρού (Αύγουστος 2009): 

Σεπτέμβριος 2011 στον όρμο της Αφροδίτης:

Θεοφάνια του 2012 στον όρμο της Αφροδίτης:

Αρχές Δεκεμβρίου του 2012 στο Σταυρό της Πειραϊκής:

Ιανουάριος του 2014 στον όρμο της Αφροδίτης:

Οκτώβριος του 2015 στον όρμο της Αφροδίτης (Μπαϊκούτση): 

Τελευταία ημέρα του έτους 2016 στο Μνημείο του Αφανούς Ναύτου, στην Πειραϊκή:

Καλοκαίρι του έτους 2018 στον Σταυρό της Πειραϊκής:

Μέσα Οκτωβρίου του 2018 στον όρμο Αφροδίτης ("Μπαϊκούτση"): 

Το Μνημείο του Αφανούς Ναύτου περί τα μέσα Δεκεμβρίου του έτους 2018:

Το Μνημείο του Αφανούς Ναύτου τα Χριστούγεννα του έτους 2018:

Το Μνημείο του Αφανούς Ναύτου στις αρχές του έτους 2019:

Μετά το σεισμό της 19ης Ιουλίου του 2019, ο ήδη απαξιωμένος και μη συντηρημένος σκελετός του Μνημείου του Αφανούς Ναύτου (Σταυρός Πειραϊκής) εμφάνισε ρωγμές οι οποίες προκάλεσαν μεγάλη ανησυχία ως προς την στατικότητα της κατασκευής. Ο Δήμος Πειραιώς στα τέλη Αυγούστου του ιδίου έτους ενέκρινε ποσό 24.793,45 Ευρώ για σχετικές εργασίες αποκατάστασης των ζημιών και συντήρησης του Σταυρού. 

Ο Σταυρός της Πειραϊκής με σκαλωσιές κατά το μήνα Σεπτέμβριο του έτους 2019:

Το Μνημείο του Αφανούς Ναύτου με σκαλωσιά να καλύπτει σε ύψος όλον τον τσιμεντένιο Σταυρό στις αρχές του έτους 2020 (σσ. οι εργασίες ολοκληρώθηκαν εντός της προαναφερθείσης χρονιάς):

Δύση ηλίου στου Μπαϊκούτση με το Μνημείο του Αφανούς Ναύτου στο βάθος, στις αρχές του έτους 2021:

Ο όρμος Αφροδίτης και το Μνημείο του Αφανούς Ναύτου όπως καταγράφηκαν φωτογραφικά στις αρχές Ιουνίου του έτους 2021:

 

Ο όρμος Αφροδίτης και το Μνημείο του Αφανούς Ναύτου όπως καταγράφηκαν φωτογραφικά κατά το μήνα Σεπτέμβριο του έτους 2021:

 

Το υπό εξέτασιν απαξιωμένο Μνημείο του Αφανούς Ναύτου όπως καταγράφηκε φωτογραφικά το φουρτουνιασμένο απόγευμα της ενδέκατης (11ης) Δεκεμβρίου του έτους 2021:

 

 

 

Το Μνημείο του Αφανούς Ναύτου όπως καταγράφηκε στις αρχές του έτους 2022:

 

 

 

 

Το υπό εξέτασιν Μνημείο του Αφανούς Ναύτου όπως καταγράφηκε στα μέσα του μηνός Φεβρουαρίου του έτους 2022:

 

Το υπό εξέτασιν Μνημείο του Αφανούς Ναύτη όπως καταγράφηκε φωτογραφικά στις αρχές Δεκεμβρίου του έτους 2022:

  

 

Ηλιόλουστο πρωινό Μαρτίου του έτους 2023 στον όρμο της Αφροδίτης:

Ένα ανοιξιάτικο απόγευμα του Απριλίου του έτους 2023:

 

 

Προπαραμονή Χριστουγέννων, με αρκετό κρύο, στον όρμο της Αφροδίτης:

 

Με το πρώτο φως του ηλίου, ανήμερα Χριστουγέννων 2023:

 

 

Αρχές Ιανουαρίου του έτους 2024, με τους νοτιάδες να κτυπούν τις ακτές της Πειραϊκής χερσονήσου. 

 

Το Μνημείο του Αφανούς Ναύτου όπως καταγράφηκε κατά τον μήνα Μάιο του έτους 2024:

Το Μνημείο του Αφανούς Ναύτου κατά την 1η Δεκεμβρίου του έτους 2024:

 

 

Δείτε τα παρακάτω σχετικά ιστορικά / φωτογραφικά θέματα:

Σούρουπο στην Πειραϊκή

Μια βραδυά στου Μπαϊκούτση

Φουρτουνιασμένη Πειραϊκή

Άγιος Νικόλαος (Όρμος Αφροδίτης - Μπαϊκούτση)

Πειραιάς: Τότε και Σήμερα [Στου Μπαϊκούτση]

Η ιστορία της Πειραϊκής Χερσονήσου

Στην εκπνοή του χρόνου (2016)

Φουρτουνιασμένη Πειραϊκή (11.12.2021)

Ξημέρωμα Χριστουγέννων 2023 στον Σταυρό της Πειραϊκής

Λίβας στις ακτές της Πειραϊκής

Πρωτομηνιά στις ακτές της Πειραϊκής

Κείμενο - Πηγές:

Το κείμενο είναι πρωτότυπο, προϊόν προσωπικής έρευνας, προσωπικής εργασίας και προσωπικών εκτιμήσεων. Στοιχεία και πληροφορίες έχουν ληφθεί από τις κάτωθι πηγές:

• Εθνικό Οπτικοακουστικό Αρχείο
• Τύπος Εποχής - Οδηγοί Πόλεως - Συλλεκτικοί Χάρτες - Προφορικές Μαρτυρίες

Φωτογραφίες: 

• Όλες οι σύγχρονες φωτογραφίες του αφιερώματος καθώς και οι συνθέσεις / αντιπαραβολές ανήκουν στον γράφοντα το ιστολόγιο, διέπονται από κανόνες πνευματικής ιδιοκτησίας και προέρχονται από την προσωπική μου φωτογραφική σελίδα (ALL RIGHTS RESERVED). 
• Απαγορεύεται ρητά η χρήση, προβολή, αντιγραφή ή/και αναδημοσίευση με οποιοδήποτε τρόπο ή μέσο. 
• Όσοι παρανομούν διώκονται σύμφωνα με τις ισχύουσες διατάξεις του νόμου περί πνευματικής ιδιοκτησίας.