Η ΣΟΥΔΑ ΤΟΥ ΝΕΟΥ ΦΑΛΗΡΟΥ

Ο όρος "Σούδα", ως γεωγραφικό τοπωνύμιο, προερχόμενος σύμφωνα με αρκετές πηγές από την λατινογενή λέξη "sudis", χρησιμοποιείται κυρίως για να περιγράψει το αυλάκι, το ρείθρο, το αποχετευτικό χαντάκι, την τάφρο, το χαράκωμα, τη στενή δίοδο. Παρότι στον ευρύτερο ελλαδικό χώρο η πλέον γνωστή Σούδα είναι η παραθαλάσσια ομώνυμη πόλη του νομού Χανίων, εντούτοις στο νέο Φάληρο του 19ου αιώνα δημιουργήθηκε μια άλλη, λιγότερο γνωστή, Σούδα, στο τέλος του φαληρικού όρμου προς τον Πειραιά.

• Η Σούδα του νέου Φαλήρου

Από τα μέσα προς τέλη του 19ου αιώνα, η περιοχή του νέου Φαλήρου πέριξ της οδού Πειραιώς και πλησίον του ποδηλατοδρομίου παρουσίασε μια έντονη βιομηχανοποίηση. Πλήθος εργοστασιακών μονάδων ξεκίνησαν τη δραστηριότητα τους, κατά πλειοψηφία ποτοποιίες / οινοπνευματοποιίες (όπως λ.χ. η "Ήβη" του Φινόπουλου), κλωστοϋφαντουργίες, ελαιουργεία / σαπωνοποιεία, χαρτοποιίες, χρωματουργεία κ.α. Μοιραία, η έντονη δραστηριότητα αυτών των εργοστασίων δημιούργησε αυτόματα ένα πρόβλημα δυσοσμίας στην ευρύτερη περιοχή λόγω της ελλείψεως κατάλληλου αποχετευτικού συστήματος. Τα απόβλητα των βιομηχανιών δεν αποθηκεύονταν αλλά βάλλονταν σε έρημα οικόπεδα με αποτέλεσμα τα ύδατα να λιμνάζουν και να προκαλούν μια δυσάρεστη εικόνα και κατάσταση, τόσο κατά τους θερινούς μήνες με τον τόπο να μοιάζει με έλος (βάλτο) με βούρλα και κουνούπια, όσο και κατά τους χειμερινούς μήνες οπότε και οι έντονες βροχοπτώσεις προκαλούσαν μεγάλες καταστροφές και πλημμύρες. 

Η περιοχή λοιπόν από την οδό Πειραιώς - στο ύψος της σημερινής οδού Δωδεκανήσου, στα όρια νέου Φαλήρου και Καμινίων - μέχρι τα οικόπεδα παραπλεύρως του Αγγλογαλλικού Νεκροταφείου και του Ποδηλατοδρομίου του νέου Φαλήρου εξελίχθηκε στα τέλη του 19ου αιώνα σε ένα μεγάλο αποχετευτικό αυλάκι, έναν αυλακοειδή υπόνομο (οχετό) όπου "ξεφορτώνονταν" όλα τα απόβλητα και τα λύματα των μεγάλων και μικρών εργοστασίων της γύρω βιομηχανοποιημένης περιοχής του νέου Φαλήρου αλλά και των Καμινίων. Έτσι λοιπόν, πίσω από τα λαμπερά φώτα των γνωστών μεγάλων ξενοδοχείων, εστιατορίων και θεάτρων της κοσμικής λουτρόπολης του νέου Φαλήρου υπήρχε μια "πληγή" που ονομαζόταν Σούδα. 

Κατά το έτος 1885, μια πρώτη επιτροπή με επικεφαλής έναν Γάλλο μηχανικό πρότεινε την υποχρεωτική μηχανική διύλιση των αποβλήτων των εργοστασίων με σκοπό τον καθαρισμό τους διαμέσου της διαδοχικής αποθήκευσής τους σε δεξαμενές προ της τελικής αποβολής τους στην αποχέτευση, πρόταση η οποία ήμι-εφαρμόστηκε αλλά δεν επέλυσε το πρόβλημα. 

Το καλοκαίρι του 1898, σύσσωμος ο Τύπος και η κοινή γνώμη ασχολείτο με το θέμα της έντονης δυσοσμίας που "ταλαιπωρούσε" το κοσμικό νέο Φάληρο. Ο Τύπος της εποχής αφιέρωνε άρθρα επί άρθρων στην "εξυγίανση του Φαλήρου". Εκείνη την εποχή, η περιοχή του νέου Φαλήρου, μεταξύ της οδού Πειραιώς και της παραλίας αποκτούσε μια ολοένα και αυξανόμενη βιομηχανική δυναμική με αποτέλεσμα το πρόβλημα να γίνεται διαρκώς εντονότερο.

Δεν εξέλειπε βέβαια η έκδηλη σχετική ειρωνεία αλλά και τα ανέκδοτα σχετικά με την ανυπόφορη κατάσταση και τη δυσοσμία της περιοχής, όπως φαίνεται ξεκάθαρα από τα κάτωθι ενδεικτικά αρχειακά δημοσιεύματα του έτους 1898: 

Εννοείται πως η ειδική επιτροπή που συνεστήθη για την επίλυση του ζητήματος δεν έμεινε στο απυρόβλητο. Το πόρισμα των εν λόγω εμπειρογνωμόνων κατατέθηκε στο αρμόδιο Υπουργείο των Εσωτερικών και πρότεινε την κατασκευή ενός μεγάλου αγωγού ομβρίων υδάτων που θα έφθανε μέχρι το λιμένα των Αλών, πλησίον του παλαιού εν Πειραιεί Σιδηροδρομικού Σταθμού Αθηνών-Πειραιώς (σσ. το Μέγαρο των ΗΣΑΠ στην πλατεία Λουδοβίκου δεν είχε ακόμη οικοδομηθεί). 

Εναλλακτικά, λαμβάνοντας υπόψη το μεγάλο κόστος του εγχειρήματος, η επιτροπή πρότεινε επίσης την κατασκευή ενός αντίστοιχου αποχετευτικού σωλήνα ο οποίος θα εισερχόταν εντός της θάλασσας στον Φαληρικό Όρμο σε απόσταση 80 μέτρων από την ακτή. 

Το Ιατρό-συνέδριο που συνεστήθη για να μελετήσει τα πορίσματα της επιτροπής στις 10 Ιουλίου του 1898 αποφάσισε την απολύμανση της "τελματώδους περιοχής" της Σούδας ενώ ταυτόχρονα υποχρέωσε τα εργοστάσια να απολυμαίνουν τα ακάθαρτα ύδατα καθημερινά με χρήση ασβέστη. Τέλος, τη "νύφη" πλήρωσε ένα και μοναδικό σαπωνοποιείο το οποίο υποχρεώθηκε να διακόψει τις εργασίες του κατά το υπόλοιπο των θερινών μηνών!

Στις αρχές του έτους 1899, η σκωπτική διάθεση στον Τύπο της εποχής παρέμενε αναλλοίωτη καθώς η Σούδα του νέου Φαλήρου παρομοιαζόταν με θεατρικό έργο (δράμα) του Υπουργείου Εσωτερικών δίχως κάθαρση:

Την αμέσως επόμενη χρονιά, στην αυγή του 20ου αιώνα (έτος 1900), ο Τύπος κοινοποιούσε ειρωνικά την επίλυση του προβλήματος λειψυδρίας που μάστιζε το λεκανοπέδιο της Αττικής με την ανακάλυψη πόσιμου νερού στην περιοχή της Σούδας! Εν τέλει αποδείχθηκε πως το πόσιμο νερό προερχόταν από έναν γειτονικό ατμόμυλο!

Έτερη αναφορά μέσα από τις σελίδες του ημερησίου πειραϊκού Τύπου της άνοιξης του έτους 1900 αναφερόμενη στα προβλήματα των διοχετευτικών σωλήνων των εργοστασίων του νέου Φαλήρου που κατέληγαν στη Σούδα.

Το καλοκαίρι του 1900, οι αναθυμιάσεις της περίφημης φαληρικής Σούδας συνέχιζαν να ταλαιπωρούν τους κατοίκους του νέου Φαλήρου αλλά και τους επισκέπτες του κοσμικού προαστίου το οποίο σταδιακά έχανε την αίγλη του 19ου αιώνα. 

"Τρίτη, Πέμπτη, Σάββατο και Κυριακή Φάληρον, Σούδα, ευωδίαι!"

Τον ίδιο χρόνο (1900) κατά τη διάρκεια εργασιών εκσκαφής στον "περίφημον δια την βρωμερότητά του χάνδακα" βρέθηκε άφθονο νερό.

Ακόμη και κατά τους χειμερινούς μήνες (έτος 1902), οι καταστροφές στο ελλιπές αποχετευτικό δίκτυο έκαναν την "περιλάλητη" Σούδα να "αναδίδει τ'αρώματά της"!

Κατά το έτος 1908, το χρόνιο πρόβλημα της Σούδας προκάλεσε επιδημία ελώδους πυρετού σε αρκετούς κατοίκους του νέου Φαλήρου:

Το 1910, το κοσμικό προάστιο του νέου Φαλήρου το οποίο όπως προαναφέραμε είχε ήδη χάσει αρκετή από την αίγλη του παρελθόντος, βίωνε μια συνεχή υποβάθμιση, με την "πληγή" των λυμάτων της Σούδας να θεωρείται μια από τις κύριες αιτίες. Μια τετραμελής επιτροπή η οποία συστάθηκε από τον τότε διευθυντή των ΣΑΠ Νικόλαο Θ. Βλάγκαλη, από τον τότε δήμαρχο Πειραιώς Δημοσθένη Ομηρίδη - Σκυλίτση, από τον διευθυντή των τροχιοδρόμων Δούμα και από τον μηχανικό Τριανταφυλλίδη, εξέτασε και ενέκρινε μια μελέτη η οποία προέβλεπε την αποξήρανση της Σούδας με τη διοχέτευση των υδάτων στον φαληρικό όρμο με τρόπο μηχανικό. Το κόστος για το εν λόγω έργο προϋπολογιζόταν στις 75.000 δραχμές.

Δυο χρόνια αργότερα, κατά το έτος 1912, αισιόδοξα άρθρα στον Τύπο της εποχής αναφέρονταν στην αναγέννηση του νέου Φαλήρου χάρις στα έργα διοχετεύσεως των υδάτων της Σούδας. 

Παρόλα ταύτα, τα χρόνια πέρασαν δίχως κάποια ουσιαστική εξέλιξη με αποτέλεσμα στα τέλη της δεκαετίας του 1920, το χρόνιο και άλυτο ζήτημα της Σούδας  να παρουσιάζεται εκ νέου πιο έντονο από ποτέ. Βέβαια, αξιοσημείωτο είναι το γεγονός πως είχε μεσολαβήσει η Μικρασιατική καταστροφή, το προσφυγικό ρεύμα προς την Αθήνα και τον Πειραιά καθώς και ο εποικισμός του νέου Φαλήρου, των Καμινιών και των γύρω περιοχών με προσφυγικούς πληθυσμούς, γεγονός το οποίο ενέτεινε τα προβλήματα.

Μια αναλυτική έκθεση του διοικητή του τμήματος Φαλήρου της Αστυνομίας Πόλεως κατά το 1928 παρουσίαζε την τραγική κατάσταση της περιοχής και το άλυτο επί 30 και πλέον χρόνια ζήτημα. Στην εν λόγω έκθεση τονιζόταν μεταξύ των άλλων πως όλα τα μέτρα που είχαν παρθεί μέχρι τότε δεν είχαν επιλύσει το πρόβλημα, πως οι διαθέσιμοι πόροι ήταν ελάχιστοι ενώ περιγραφόταν λεπτομερώς η φρικώδης χρόνια κατάσταση την οποία προκαλούσε η λειτουργία των παρακείμενων εργοστασίων, των οποίων τα ακάθαρτα λύματα κατέληγαν στους οχετούς καθαρών λυμάτων προκαλώντας μια ανυπολόγιστη καταστροφή στον φαληρικό όρμο, με μαύρα λασπώδη κύματα να φτάνουν μέχρι την ακτή Πρωτοψάλτη (μετέπειτα ακτή Αθηνάς Δηλαβέρη).  

Στο τέλος της σχετικής έκθεσης, γινόταν επίσης ιδιαίτερη μνεία στους 20.000 περίπου κατοίκους της περιοχής, γηγενών και προσφύγων, των οποίων η υγεία βρισκόταν σε διαρκή κίνδυνο, όπως άλλωστε μαρτυρούσαν τα συνεχόμενα κρούσματα επιδημικών ασθενειών. 

Δυο χρόνια αργότερα, το 1930, το Υπουργείο Υγιεινής με σχετική διάταξη απαγόρευσε την κολύμβηση στα γυναικεία λουτρά του νέου Φαλήρου και σε απόσταση εκατό μέτρων από την εκβολή του Κηφισού ποταμού. 

Στις μεταπολεμικές αναφορές του Τύπου, επιτροπές κατοίκων του νέου Φαλήρου ζητούσαν επίμονα την διευθέτηση του ζητήματος της Σούδας. Εν τέλει, η εξυγίανση της περιοχής επετεύχθη επί ημερών δημαρχίας του Νικόλαου Κατσουλάκου, του τελευταίου χρονικά Δημάρχου νέου Φαλήρου - προ της "προσαρτήσεως" του νέου Φαλήρου στο Δήμο Πειραιώς επί δημαρχίας Σκυλίτση (περίοδος Δικτατορίας). 

Ο Νικόλαος Κατσουλάκος, ο οποίος διατέλεσε Δήμαρχος νέου Φαλήρου με συνεχείς επανεκλογές από το 1952 έως το 1968, συνέβαλε αποφασιστικά στην επίλυση του ζητήματος. Την ίδια εποχή ξεκίνησαν τα μεγάλα έργα ανάπλασης όλου του παραλιακού μετώπου του νέου Φαλήρου, τα οποία μεταμόρφωσαν το άλλοτε κοσμικό προάστιο - λουτρόπολη σε τσιμεντούπολη. 

Ενδεικτικό ιστορικό τεκμήριο από τον Τύπο του έτους 1970 με αναφορά στα αιτήματα των κατοίκων της περιοχής της Σούδας:

Επίσης, η μεταπολεμική διακοπή λειτουργίας πολλών εργοστασίων της ευρύτερης περιοχής του νέου Φαλήρου - Καμινίων συνέτεινε στον περιορισμό των εργοστασιακών αποβλήτων. 

• Η σύγχρονη εικόνα της Σούδας του νέου Φαλήρου:

Στις μέρες (21ος αιώνας), η κατοικημένη συνοικία της Σούδας ορίζεται ουσιαστικά ως η μικρή περιοχή που βρίσκεται όπισθεν των εγκαταλειμμένων κυρίων εργοστασιακών εγκαταστάσεων των Χρωματουργείων Πειραιώς (ΧΡΩ.ΠΕΙ), και ανάμεσα στα οικόπεδα των παλαιών αποθηκών των ΧΡΩ.ΠΕΙ, των οικοπέδων του ποδοσφαιρικού γηπέδου "Γεώργιος Καραϊσκάκης" και των εγκαταλειμμένων και μη εργοστασιακών / βιοτεχνικών μονάδων της οδού Μικράς Ασίας. 

Ένας μικρός περίπατος στις οδούς Κατσουλάκου (παλαιότερη ονομασία οδός Κρήνης), Αινίτου, Καρδάση, Καββαδία, Σμύρνης, Μαγνησίας, Φωκαίας, Νέας Ιωνίας, Επονιτών "αποκαλύπτει" ένα μείγμα παλαιών προσφυγικών οικιών και νεώτερων μονοκατοικιών / πολυκατοικιών. Όπως είναι αντιληπτό, αρκετές από τις ονομασίες των οδών της μικρής συνοικίας παραπέμπουν στις "χαμένες πατρίδες".

Ειδικότερα, οι σημερινές οδοί Επονιτών και Κατσουλάκου, προπολεμικά αποτελούσαν την ενιαία οδό Σούδας, ως προέκταση της οδού Δωδεκανήσου των Καμινίων, η οποία ξεκινούσε από το ύψος της λεωφόρου Αθηνών - Πειραιώς και της λαχαναγοράς Πειραιώς (στο οικόπεδο όπου το σύγχρονο κτίριο της Ραλλείου Σχολής) και τερμάτιζε στην παραλία του νέου Φαλήρου, περνώντας από την πλατεία Σκαρδιάκου και πίσω από όλα τα εργοστάσια νηματουργεία / κλωστοϋφαντουργίας της περιοχής. 

Φωτογραφικές καταγραφές της πάλαι ποτέ προσφυγικής και εργατικής συνοικίας της Σούδας του νέου Φαλήρου η οποία χαρακτηριζόταν από χαμηλή ποιότητας ζωής λόγω των φουγάρων και των λυμάτων των παρακείμενων εργοστασίων του νέου Φαλήρου, στα οποία πολύ συχνά εργάζονταν οι κάτοικοι της περιοχής.

 

Στη Σούδα του νέου Φαλήρου, γεννήθηκε άλλωστε - ως γόνος προσφυγικής οικογενείας - περί τα μέσα της δεκαετίας του 1920 (έτος 1925 ή 1926), ο ποδοσφαιριστής Ανδρέας Μουράτης, γνωστός με το παρατσούκλι "Μιζούρι", ο οποίος διέπρεψε με τη φανέλα του Ολυμπιακού Πειραιώς αλλά και της Εθνικής Ομάδας. 

Ανδρέας Μουράτης (1925 ή 1926 - 2000)

Ο Δήμος Πειραιώς, επί δημαρχίας Χ. Αγραπίδη (έτος 2002), προχώρησε στην κατά το ήμισυ μετονομασία της παλαιότερης οδού Παναγιώτη Οικονομίδη επρόκειτο για τον υιό του ιδρυτού των ΧΡΩ.ΠΕΙ Σπήλιου Οικονομίδη, ο οποίος πέθανε σε νεαρά ηλικία) σε οδό Ανδρέα Μουράτη. Η σημερινή οδός Ανδρέα Μουράτη άρχεται από τη συμβολή με την οδό Επονιτών και καταλήγει στην κεντρική οδό Καραολή - Δημητρίου. 

Στη συμβολή των οδών Νέας Ιωνίας και Ανδρέα Μουράτη:

Διαβάστε σχετικά με το νέο Φάληρο θέματα:

Νέο Φάληρο: Ιστορία και Οδωνυμικά

Ο Σιδηροδρομικός Σταθμός του νέου Φαλήρου

Ακταίον Palace Hotel

Το Μέγα Ξενοδοχείο του Φαλήρου (Grand Hotel du Phalere)

Η εξέδρα του νέου Φαλήρου

Η Ταραντέλλα του νέου Φαλήρου

Ένας Τσελεμεντές στο νέο Φάληρο

Το Περίπτερο του Ναυτικού Ομίλου νέου Φαλήρου

Ο "Διεθνής" Σταθμάρχης του νέου Φαλήρου

Οι εκκλησίες του νέου Φαλήρου

Οι αλιείς του νέου Φαλήρου - Τζιτζιφιών

Η Αύρα του Φαλήρου (La Brise du Phalere)

Στο νέο Φάληρο στα 1880

Το "αυτόνομο" νέο Φάληρο

Ο Ατμό-Ηλεκτρικός Σταθμός (ΑΗΣ) του νέου Φαλήρου

Το Μνήμα του Γάλλου (Μέρος Α')

Το Μνήμα του Γάλλου (Μέρος Β')

Ο νεοφαληριώτης Αττίκ

Τα Λουτρά του νέου Φαλήρου

"Αι πρωιναί ώραι εις τα φαληρικά ύδατα"

Το Θέατρο του νέου Φαλήρου

Η Έπαυλις του Ευθυμίου Κεχαγιά

Η Έπαυλις Mertzanoff

Το Αστυνομικό Τμήμα του νέου Φαλήρου

Φωτογραφικό Οδοιπορικό στην οδό Σμολένσκυ (Νέο Φάληρο).

Φωτογραφικό Οδοιπορικό στην οδό Δαβάκη-Πίνδου (Νέο Φάληρο).

Φωτογραφικό Οδοιπορικό στην οδό Δημητρίου Φαληρέως (Νέο Φάληρο).

Φωτογραφικό Οδοιπορικό στην οδό Ελευθερίου Βενιζέλου (πρώην Κεχαγιά) (Νέο Φάληρο).

Φωτογραφικό Οδοιπορικό στην οδό Θρασύβουλου Ζαΐμη (Νέο Φάληρο).

Η εξοχική οικία του Γεωργίου Σουρή στο νέο Φάληρο

Η οικία Χρ. Χριστοφή στο νέο Φάληρο

Η οικία του στρατηγού Σμολένσκυ στο νέο Φάληρο

Τα ξενοδοχεία του νέου Φαλήρου στα 70s και στα 80s

Κείμενο - Πηγές:

Το κείμενο είναι πρωτότυπο, προϊόν προσωπικής έρευνας, προσωπικής εργασίας και προσωπικών εκτιμήσεων. Στοιχεία και πληροφορίες ελήφθησαν από τις κάτωθι πηγές::

• "Οδωνυμικά του Πειραιά", Μάρω Βουγιούκα / Βασίλης Μεγαρίδης, Εκδόσεις Φιλιππότη, 1996
• Νέο Φάληρο - Οδωνυμικά
• "Ο Πειραιεύς του άλλοτε", Πάνου Λώζου, 1987
• "Κάτω στον Πειραιά στα Καμίνια - Η ιστορία μιας γειτονιάς", Ευαγγελία Μπαφούνη - Νικόλαος Μέλιος, Ινστιτούτο Μελέτης της Τοπικής Ιστορίας και της Ιστορίας των Επιχειρήσεων (ΙΜΤΙΙΕ), Σειρά - Τοπική Ιστορία, Αριθμός 2, Πειραιάς 2005.
• Wikipedia
• http://it.wikipedia.org/wiki/Suda_(enciclopedia)
• Τύπος Εποχής - Οδηγοί Πόλεως

Φωτογραφίες:

• Όλες οι σύγχρονες φωτογραφίες του αφιερώματος ανήκουν στον γράφοντα το ιστολόγιο, διέπονται από κανόνες πνευματικής ιδιοκτησίας και προέρχονται από την προσωπική μου φωτογραφική σελίδα (ALL RIGHTS RESERVED).
• Απαγορεύεται ρητά η χρήση, προβολή, αντιγραφή ή/και αναδημοσίευση με οποιοδήποτε τρόπο ή μέσο.
• Όσοι παρανομούν διώκονται σύμφωνα με τις ισχύουσες διατάξεις του νόμου περί πνευματικής ιδιοκτησίας.