ΤΟ ΣΠΙΤΙ ΤΟΥ ΑΓΓΕΛΟΥ ΣΙΚΕΛΙΑΝΟΥ [ΣΑΛΑΜΙΝΑ]

Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας, στην παραλία της Φανερωμένης, στη νήσο της Σαλαμίνας, σύμφωνα με τις διαθέσιμες πηγές, εκτός από τον παλιό ερειπωμένο χριστιανικό ναό τον οποίον αναστήλωσε περί τα 1640 ο Λάμπρος Κανέλλος ιδρύοντας τη σημερινή Μονή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου της Φανερωμένης, υπήρχε ένας από τους αρκετούς ανεμόμυλους της Κούλουρης. 

Στα τέλη του 19ου αιώνα, κατά το έτος 1878, η μεταφορά του Ναυστάθμου από τον Πόρο στον όρμο της Φανερωμένης, οδήγησε στην κατασκευή ενός μικρού κτιρίου από τα ερείπια του παλαιού ανεμόμυλου. Μέχρι το 1881, έτος κατά το οποίο ο Ναύσταθμος μεταφέρθηκε στη σημερινή του θέση, στον όρμο των Παλουκιών, το κτίριο χρησίμευε ως Διοικητήριο ενώ στη συνέχεια την εκμετάλλευσή του είχε το Μοναστήρι της Φανερωμένης. Στις μέρες μας (21ος αιώνας), σε ανάμνηση του πρώτου εκείνου Ναυστάθμου της Σαλαμίνας υφίσταται σχετικό Μνημείο επί της παραλίας της Φανερωμένης. 

Κατά το έτος 1933, ο ποιητής και πρωτοπόρος στοχαστής Άγγελος Σικελιανός επισκέφθηκε το Μοναστήρι της Φανερωμένης και εντυπωσιάστηκε από τη φυσική ομορφιά του τοπίου, εκφράζοντας την επιθυμία να του παραχωρηθεί ένας χώρος διαμονής. Έτσι λοιπόν, το μικρό σπιτάκι επί της παραλίας της Φανερωμένης παραχωρήθηκε στον Άγγελο Σικελιανό, ο οποίος έζησε μαζί με τη δεύτερη σύζυγό του, την Άννα Καμπανάρη (1900 ή 1904 - 2006), τα τελευταία χρόνια της ζωής του, ήτοι από το 1938 έως το 1949. 

Μετά το θάνατο του Άγγελου Σικελιανού, το μικρό παραθαλάσσιο οίκημα ερήμωσε.

Έτος 1960 - Αρχείο ΕΛΙΑ

Το 1991, σαράντα χρόνια μετά το θάνατο του μεγάλου Έλληνα ποιητή, σε σχετική εκδήλωση που διοργάνωσε ο Δήμος Σαλαμίνας, η Άννα Καμπανάρη, χήρα του Άγγελου Σικελιανού, ευρισκόμενη ήδη σε προχωρημένη ήδη ηλικία, εξέφρασε την επιθυμία να αναστηλωθεί το ερειπωμένο σπιτάκι και να δημιουργηθεί ένα μικρό μουσείο, το οποίο η ίδια θα εξόπλιζε με τη δωρεά προσωπικών αντικειμένων. 

Η αποκατάσταση του κτιρίου από το Δήμο Σαλαμίνας σε συνεργασία με την Εφορεία Νεοτέρων Μνημείων Αττικής διήρκεσε από το 2003 έως το καλοκαίρι του 2006, με τα επίσημα εγκαίνια να λαμβάνουν χώρα στις 17 Σεπτεμβρίου του 2006. Δυστυχώς, η Άννα Καμπανάρη δεν πρόλαβε να δει το έργο το οποίο εμπνεύστηκε, αφού αποβίωσε λίγες εβδομάδες προ του τέλους των εργασιών αποκατάστασης του κτιρίου, στις 26 Μαΐου του 2006. Στο αποκαταστημένο κτίριο-μουσείο, το οποίο αλλοιώθηκε σε αρκετά μεγάλο βαθμό, με τον νησιώτικο χρωματισμό τοποθετήθηκαν διάφορα εκθέματα και κειμήλια, έπιπλα, φωτογραφίες, επιστολές, καθώς και άλλα αντικείμενα από τον βίο του ζευγαριού. 

Όμως, ενώ η οικία-μουσείο του Σικελιανού θα μπορούσε να αποτελεί ένα πολιτιστικό σημείο αναφοράς για τη Σαλαμίνα, παραμένει εγκαταλειμμένη, παραμελημένη και μη προσβάσιμη για το κοινό, παρά τη μικρή απόσταση που τη χωρίζει από την παραλία της Φανερωμένης και την ομώνυμη Μονή, η οποία δέχεται αθρόες προγραμματισμένες επισκέψεις προσκυνητών. 

Αυτή είναι η εικόνα απαξίωσης ενός ακόμη σημείου πολιτισμού και γνώσης όπως καταγράφηκε στα μέσα της δεκαετίας του 2010:

Ένας επιβλητικός (αδέσποτος;) σκύλος "φύλαγε" το σπίτι, ελλείψει κάθε άλλης ανθρώπινης παρουσίας:

Την ίδια στιγμή, ορισμένοι τυχάρπαστοι πολιτικοί παρίες του τόπου, όπως λ.χ. κάποιος υφυπουργός Πολιτισμού και κάποιος δήμαρχος, αμφότεροι ανάξιοι ονομαστικής μνείας, έχουν φροντίσει - σύμφωνα με τα ήθη της θρασύδειλης και αισχρής σύγχρονης νεοελληνικής κοινωνίας - να τοποθετήσουν τα δικά τους ονοματεπώνυμα στην μαρμάρινη επιγραφή και μάλιστα χρησιμοποιώντας το ίδιο μέγεθος γραμματοσειράς με αυτής του ονοματεπώνυμου του Άγγελου Σικελιανού!

Μια προτομή του Άγγελου Σικελιανού, τυλιγμένη με τη γαλανόλευκη, κοσμεί την κατά τα λοιπά ακάθαρτη και ρυπαρή παραλία της Φανερωμένης.

Τα χρώματα του σούρουπου "στολίζουν" τον ορίζοντα λίγο πριν νυχτώσει.

Γιατί βαθιά μου δόξασα και πίστεψα τη γη

και στη φυγή δεν άπλωσα τα μυστικά φτερά μου, 

μα ολάκερον ερίζωσα το νου μου στη σιγή, 

νά που και πάλι αναπηδά στη δίψα μου η πηγή, 

πηγή ζωής, χορευτική πηγή, πηγή χαρά μου...

Γιατί ποτέ δε λόγιασα το πότε και το πώς, 

μα εβύθισα τη σκέψη μου μέσα στην πάσαν ώρα, 

σα μέσα της να κρύβονταν ο αμέτρητος σκοπός, 

νά τώρα που, ή καλοκαιριά τριγύρα μου είτε μπόρα, 

λάμπ’ η στιγμή ολοστρόγγυλη στο νου μου σαν οπώρα, 

βρέχει απ’ τα βάθη τ’ ουρανού και μέσα μου ο καρπός!

Γιατί δεν είπα: "εδώ η ζωή αρχίζει, εδώ τελειώνει..."

μα "αν είν’ η μέρα βροχερή, σέρνει πιο πλούσιο φως...

μα κι ο σεισμός βαθύτερη τη χτίση θεμελιώνει, 

τι ο ζωντανός παλμός της γης που πλάθει είναι κρυφός..."

νά που, ό,τι στάθη εφήμερο, σα σύγνεφο αναλιώνει, 

νά που ο μέγας Θάνατος μου γίνηκε αδερφός!

• Άγγελος Σικελιανός

Ο Άγγελος Σικελιανός γεννήθηκε στις 15 Μαρτίου 1884 στη Λευκάδα, στα υπό βρετανική κατοχή Επτάνησα. Όντας γόνος αριστοκρατικής και μορφωμένης οικογένειας μεγάλωσε μέσα σε ένα περιβάλλον το οποίο επηρέασε και οριοθέτησε την μετέπειτα πορεία του στον χώρο των γραμμάτων και των τεχνών. Μετά την αποφοίτησή του από το Γυμνάσιο περί το 1900, γράφτηκε στη Νομική Σχολή της Αθήνας, δίχως ωστόσο να ολοκληρώσει ποτέ τις εν λόγω σπουδές. Από τα νεανικά του χρόνια, ο Άγγελος Σικελιανός μελέτησε τους αρχαίους Έλληνες ποιητές (Όμηρος, Πίνδαρος, Ορφικοί Ποιητές, Πυθαγόρειοι Ποιητές κ.α.), τους προσωκρατικούς Έλληνες φιλοσόφους, Πλάτωνα, Αισχύλο όπως επίσης και την Αγία Γραφή, ξένους ποιητές και λογοτέχνες ενώ, η παιδεία του και το πνεύμα του διευρύνθηκαν από τα πολυάριθμα ταξίδια που πραγματοποίησε. 

Αρχικά, ο Σικελιανός στράφηκε προς την ποίηση αλλά και το θέατρο. Το 1907 νυμφεύτηκε την Αμερικανίδα Eva Palmer με την οποία αρκετά χρόνια αργότερα επιχείρησε και πέτυχε την πραγματοποίηση των "Δελφικών Εορτών". Μετά την επανεγκατάστασή του στην Αθήνα, το 1908, ο Σικελιανός ήλθε σε επαφή με αρκετούς πνευματικούς ανθρώπους εκείνης της εποχής (με τη γνωριμία του με τον Καζαντζάκη να αποδεικνύεται σημαδιακή) ενώ, το 1909, δημοσίευσε την πρώτη ποιητική του συλλογή, τον "Αλαφροΐσκιωτο". 

Στα χρόνια που ακολούθησαν ο Άγγελος Σικελιανός βρέθηκε στο επίκεντρο των πνευματικών δρωμένων, σε μια εποχή που χαρακτηρίστηκε από έντονες μεταβολές εντός και εκτός Ελλάδος (Βαλκανικοί Πόλεμοι, Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος, άνοδος στην εξουσία του Βασιλέα Κωνσταντίνου, η παρουσία του Ελευθερίου Βενιζέλου, η Μικρασιατική Εκστρατεία και η προσφυγιά). Αν και αρχικά έντονα φιλοβασιλικός, ορμώμενος κυρίως από τον μεγάλο πατριωτισμό του και την αρχαιολατρεία του, ο Σικελιανός ο οποίος θαύμαζε τον βασιλέα Κωνσταντίνο κατά την περίοδο των Βαλκανικών Αγώνων, εν τέλει σε μετέπειτα στάδια της ζωής του άλλαξε την στάση του. 

Η αρχαιοελληνική πνευματική ατμόσφαιρα απασχόλησε βαθιά τον Σικελιανό ο οποίος συνέλαβε την ιδέα να δημιουργηθεί στους Δελφούς ένας παγκόσμιος πνευματικός πυρήνας ικανός να συνθέσει τις αντιθέσεις των λαών, την επονομαζόμενη "Δελφική Ιδέα". Για το σκοπό αυτό ο Σικελιανός, με τη συμπαράσταση και την οικονομική αρωγή της προαναφερθείσης πρώτης συζύγου του, της Eva Palmer, έδωσε πλήθος διαλέξεων και δημοσίευσε πληθώρα σχετικών μελετών και άρθρων. Παράλληλα, οργάνωσε τις "Δελφικές Εορτές" στους Δελφούς, με τις παραστάσεις του Προμηθέα Δεσμώτη (1927) και των Ικέτιδων (1930) του Αισχύλου να ανεβαίνουν στο αρχαίο θέατρο. Η "Δελφική Ιδέα", εκτός από τις αρχαίες παραστάσεις περιελάμβανε και την "Δελφική Ένωση", μια παγκόσμια ένωση για τη συναδέλφωση των λαών, καθώς επίσης το "Δελφικό Πανεπιστήμιο", στόχος του οποίου υπήρξε να συνθέσει σε έναν ενιαίο μύθο τις παραδόσεις όλων των λαών. Για τις πρωτοβουλίες αυτές, κατά το έτος 1929, η Ακαδημία Αθηνών του απένειμε αργυρό μετάλλιο για τη γενναία προσπάθεια αναβίωσης των δελφικών αγώνων. Εν τέλει, από το φιλόδοξο αυτό σχέδιο το μόνο που πραγματοποιήθηκε τελικά ήταν οι "Δελφικές Εορτές", αλλά και αυτές οδήγησαν σε οικονομική καταστροφή και τελικά στον χωρισμό του ζεύγους Σικελιανού - Palmer, με την Eva Palmer να επιστρέφει στην Αμερική από την οποία επανέκαμψε μετά το θάνατο του ποιητή. 

Αρχής γενομένης από τα τέλη της δεκαετίας του 1930, όπως ήδη αναφέραμε, ο Άγγελος Σικελιανός διατηρούσε μικρή εξοχική οικία στη Φανερωμένη της Σαλαμίνας, όπου τον επισκέπτονταν προσωπικότητες της εποχής και οι φίλοι του, όπως ο Κωστής Παλαμάς με τον οποίον περπατούσαν στο παρακείμενο δάσος της Φανερωμένης ή στην παραλία.

Μετά την είσοδο της Ελλάδος στο Β' Παγκόσμιο Πόλεμο (Έλληνο-Ιταλικός πόλεμος του 1940), ο Σικελιανός μαζί με άλλους Έλληνες λογίους προσυπέγραψε την "Έκκληση των Ελλήνων Διανοουμένων προς τους Διανοούμενους ολόκληρου του Κόσμου" με την οποία αφενός μεν καυτηριάζονταν η κακόβουλη ιταλική επίθεση, αφετέρου δε, διέγειρε την παγκόσμια κοινή γνώμη σε επανάσταση συνειδήσεων για κοινό νέο πνευματικό Μαραθώνα. Κατά τη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής, ο Άγγελος Σικελιανός διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην πνευματική αντίσταση του λαού, με κορυφαία εκδήλωση το ποίημα και τον λόγο που εκφώνησε στην ιστορική κηδεία του Κωστή Παλαμά, στις 28 Φεβρουαρίου του 1943, στο Α' Νεκροταφείο Αθηνών, παρουσία χιλιάδων Ελλήνων που έψαλλαν τον Εθνικό Ύμνο μπροστά στα έκπληκτα μάτια των Γερμανών κατακτητών.

Ηχήστε οι σάλπιγγες... Καμπάνες βροντερές,

δονήστε σύγκορμη τη χώρα πέρα ως πέρα...

Βογκήστε τύμπανα πολέμου... 

Οι φοβερές σημαίες, ξεδιπλωθείτε στον αέρα!

Σ' αυτό το φέρετρο ακουμπά η Ελλάδα!

Μεταπολεμικά, κατά το έτος 1946, ο Άγγελος Σικελιανός εξελέγη πρόεδρος της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών ενώ τρία χρόνια αργότερα, υπήρξε υποψήφιος για το Βραβείο Nobel. Κατά την ίδια περίοδο, ο μεγάλος ποιητής εξέδωσε ο ίδιος τα έργα του σε τρεις τόμους υπό τον τίτλο "Λυρικός Βίος". Ο Άγγελος Σικελιανός απεβίωσε στην μεταπολεμική Αθήνα στις 19 Ιουνίου του 1951.

Διαβάστε άλλα θέματα σχετικά με την Σαλαμίνα:

Οι Ανεμόμυλοι της Σαλαμίνας

Λόφος Πατρίς

Ο Φάρος της Κόγχης

Η Βίλα Παναγιωτόπουλου και οι Μάγισσες της Σμύρνης

Το ξωκλήσι του Αγίου Ιωάννη του Καλυβίτη

Η Ιερά Μονή της Φανερωμένης στη Σαλαμίνα

Κείμενο - Πηγές:

Το κείμενο είναι πρωτότυπο, προϊόν προσωπικής έρευνας, προσωπικής εργασίας και προσωπικών εκτιμήσεων. Στοιχεία και πληροφορίες ελήφθησαν από: 

• Wikipedia
• Wikipedia
• Εφημερίδα "Το Βήμα"

Φωτογραφίες:

• Οι ιστορικές φωτογραφίες παρατίθενται για εκπαιδευτικούς σκοπούς - κάθε νόμιμο δικαίωμα ανήκει στους νομίμους κατόχους αυτών.
• Όλες οι σύγχρονες φωτογραφίες του αφιερώματος ανήκουν στον γράφοντα το ιστολόγιο, διέπονται από κανόνες πνευματικής ιδιοκτησίας και προέρχονται από την προσωπική μου φωτογραφική σελίδα (ALL RIGHTS RESERVED).
• Απαγορεύεται ρητά η χρήση, προβολή, αντιγραφή ή/και αναδημοσίευση με οποιοδήποτε τρόπο ή μέσο.
• Όσοι παρανομούν διώκονται σύμφωνα με τις ισχύουσες διατάξεις του νόμου περί πνευματικής ιδιοκτησίας.