ΟΙ ΛΟΥΣΤΡΟΙ ΤΗΣ ΑΚΤΗΣ ΜΙΑΟΥΛΗ

Οι λούστροι, γνωστοί και ως "στιλβωταί υποδημάτων", αποτέλεσαν χαρακτηριστικό γνώρισμα της Ελλάδας του 19ου αλλά και του 20ού αιώνα. Επρόκειτο για ένα ιδιαίτερο υπαίθριο και πλανόδιο επάγγελμα, που συνδέθηκε άμεσα με την καθημερινή ζωή των πόλεων αποτελώντας σήμερα σημείο αναφοράς μιας άλλης εποχής.

Οι αρχικά χωμάτινοι και αργότερα ασφαλτοστρωμένοι, αλλά πάντοτε σκονισμένοι δρόμοι των αστικών κέντρων, σε συνδυασμό με τις ενδυματολογικές συνήθειες της εποχής που επέβαλλαν τη χρήση δερμάτινων και καλογυαλισμένων παπουτσιών, συνέβαλαν σημαντικά στην άνθηση του επαγγέλματος του υπαίθριου λουστραδόρου. Το επάγγελμα απευθυνόταν κυρίως σε νέους άνδρες και παιδιά από φτωχές οικογένειες, που έβρισκαν σε αυτό έναν τρόπο να συμπληρώσουν το εισόδημά τους ή να στηρίξουν την οικογένεια.

Στον Πειραιά, το κύριο σημείο συνάθροισης των λούστρων ήταν η Ακτή Μιαούλη, στο πιο πολυσύχναστο τμήμα του κεντρικού λιμανιού και ολόκληρης της πόλης. Στο πολύβουο και πολυπολιτισμικό λιμάνι του Πειραιά, ιδιαίτερα κατά τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα, οι λούστροι — συνήθως νεαρής ηλικίας — τοποθετούσαν τα μικρά κασελάκια με τα σύνεργα της δουλειάς τους σε στρατηγικά σημεία, γνωστά ως "πόστα". Τα σημεία αυτά καθορίζονταν σύμφωνα με άγραφους και άτυπους κανόνες της πιάτσας, οι οποίοι ρύθμιζαν την καθημερινή τους δραστηριότητα και τη μεταξύ τους συνύπαρξη.

Η εργασία των λούστρων ήταν κοπιαστική και απαιτούσε συνεχή παρουσία στις κεντρικές αρτηρίες της πόλης, από νωρίς το πρωί μέχρι αργά το απόγευμα. Παράλληλα, η θέση τους στο λιμάνι τους έδινε και κοινωνική διάσταση: αποτελούσαν μικρά κοινωνικά "κομβικά σημεία" όπου συναντιόταν η εργατική τάξη, οι ναυτικοί, οι έμποροι και οι ταξιδιώτες από διάφορα μέρη του κόσμου. Οι λούστροι δεν ήταν απλώς υπηρέτες των υποδημάτων αλλά, κατά κάποιο τρόπο, μικροί παρατηρητές και "χωνευτήρια" της καθημερινής ζωής, ανταλλάσσοντας νέα, κουτσομπολιά και ιστορίες από το πολύβουο λιμάνι.

Μετά την Καταστροφή της Μικράς Ασίας το 1922, πολλοί πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν στον Πειραιά εντάχθηκαν και αυτοί στο επάγγελμα, προσθέτοντας νέα δυναμική και ποικιλία στην πιάτσα των λούστρων. Η εικόνα των μικρών κασελιών, των βουρτσών και των γυαλιστικών, μαζί με τα χαμηλά γκαζάκια που χρησιμοποιούνταν για το γυάλισμα, έμεινε χαραγμένη στη συλλογική μνήμη της πόλης μέχρι και τα μέσα του 20ού αιώνα, όταν η αλλαγή στις ενδυματολογικές συνήθειες και η αστικοποίηση οδήγησαν σε σταδιακή μείωση του επαγγέλματος.

Το βάψιμο και το γυάλισμα των παπουτσιών δεν ήταν απλώς εργασία, αποτελούσε μια ολόκληρη ιεροτελεστία. Ο πελάτης πλησίαζε και άπλωνε συνήθως πρώτα το δεξί πόδι στην ειδική μεταλλική — συχνά μπρούτζινη — υποδοχή της μικρής ή μεγάλης κασέλας του λούστρου. Ο λουστραδόρος, καθισμένος στο χαμηλό σκαμνάκι του, προστάτευε προσεκτικά το μπατζάκι του παντελονιού και τις κάλτσες του πελάτη, πριν ξεκινήσει την τελετουργία: ξεσκόνιζε το δέρμα με τη χρήση ειδικής βούρτσας, το βάφει με προσεκτικές κινήσεις χρησιμοποιώντας βερνίκια και, τέλος, γυάλιζε τα υποδήματα με τη μαεστρία δύο βουρτσών ταυτόχρονα.

Ένα ελαφρύ χτύπημα της βούρτσας στο παπούτσι σήμαινε την ολοκλήρωση της διαδικασίας για το ένα πόδι και το σύνθημα για την αλλαγή ποδιού στην κασέλα. Παράλληλα, οι λούστροι δεν περιορίζονταν στη δουλειά: διαλαλούσαν την παρουσία τους με το χαρακτηριστικό "ο λούστροοοοος!" και συχνά επιδείκνυαν δεξιοτεχνικά "ζογκλερικά", πετώντας τις βούρτσες στον αέρα και πιάνοντάς τες ξανά, προσδίδοντας μια σχεδόν θεατρική διάσταση στην καθημερινή τους εργασία.

Η όλη διαδικασία ήταν μια μικρή τελετουργία καθημερινής ομορφιάς και τάξης: κάθε παπούτσι που έβγαινε από την κασέλα έμοιαζε σαν να αποκτούσε ξανά ζωή, ενώ ο πελάτης παρατηρούσε με ικανοποίηση τη μεταμόρφωση των υποδημάτων του. Κάθε κίνηση, κάθε ήχος βούρτσας πάνω στο δέρμα, κάθε μικρό ζογκλερικό, συνέβαλλε στη μοναδική ατμόσφαιρα της πιάτσας του λούστρου, όπου η τέχνη συνάνταγε την καθημερινή ζωή!

Το επάγγελμα του λούστρου υπήρξε ένα σκληρό και ταπεινό επάγγελμα, απαιτώντας υπομονή, επιμονή και συνεχή ετοιμότητα για τον νέο πελάτη. Οι λούστροι περνούσαν ώρες καθισμένοι στα χαμηλά σκαμνάκια τους, με τα μάτια στραμμένα στους περαστικούς και τις κινήσεις τους γρήγορες και μεθοδικές, έτοιμοι να ανταποκριθούν σε κάθε προσέγγιση. Συχνά σηκώνονταν για να ξεμουδιάσουν ή για να αναζητήσουν νέες ευκαιρίες, ενώ άλλοτε άφηναν τα πόστα τους και κατευθύνονταν στα κεντρικά καφενεία, όπου ανέλαβαν επί τόπου το γυάλισμα των υποδημάτων των θαμώνων, ενσωματώνοντας τη δουλειά τους στην καθημερινή κοινωνική ζωή της πόλης.

Παρόλο που η τέχνη τους απαιτούσε δεξιοτεχνία, ακρίβεια και αφοσίωση, οι λούστροι δεν απολάμβαναν ιδιαίτερης εκτίμησης στην κοινωνία. Ο όρος "λούστρος" συχνά χρησιμοποιούνταν δίκην βρισιάς, ενώ η κοινωνική τους θέση παρέμενε χαμηλή, καθιστώντας το επάγγελμα ταυτόχρονα αναγκαίο και στιγματισμένο. Ωστόσο, μέσα σε αυτή τη σκληρή καθημερινότητα αναπτυσσόταν μια μικρή, ανεπίσημη κοινότητα: οι λούστροι γνώριζαν τους άγραφους κανόνες της πιάτσας τους, μοιράζονταν τα μυστικά της δουλειάς τους και συχνά διαμόρφωναν δεσμούς αλληλεγγύης μεταξύ τους, κρατώντας ζωντανή την ανθρώπινη διάσταση ενός επαγγέλματος που για πολλούς ήταν μόνο ταπεινό, αλλά για τους ίδιους συνιστούσε τρόπο ζωής.

Δυο μικροί ανήλικοι λούστροι στο καφενείο "Αγορά", επί της ακτής Ποσειδώνος, όπως καταγράφηκαν δια χειρός Eli Lotar (λεπτομέρεια από ευρύτερη φωτογραφία):

Στον Πειραιά, όπως προείπαμε, η ακτή Μιαούλη αποτελούσε μια απέραντη πιάτσα λούστρων, με τον κύριο όγκο να συνωστίζεται στα πόστα απέναντι από το Ρολόι και έξω από τον Τινάνειο Κήπο. 

Λούστροι έξω από τον Τινάνειο Κήπο (circa 1900) - Επιχρωματισμένη Έκδοση

Ακτή Μιαούλη - Μεσοπόλεμος: Λούστροι πίσω από τις άμαξες έξω από τον Τινάνειο Κήπο

Την άνοιξη του έτους 1931, ο φωτογράφος / κινηματογραφιστής Eli Lotar, κατά τη διάρκεια του πρώτου του ταξιδιού στην Ελλάδα, κατέγραψε τους λούστρους που συναθροίζονταν έξω από τον Τινάνειο Κήπο, με φόντο την "στοιχειωμένη" πάλαι ποτέ οικία Μιαούλη:

Εμβαθύνοντας με τη βοήθεια της τεχνολογίας στην ως άνω ασπρόμαυρη λήψη του Eli Lotar η οποία μας αποκαλύπτει εντυπωσιακές λεπτομέρειες: 

Λούστρους βέβαια μπορούσε κάποιος να συναντήσει και σε άλλα κομβικά σημεία της Τρούμπας επί της παραλιακής ακτής Μιαούλη, όπως λ.χ. έξω από το Τελωνείο, έναντι της εκκλησίας του Αγίου Νικολάου:

Λούστροι έξω από το Τελωνείο του Πειραιά

Μέχρι και τις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες, το επάγγελμα του λούστρου εξακολούθησε να ανθεί σε πολυσύχναστους δημόσιους χώρους. Στον Πειραιά, κατ'εξοχήν σημείο αναφοράς παρουσίας λούστρων παρέμενε ο Τινάνειος Κήπος, όπου βέβαια εκτός από τους λούστρους μαζεύονταν διάφοροι πλανόδιοι - υπαίθριοι μικροπωλητές, απατεώνες, παπατζήδες κ.ο.κ. και επίσης οι χαρακτηριστικοί υπαίθριοι φωτογράφοι της εποχής με τις παλαιές φωτογραφικές μηχανές τους και τις λευκές ποδιές τους.

Ένας ξυπόλυτος λούστρος με το κασελάκι του φροντίζει τις μπότες των κατακτητών κατά τα δύσκολα χρόνια της Κατοχής, στην ακτή Μιαούλη:

Η επόμενη ασπρόμαυρη μεταπολεμική φωτογραφία του Mark Kaufmann από το γνωστό περιοδικό Life η οποία καταγράφει έναν μικρό λούστρο με φόντο τα πλοία του Έκτου Στόλου στον φαληρικό όρμο είναι από τον μετά-κατοχικό Πειραιά των τελών της δεκαετίας του 1940 (έτος 1948):

Οι λούστροι του Τινάνειου Κήπου (Κήπος Θεμιστοκλέους) με φόντο το Δημαρχείο (Ωρολόγιον) περί τα μέσα προς τέλη της δεκαετίας του 1950:

Λούστροι στον Κήπο του Θεμιστοκλέους (Τινάνειος Κήπος) - Δεκαετία 1950

Ακολουθεί ακόμα μια ενδεικτική ασπρόμαυρη φωτογραφία από τα τέλη της δεκαετίας του 1950 (έτος 1957) με έναν λούστρο με το κασελάκι του να γυαλίζει τα παπούτσια κάποιου επισκέπτη / τουρίστα έξω από κάποιο καφενείο, πιθανότατα στην ακτή Μιαούλη.

Ακόμη μια αρχειακή φωτογραφία από το κεντρικό λιμάνι του Πειραιά, με ένα λούστρο να συμμετέχει με τον οβολό του σε κάποιον έρανο:

Όπως προαναφέρθηκε, οι λούστροι συχνά ήταν μικρά παιδιά ή άτομα νεαρής ηλικίας τα οποία προσπαθούσαν με αυτόν τον τρόπο να βγάλουν τα προς το ζην και να ενισχύσουν το οικογενειακό τους εισόδημα, ιδίως σε περιόδους μεγάλης φτώχειας, σε εποχές που η παιδική εργασία και εκμετάλλευση ανθούσε.

Γελοιογραφία του Πειραιώτη Π. Παυλίδη - Πηγή: Συλλογή Ι. Βαγιάκη

Τα δεδομένα εκείνων των αλλοτινών εποχών καθώς επίσης οι εικόνες όπως η λ.χ. η ως άνω, υπήρξαν πηγή εμπνεύσεως για τη θεματολογία ταινιών του παλιού ελληνικού κινηματογράφου. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, η ασπρόμαυρη ταινία εποχής "Ο Λουστράκος", παραγωγής 1962, με πρωταγωνιστές τον Πειραιώτη ηθοποιό Δημήτρη Παπαμιχαήλ (Πειραιάς, 29 Αυγούστου 1934 - Κρανίδι Αργολίδας, 8 Αυγούστου 2004) και τον επίσης Πειραιώτη μικρό Βασιλάκη Καϊλα (γεννηθείς το 1953) στο ρόλο του μικρού βιοπαλαιστή ο οποίος εργαζόταν ως λουστράκος με σκοπό να βοηθήσει τη φυλακισμένη μητέρα του.

"Ο Λουστράκος" (1962) 

Ένας μικρός λουστράκος με το κασελάκι του στην πλάτη αγοράζει ένα κουλούρι από τους κουλουρτζήδες της ακτής Μιαούλης. Αυτή η σκηνή της πειραϊκής καθημερινότητας από το έτος 1967 καταγράφηκε για λογαριασμό της ταινίας "Μια Κυρία στα Μπουζούκια":

Γνώριμο το σκηνικό στις αρχές της δεκαετίας του 1970, στο πεζοδρόμιο της ακτής Μιαύλη, έξωθεν του Τινανείου Κήπου και του ιερού ναού του Αγίου Σπυρίδωνα. Σημαντική λεπτομέρεια σε σχέση με την σχεδόν πανομοιότυπη λήψη που προηγήθηκε, η απουσία του Ωρολογίου του Πειραιά το οποίο είχε ήδη κατεδαφιστεί:

Λούστροι επί της οδού Δευτέρας Μεραρχίας, πλησίον της ακτής Μιαούλη, κατά τη δεκαετία του 1970:

Στις μέρες (21ος αιώνας), το επάγγελμα του πλανόδιου λούστρου, τουλάχιστον στην Ελλάδα, έχει σχεδόν εκλείψει. Τα άλλοτε πόστα στο πεζοδρόμιο του Τινανείου Κήπου παραμένουν εδώ και δεκαετίες έρημα. Μέχρι τα μέσα της δεύτερης δεκαετίας του 21ου αιώνα, τις καθημερινές, επί της ακτής Μιαούλη, ένας και μοναδικός ηλικιωμένος λούστρος έστηνε την κασέλα του πλησίον της στάσεως του λεωφορείου στο ύψος της παλιάς Ολυμπιακής (Μέγαρο Λυκιαρδόπουλου), περιμένοντας τους περαστικούς να σταματήσουν. Κάπως έτσι έτυχε, φευγαλέα, να τον απαθανατίσω επί τω έργω, προτού εξαφανιστεί για πάντα και αυτός.

Κείμενο:

Το κείμενο είναι πρωτότυπο, προϊόν προσωπικής έρευνας, προσωπικής εργασίας και προσωπικών εκτιμήσεων.

Φωτογραφίες:

• Όλες οι σύγχρονες φωτογραφίες του αφιερώματος ανήκουν στον γράφοντα το ιστολόγιο, διέπονται από κανόνες πνευματικής ιδιοκτησίας και προέρχονται από την προσωπική μου φωτογραφική σελίδα (ALL RIGHTS RESERVED).
• Απαγορεύεται ρητά η χρήση, προβολή, αντιγραφή ή/και αναδημοσίευση με οποιοδήποτε τρόπο ή μέσο.
• Όσοι παρανομούν διώκονται σύμφωνα με τις ισχύουσες διατάξεις του νόμου περί πνευματικής ιδιοκτησίας.