ΟΙ ΛΟΥΣΤΡΟΙ ΤΗΣ ΑΚΤΗΣ ΜΙΑΟΥΛΗ

Οι λούστροι, γνωστοί και ως "στιλβωταί υποδημάτων", χαρακτηριστικό γνώρισμα της Ελλάδας του 19ου αλλά και του 20ου αιώνα, αποτελούσαν ένα ιδιαίτερο υπαίθριο / πλανόδιο επάγγελμα, σημείο αναφοράς μιας άλλης εποχής. Οι αρχικά χωμάτινοι και μετέπειτα ασφαλτοστρωμένοι, αλλά μονίμως σκονισμένοι δρόμοι των πόλεων, σε συνδυασμό με τις ενδυματολογικές συνήθειες που απαιτούσαν τη χρήση δερμάτινων καλογυαλισμένων παπουτσιών, είχαν οδηγήσει στην άνθηση του επαγγέλματος του υπαίθριου λουστραδόρου (λούστρου). 

Στον Πειραιά, το κύριο σημείο συνάθροισης λούστρων δεν ήταν άλλο από την ακτή Μιαούλη, στο πλέον πολυσύχναστο τμήμα του κεντρικού λιμένα και ολόκληρης της πόλης. Στο πολύβουο και πολύ-πολιτισμικό λιμάνι του Πειραιά των τελών του 19ου και των αρχών του 20ου αιώνα, οι λούστροι, συνήθως άτομα νεαρής ηλικίας, έστηναν τα μικρά κασελάκια με τα σύνεργα της δουλειάς τους σε στρατηγικά σημεία (πόστα) της ακτής Μιαούλη, τα οποία προκαθορίζονταν σύμφωνα με τους άγραφους άτυπους νόμους της πιάτσας. 

Το βάψιμο και γυάλισμα των παπουτσιών αποτελούσε μια ολόκληρη ιεροτελεστία: ο πελάτης πλησίαζε και άπλωνε συνήθως πρώτα το δεξί πόδι στην ειδική μεταλλική - συνήθως μπρούτζινη - υποδοχή της μικρής ή μεγάλης κασέλας του λούστρου και ο καθισμένος στο χαμηλό σκαμνάκι λουστραδόρος αναλάμβανε, αφού πρώτα προστάτευε καταλλήλως το μπατζάκι του παντελονιού του πελάτη και τις κάλτσες, να ξεσκονίσει με τη χρήση ειδικής βούρτσας, να βάψει με τα βερνίκια και τέλος να γυαλίσει τα δερμάτινα υποδήματα με τη χρήση δυο βουρτσών ταυτόχρονα. Ένα ελαφρύ κτύπημα με τη βούρτσα στο παπούτσι του πελάτη έδινε το σήμα για ... την αλλαγή ποδιού στην κασέλα ενώ συχνά, οι λούστροι οι οποίοι διαλαλούσαν την παρουσία τους με την χαρακτηριστική αναγγελία "ο λούστροοοοος", 'έκαναν και διάφορα "ζογκλερικά" δεξιοτεχνίας πετώντας τις βούρτσες τους στον αέρα. 

Το επάγγελμα του λούστρου υπήρξε ένα σκληρό και ταπεινό επάγγελμα, υπομονής και αναμονής για τον νέο πελάτη. Συχνά οι λούστροι σηκώνονταν από τη θέση τους για να ξεμουδιάσουν ενώ άλλοτε, άφηναν τα πόστα τους και πήγαιναν στα κεντρικά καφενεία όπου αναλάμβαναν επί τόπου το γυάλισμα των υποδημάτων των παρευρισκομένων θαμώνων. Παρόλο την ταπεινότητα του επαγγέλματος, οι λούστροι δεν έχαιραν ιδιαίτερης εκτίμησης στην κοινωνία και ο όρος "λούστρος" συχνά χρησιμοποιόταν δίκην βρισιάς.

Δυο μικροί ανήλικοι λούστροι στο καφενείο "Αγορά", επί της ακτής Ποσειδώνος, όπως καταγράφηκαν δια χειρός Eli Lotar (λεπτομέρεια από ευρύτερη φωτογραφία):

Στον Πειραιά, όπως προείπαμε, η ακτή Μιαούλη αποτελούσε μια απέραντη πιάτσα λούστρων, με τον κύριο όγκο να συνωστίζεται στα πόστα απέναντι από το Ρολόι και έξω από τον Τινάνειο Κήπο. 

Λούστροι στον Τινάνειο Κήπο - Πειραιάς (κατά πάσα πιθανότητα) / Μεσοπόλεμος

Ακτή Μιαούλη - Μεσοπόλεμος: Λούστροι πίσω από τις άμαξες έξω από τον Τινάνειο Κήπο

Την άνοιξη του έτους 1931, ο φωτογράφος / κινηματογραφιστής Eli Lotar, κατά τη διάρκεια του πρώτου του ταξιδιού στην Ελλάδα, κατέγραψε τους λούστρους που συναθροίζονταν έξω από τον Τινάνειο Κήπο, με φόντο την "στοιχειωμένη" πάλαι ποτέ οικία Μιαούλη:

Εμβαθύνοντας με τη βοήθεια της τεχνολογίας στην ως άνω ασπρόμαυρη λήψη του Eli Lotar η οποία μας αποκαλύπτει εντυπωσιακές λεπτομέρειες: 

Λούστρους βέβαια μπορούσε κάποιος να συναντήσει και σε άλλα κομβικά σημεία της Τρούμπας επί της παραλιακής ακτής Μιαούλη, όπως λ.χ. έξω από το Τελωνείο, έναντι της εκκλησίας του Αγίου Νικολάου:

Λούστροι έξω από το Τελωνείο του Πειραιά

Μέχρι και τις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες, το επάγγελμα του λούστρου εξακολούθησε να ανθεί σε πολυσύχναστους δημόσιους χώρους. Στον Πειραιά, κατ'εξοχήν σημείο αναφοράς παρουσίας λούστρων παρέμενε ο Τινάνειος Κήπος, όπου βέβαια εκτός από τους λούστρους μαζεύονταν διάφοροι πλανόδιοι - υπαίθριοι μικροπωλητές, απατεώνες, παπατζήδες κ.ο.κ. και επίσης οι χαρακτηριστικοί υπαίθριοι φωτογράφοι της εποχής με τις παλαιές φωτογραφικές μηχανές τους και τις λευκές ποδιές τους.

Ένας ξυπόλυτος λούστρος με το κασελάκι του φροντίζει τις μπότες των κατακτητών κατά τα δύσκολα χρόνια της Κατοχής, στην ακτή Μιαούλη:

Οι λούστροι του Τινάνειου Κήπου (Κήπος Θεμιστοκλέους) με φόντο το Δημαρχείο (Ωρολόγιον) περί τα μέσα προς τέλη της δεκαετίας του 1950:

Λούστροι στον Κήπο του Θεμιστοκλέους (Τινάνειος Κήπος) - Δεκαετία 1950

Ακολουθεί ακόμα μια ενδεικτική ασπρόμαυρη φωτογραφία από τα τέλη της δεκαετίας του 1950 (έτος 1957) με έναν λούστρο με το κασελάκι του να γυαλίζει τα παπούτσια κάποιου επισκέπτη / τουρίστα έξω από κάποιο καφενείο, πιθανότατα στην ακτή Μιαούλη.

Γνώριμο το σκηνικό και στις αρχές της δεκαετίας του 1970, στο πεζοδρόμιο του Τινανείου Κήπου και έξω από τον ιερό ναό του Αγίου Σπυρίδωνα. Σημαντική λεπτομέρεια σε σχέση με την ακριβώς προηγούμενη εικόνα ότι το Ρολόι του Πειραιά είχε ήδη κατεδαφιστεί:

Όπως προείπαμε, οι λούστροι συχνά ήταν μικρά παιδιά ή άτομα νεαρής ηλικίας τα οποία προσπαθούσαν με αυτόν τον τρόπο να βγάλουν τα προς το ζην και να ενισχύσουν το οικογενειακό τους εισόδημα, ιδίως σε περιόδους μεγάλης φτώχειας, σε εποχές που η παιδική εργασία και εκμετάλλευση ανθούσε.

Γελοιογραφία του Πειραιώτη Π. Παυλίδη - Πηγή: Συλλογή Ι. Βαγιάκη

Η επόμενη μεταπολεμική φωτογραφία του Mark Kaufmann από το γνωστό περιοδικό Life είναι από τον μετά-κατοχικό Πειραιά των τελών της δεκαετίας του 1940 (1948):

Ακόμη μια ιστορική φωτογραφία από το κεντρικό λιμάνι του Πειραιά, με ένα λούστρο να συμμετέχει με τον οβολό του σε κάποιον έρανο:

Τα δεδομένα εκείνων των αλλοτινών εποχών καθώς και οι εικόνες όπως η λ.χ. η ως άνω, υπήρξαν πηγή εμπνεύσεως για τη θεματολογία ταινιών του παλιού ελληνικού κινηματογράφου. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, η ασπρόμαυρη ταινία εποχής "Ο Λουστράκος", παραγωγής 1962, με πρωταγωνιστές τον Πειραιώτη ηθοποιό Δημήτρη Παπαμιχαήλ (Πειραιάς, 29 Αυγούστου 1934 - Κρανίδι Αργολίδας, 8 Αυγούστου 2004) και τον επίσης Πειραιώτη μικρό Βασιλάκη Καϊλα (γεννηθείς το 1953) στο ρόλο του μικρού βιοπαλαιστή ο οποίος εργαζόταν ως λουστράκος με σκοπό να βοηθήσει τη φυλακισμένη μητέρα του.

"Ο Λουστράκος" (1962) 

Ένας μικρός λουστράκος με το κασελάκι του στην πλάτη αγοράζει ένα κουλούρι από τους κουλουρτζήδες της ακτής Μιαούλης. Αυτή η σκηνή της πειραϊκής καθημερινότητας από το έτος 1967 καταγράφηκε για λογαριασμό της ταινίας "Μια Κυρία στα Μπουζούκια":

Λούστροι επί της οδού Δευτέρας Μεραρχίας, πλησίον της ακτής Μιαούλη, κατά τη δεκαετία του 1970:

Στις μέρες (21ος αιώνας), το επάγγελμα του πλανόδιου λούστρου, τουλάχιστον στην Ελλάδα, έχει σχεδόν εκλείψει. Τα άλλοτε πόστα στο πεζοδρόμιο του Τινανείου Κήπου παραμένουν εδώ και δεκαετίες έρημα. Μέχρι τα μέσα της δεύτερης δεκαετίας του 21ου αιώνα, τις καθημερινές, επί της ακτής Μιαούλη, ένας και μοναδικός ηλικιωμένος λούστρος έστηνε την κασέλα του πλησίον της στάσεως του λεωφορείου στο ύψος της παλιάς Ολυμπιακής (Μέγαρο Λυκιαρδόπουλου), περιμένοντας τους περαστικούς να σταματήσουν. Κάπως έτσι έτυχε, φευγαλέα, να τον απαθανατίσω επί τω έργω, προτού εξαφανιστεί για πάντα και αυτός.

Κείμενο:

Το κείμενο είναι πρωτότυπο, προϊόν προσωπικής έρευνας, προσωπικής εργασίας και προσωπικών εκτιμήσεων.

Φωτογραφίες:

• Όλες οι σύγχρονες φωτογραφίες του αφιερώματος ανήκουν στον γράφοντα το ιστολόγιο, διέπονται από κανόνες πνευματικής ιδιοκτησίας και προέρχονται από την προσωπική μου φωτογραφική σελίδα (ALL RIGHTS RESERVED).
• Απαγορεύεται ρητά η χρήση, προβολή, αντιγραφή ή/και αναδημοσίευση με οποιοδήποτε τρόπο ή μέσο.
• Όσοι παρανομούν διώκονται σύμφωνα με τις ισχύουσες διατάξεις του νόμου περί πνευματικής ιδιοκτησίας.