Η ΑΓΙΑ ΣΩΤΗΡΑ ΣΤΗΝ ΠΑΛΑΙΑ ΚΟΚΚΙΝΙΑ

Η Κοκκινιά είναι μια προσφυγική συνοικία του πολεοδομικού συγκροτήματος του Πειραιά η οποία "μοιράζεται" τρόπον τινά μεταξύ των Δήμων Πειραιά και κατά κύριο λόγο της Νικαίας (Νέα Κοκκινιά). Η συνοικία της Παλαιάς Κοκκινιάς, ανήκουσα στη δικαιοδοσία του Δήμου Πειραιά, συνορεύει δυτικά και βόρεια με τη Νίκαια, ανατολικά με τον Άγιο Ιωάννη Ρέντη και τα Καμίνια και νότια με τη συνοικία της Λεύκας. 

Η Κοκκινιά αρχικά ονομαζόταν "Κοκκινάδα", όπως καταγράφεται σε σχετικό τοπογραφικό χάρτη των τελών του 19ου αιώνα. Όσον αφορά την προέλευση της ονομασίας "Κοκκινάδα", υπάρχουν εκείνοι που υποστηρίζουν ότι οφείλεται στο το χαρακτηριστικό ερυθρό χρώμα του εδάφους της περιοχής, ενώ υπάρχει και η άποψη ότι ο όρος "Κοκκινάδα" προέκυψε λόγω των κατάφυτων με παπαρούνες αγρών της περιοχής. Χαρακτηριστική η μαρτυρία του Σίμου Μιχαηλίδη επί του θέματος: "Απ' ότι θυμάμαι από την οσία Ξένη - προτού γίνει χώρος για φτιάξιμο πλίθων- μέχρι και τον κήπο που ήταν σπαρμένα στάρια, το μέρος ήταν κατακόκκινο απ' την παπαρούνα. Τον καιρό της άνοιξης όπου δεν είχαν φυτέψει ζαρζαβατικά , όλη η γη πνιγότανε απ' το κόκκινο της παπαρούνας. Θυμάμαι πως παίρναμε μεγάλα πέταλα από παπαρούνες , τα βάζαμε στη γροθιά του ενός χεριού και με την παλάμη του άλλου , χτυπούσαμε δυνατά για να σκάσει η παπαρούνα". 

Ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά σημεία της Παλαιάς Κοκκινιάς είναι ο ως άνω εικονιζόμενος μικρός ορθόδοξος ναός της Μεταμορφώσεως του Σωτήρα, ο οποίος οικοδομήθηκε κατά την περίοδο 1867-1869. Στις μέρες μας (21ος αιώνας), το βυζαντινού τύπου μικρό αυτό εκκλησάκι, το οποίο είναι ευρύτερα γνωστό απλά ως "Αγία Σωτείρα" ή "Αγία Σωτήρα", βρίσκεται στο μέσον της ομώνυμης πλατείας που σχηματίζεται επί των οδών Θηβών, Αγίων Ανάργυρων και Αγρινίου (σσ. παλαιότερα η πλατεία έφθανε μέχρι την οδό Δήμου Βούρβουλη).

Η χαρακτηριστική κτητορική μαρμάρινη επιγραφή επί της εισόδου του μικρού ναού που αναφέρεται στην περίοδο κατασκευής (1867-1869) επί δημαρχίας Δημητρίου Μουτσόπουλου:

Την ως άνω ημερομηνία πιστοποιεί ο ιστορικός Π. Καμπούρογλου στο έργο του "Ιστορία του Πειραιώς από του 1833-1882 έτους" με τη σχετική αναφορά στο Ναό της Μεταμορφώσεως "μετά περιοχής δέκα στρεμμάτων, ανεγερθείς το έτος 1868-1869, εν τη συνοικία των περιβολίων"

Το βυζαντινού τύπου αυτό ξωκλήσι που ακολουθεί το ρυθμό της βασιλικής μετά τρούλου φέρεται να κατασκευάστηκε όπως προείπαμε κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, εντός δασώδους εκτάσεως, κατόπιν σχετικής δωρεάς ευσεβούς κτηματία, σε μια εποχή που στην Κοκκινιά δεν κατοικούσαν παρά ελάχιστες οικογένειες αγροτών, περιβολάρηδων και αμαξάδων (αραμπατζήδων), οι οποίες προέρχονταν κυρίως από χωριά του νομού Αττικής όπως λ.χ. η Μάνδρα, η Ελευσίνα, ο Ασπρόπυργος και τα Σπάτα Μεσογείων.

Στην ακόλουθη καταχώρηση από τον πειραϊκό Τύπο του 1899 γίνεται αναφορά στον εξοχικό ναό του Σωτήρος, όπου οι λεμβούχοι της πλατείας Καραΐσκάκη επρόκειτο να τελέσουν την ετήσια αρχιερατική εορτή τους:

Την ίδια χρονιά (1899), στις σελίδες του πειραϊκού Τύπου γινόταν επίσης αναφορά στο... έθιμο του πετροπόλεμου μετά φυσιγγίων δυναμίτιδας που λάμβανε χώρα στους "παρά τον ναόν της Μεταμορφώσεως αγρούς", κατά την παραμονή της εορτής της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος (6 Αυγούστου).

Στους τοίχους του Ιστορικού Αρχείου του Δήμου Πειραιά, συναντούμε την κάτωθι συλλεκτική φωτογραφία εποχής εντός κάδρου στην οποία καταγράφεται ο πρώτος, μικρός βυζαντινός ιερός ναός της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος, στην παλαιά Κοκκινιά:

Αξιομνημόνευτο είναι το γεγονός πως ορισμένες εκ των τοιχογραφιών του μικρού ιερού ναού αποτελούν έργα του κορυφαίου Μικρασιάτη λογοτέχνη και ζωγράφου Φώτιου Κόντογλου (Αϊβαλί, 8 Νοεμβρίου 1895 – Αθήνα, 13 Ιουλίου 1965) και του μαθητή του Ιωάννη Τερζή, σύμφωνα με επιγραφή επί της εικόνας του Αγίου Βασιλείου που υπάρχει στην παραστάδα, δεξιά του τέμπλου, όπου αναφέρεται με πεζά: "Ανεκαινίσθη και συνεπληρώθη η ζωγραφία του παρόντος ιερού ναού δι'επαναζωγραφίσεως επί της φθαρείσης δια χειρός Φωτίου Κόντογλου και Ιωάννου Τερζή και δι' Ιω. Παπαδέλλη δια συνδρομής των ευσεβών ενοριτών εις ψυχικήν αυτών σωτηρίαν."

Για την ιστορία, αξίζει να αναφέρουμε πως στον Πλήρη Οδηγό του Πειραιώς του έτους 1906-1907, η εκκλησία της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος καταγράφεται "ολίγον έξωθεν της συνοικίας Λεύκα και του Α' Εργοστασίου Ρετσίνα." Την ίδια περίοδο ιερέας του ναού αναφέρεται ο Νικόλαος Ακριβός ενώ επίτροποι ο Δ. Βρέρης και ο Γ. Καραμανώλης. Μέσα τις σελίδες του προαναφερόμενου Οδηγού, η περιοχή πέριξ του ιερού ναού της Αγίας Σωτήρας καταγράφεται στον κατάλογο με τις ... εξοχές του Πειραιώς εκείνης της εποχής ως εξής: "Μεταμόρφωσις (Περιβόλια): Απέχει 1/2 ώραν του Πειραιώς. Συγκοινωνία δι'αμαξητής οδού. Εν αυτή υπάρχει ομώνυμως Εκκλησία". 

Στις αρχές της δεύτερης δεκαετίας του 20ου αιώνα, σύμφωνα με τα αναφερόμενα στον Πανελλήνιο Οδηγό του έτους 1912 (υπό Κ. Σταματίου και Β. Μπουζούρα), ως ιερεύς του ιερού ναού της Μεταμορφώσεως στη συνοικία της Λεύκας καταγραφόταν ο Γεώργιος Κήρυκος.

Ιστορικό τεκμήριο από τον Τύπο του έτους 1915 με αναφορά σε απόπειρα διάρρηξης του εξοχικού ναού τη Αγίας Σωτείρας:

Από τα μικρά ανοίγματα του ιστορικού ιερού ναού, επιχειρούμε δίχως ιδιαίτερη επιτυχία να αποτυπώσουμε το εσωτερικό του:

  

 

  

Στον κάποτε πευκόφυτο προαύλιο χώρο της "Αγίας Σωτήρας", εκεί όπου κάποτε τις Κυριακές κατέφθαναν οικογένειες από τον Πειραιά και όχι μόνο για να κάνουν μια εκδρομή στην εξοχή, υφίσταται και το - ελαφρώς μεταγενέστερο ως κατασκευή σε σχέση με τον ναό - ιστορικό καμπαναριό του ναού:

Και σε αυτήν την περίπτωση, η σχετική εντοιχισμένη επιγραφή μας πληροφορεί ότι το ανεξάρτητο καμπαναριό οικοδομήθηκε το 1914-1915 ενώ αναφέρονται και οι συντελεστές αυτού του έργου μεταξύ των οποίων ξεχωρίζουν τα ονόματα των Κουμούση και Μαλικούτη, γνωστών παλαιών κατοίκων της Κοκκινιάς με ιδιόκτητες εκτάσεις στην περιοχή:

Μετά το 1922, στα δύσκολα χρόνια μετά την Μικρασιατική Καταστροφή, στην έκταση που εκτεινόταν από το μικρό εκκλησάκι της Αγίας Σωτήρας μέχρι το ξωκλήσι των Αγίων Αναργύρων οικοδομήθηκαν πολλές παράγκες και παραπήγματα στις οποίες διέμειναν οι πρόσφυγες της Μικράς Ασίας οι οποίοι έφθασαν από το λιμάνι του Πειραιά. Μάλιστα, σε περιόδους μεγάλων πλημμυρών, υπήρξαν πρόσφυγες που βρήκαν καταφύγιο και στέγη εντός του ιερού ναού. Με το πέρασμα των χρόνων, οι προσφυγικές αυτές κατοικίες εξαπλώθηκαν και προς την σημερινή Νίκαια (Νέα Κοκκινιά). 

Στην κάτωθι προπολεμική φωτογραφία των τελών της δεκαετίας του 1930, αξίζει τον κόπο να παρατήρησε κανείς το αστικό τοπίο που είχε διαμορφωθεί μέσα σε λιγότερα από 20 χρόνια από την εποχή του προσφυγικού κύματος από την Μικρά Ασία στην περιοχή γύρω από την πλατεία της Αγίας Σωτήρας, στην οποία ειρήσθω εν παρόδω είχαν πραγματοποιηθεί έργα εξωραϊσμού επί ημερών δημαρχίας Μιχαήλ Μανούσκου:

Μετά τον Πόλεμο, παραπλεύρως του μικρού βυζαντινού ναού της "Αγίας Σωτήρας", κατασκευάστηκε ένας πολύ μεγαλύτερος, σύγχρονος, οκταγωνικού τύπου, τρισυπόστατος βυζαντινός ορθόδοξος ιερός ναός. επίσης αφιερωμένος στην Μεταμόρφωση του Σωτήρος. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός πως η προαναφερθείσα νέα εκκλησία μπορεί μεν θεμελιώθηκε κατά το έτος 1962, από τον Επίσκοπο Θαυμακού Χρυσόστομο, πλην όμως λειτούργησε και εγκαινιάστηκε από Μητροπολίτη Πειραιώς Καλλίνικο, μετά από μεγάλες καθυστερήσεις, μόλις στις 8 Νοεμβρίου 1987. 

Στην κάτωθι ασπρόμαυρη αρχειακή φωτογραφία των αρχών της δεκαετίας του 1970 καταγράφεται ο τότε αναγειρόμενος νέος ιερός ναός, το κτίριο των Δημοτικών Λουτρών και η πλατεία της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος (ή πλατείας της Αγίας Σωτήρας) υπό καθεστώς εγκατάλειψης. Οι αξιοσημείωτες καθυστερήσεις των έργων κατασκευής του ιερού ναού και ανάπλασης της ως άνω πλατείας (δημιουργία παιδικής χαράς, διαμόρφωση χώρου με πλακόστρωτο, άνθη και παρτέρια, κατεδάφιση παλαιών γραφείων του ιερού ναού και δημοτικών λουτρών, παραχώρηση εκτάσεως στον Οργανισμό Σχολικών Κτιρίων) οφείλονταν σε διαμάχη μεταξύ της αναδόχου Τεχνικής Εταιρίας των αδελφών Πατεράκη και της τοπικής Επιτροπής Ανεγέρσεως του ιερού ναού.

Ο σύγχρονος ιερός ναός της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος, του οποίου ειρήσθω εν παρόδω οι εργασίες αποπεράτωσης δεν έχουν ακόμη ολοκληρωθεί πλήρως, όπως καταγράφηκε φωτογραφικά κατά το έτος 2012:

Ο προαναφερθείς ιερός ναός της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος, όπως καταγράφηκε φωτογραφικά μια δεκαετία αργότερα, κατά τον δεκαπενταύγουστο του έτους 2022. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός πως η αγιογράφηση του υπερμεγέθους τρούλου του ιερού ναού ολοκληρώθηκε κατά την περίοδο 2020-2022 από τον καθηγητή Βυζαντινής Αγιογραφίας και δόκιμο Αγιογράφο Γεώργιο Μποζά και τους συνεργάτες του, κατόπιν σχετικής δωρεάς του Ιδρύματος Γεωργίου και Αντιόπης Μανιάτη.

Κατά την επίσκεψή μας στην πλατεία της Αγίας Σωτήρας στις αρχές της δεκαετίας του 2010, η κατάσταση της πλατείας αλλά και των δημοσίων χώρων αθλοπαιδιών που βρίσκονταν σε αυτή, θα μπορούσε να χαρακτηριστούν ως απολύτως τραγικά: 

Ανάμεσα δε στα πολυπληθή απορρίμματα, τις ακαθαρσίες ανθρώπων και ζώων, τις κουβέρτες των αστέγων και τις σύριγγες των ναρκομανών υψωνόταν η παρακάτω ενημερωτική πινακίδα της Περιφέρειας Αττικής, για να θυμίζει την ασυδοσία των αρχών αυτού του τόπου και τα μηδαμινά τους έργα σε σχέση με τους προϋπολογισμούς και τα ποσά που ξοδεύτηκαν / "φαγώθηκαν":

Ο σύγχρονος ιερός ναός της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος όπως καταγράφηκε φωτογραφικά το φθινόπωρο του έτους 2016 από την οδό Θηβών:

Ο σύγχρονος ιερός ναός της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος όπως καταγράφηκε φωτογραφικά στα τέλη Απριλίου του έτους 2020 από την οδό Θηβών:

Το αρχικό μικρό εκκλησάκι της "Αγίας Σωτήρας" και ο σύγχρονος ιερός ναός της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος όπως καταγράφηκαν φωτογραφικά κατά τον δεκαπενταύγουστο του έτους 2022. Άξιο μνείας είναι το γεγονός πως στο εσωτερικό του ιστορικού ιερού ναού της Αγίας Σωτήρας λάμβαναν χώρα έργα επισκευών και ανακαίνισης. 

Κείμενο - Πηγές:

Το κείμενο είναι πρωτότυπο, προϊόν προσωπικής έρευνας, προσωπικής εργασίας και προσωπικών εκτιμήσεων. Στοιχεία και πληροφορίες ελήφθησαν από τις κάτωθι πηγές:

• Μεγάλο Πειραϊκό Λεύκωμα, Χρήστου Πατραγά, Εκδόσεις Μυτιληναίος, Πειραιάς, 2004
• 15ο Γυμνάσιο Πειραιά, Πολιτιστικά Προγράμματα Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, Θέμα: "Παλαιά Κοκκινιά: Ένα Ταξίδι στο Χρόνο", Κωνσταντίνος Μπέλσης, Ευαγγελία Παππά, Πειραιάς 2008-2009.
• "Ιστορία του Πειραιώς από του 1833-1882 έτους" υπό Παντολέοντος Καμπούρογλου, Βιβλιοθήκη Ιστορικών Μελετών
• Ιστορικό Αρχείο Δήμου Πειραιά
• "Πειραιάς και Συνοικισμοί", Χάρης Κουτελάκης - Αμάντα Φώσκολου, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα, 1991
• Επίσημος Διαδικτυακός Τόπος Ιεράς Μητροπόλεως Πειραιώς
• Ημερήσιος Τύπος - Οδηγοί Πόλεως - Συλλεκτικοί Χάρτες

Φωτογραφίες: 

• Όλες οι φωτογραφίες του αφιερώματος ανήκουν στον γράφοντα το ιστολόγιο, διέπονται από κανόνες πνευματικής ιδιοκτησίας και προέρχονται από την προσωπική μου φωτογραφική σελίδα (ALL RIGHTS RESERVED).
• Απαγορεύεται ρητά η χρήση, προβολή, αντιγραφή ή/και αναδημοσίευση με οποιοδήποτε τρόπο ή μέσο.
• Όσοι παρανομούν διώκονται σύμφωνα με τις ισχύουσες διατάξεις του νόμου περί πνευματικής ιδιοκτησίας.