ΟΙ ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΕΣ ΠΟΛΥΚΑΤΟΙΚΙΕΣ ΤΗΣ ΔΡΑΠΕΤΣΩΝΑΣ

Η περιοχή της Δραπετσώνας, για την προέλευση της ονομασίας της οποίας υφίστανται διάφορες απόψεις και εκδοχές, σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις εποικίστηκε περί τα 1830, ήτοι κατά τα πρώτα χρόνια της περιόδου της νεώτερης ανασύστασης της πόλης του Πειραιώς. Η ανατολική πλευρά της περιοχής, στα όρια του κεντρικού λιμένα Πειραιά, ονομάστηκε Βούρλα λόγω της χαρακτηριστικής ελώδους κατάστασης του εδάφους και έγινε γνωστή αρχικά από το πρώτο νεκροταφείο του Πειραιά το οποίο αναπτύχθηκε πέριξ του πρώτου αρχικού ναού του Αγίου Διονυσίου και μετέπειτα από τους δημόσιους οίκους ανοχής (σσ. μετέπειτα πολιτικές φυλακές) οι οποίες οικοδομήθηκαν περί τα 1870, εντός του συνοικισμού των Βούρλων. 

Βέβαια, η μεγάλη πληθυσμιακή ανάπτυξη της Δραπετσώνας έλαβε χώρα μετά τα τραγικά γεγονότα της Μικρασιατικής Καταστροφής του 1922 και τις ανταλλαγές των πληθυσμών του επόμενου έτους. Μεγάλες μάζες προσφύγων κατέφυγαν στην περιοχή της Δραπετσώνας, η οποία μετατράπηκε σε μια κατ'εξοχήν προσφυγική συνοικία, όπως άλλωστε συνέβη και σε άλλες περιοχές του λεκανοπεδίου της Αττικής, το οποίο υπέστη ένα άνευ προηγουμένου οικιστικό σοκ.

Οι αρχικές κατοικίες των προσφύγων υπήρξαν αυτοσχέδιες τρώγλες, παραπήγματα και παράγκες, οι οποίες εξαπλώνονταν άναρχα σε μεγάλες εκτάσεις, προσφέροντας άθλιες και απάνθρωπες συνθήκες διαβίωσης. Μονάχα στην Αττική, από το έτος 1922 μέχρι το έτος 1938 αναπτύχθηκαν 46 νέοι προσφυγικοί συνοικισμοί. Η Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων (ΕΑΠ), ο κατεξοχήν αρμόδιος φορέας και άτυπος "πολεοδόμος" της ευρύτερης περιοχής της πρωτεύουσας, μέχρι το έτος 1930, χρονιά κατά την οποία καταργήθηκε, κατασκεύασε πάνω από 10.000 μονώροφες ή διώροφες κατοικίες.

Αξιοσημείωτο είναι επίσης το γεγονός πως στην Ελλάδα, πολεοδομική νομοθεσία υπήρχε μόλις από το έτος 1914. Κατά την περίοδο από το 1922 μέχρι και το 1930 κατατέθηκαν μια σειρά νομοθετημάτων με τίτλους όπως λ.χ. νομοσχέδιο "περί ανεγέρσεως ευθηνών κατοικιών", οι οποίες προορίζονται για τους αναπήρους πολέμου, τους υπαλλήλους, τους συνταξιούχους, τους εργάτες, τους πρόσφυγες και "τας απορωτέρας ιδίως κοινωνικάς τάξεις". 

Ειδικότερα στον Πειραιά, ο πληθυσμός διπλασιάστηκε μέσα σε μόλις έξι χρόνια. Οι πρόσφυγες στεγάστηκαν σε τρεις μεγάλους και δέκα μικρούς οικισμούς, εκ των οποίων τρεις μεγάλοι οικισμοί βρίσκονταν στην Πειραϊκή (Νέα Καλλίπολη), στη Νίκαια (Νέα Κοκκινιά) και στο Κερατσίνι (Αμφιάλη), ενώ μικρότεροι οικισμοί δημιουργήθηκαν στο Ικόνιο Περάματος, στα Ταμπούρια, στη Χαραυγή και στην Ανάσταση Κερατσινίου, στη Δραπετσώνα, στην Παλιά Κοκκινιά, στο Μικρολίμανο (Τουρκολίμανο), στο Νέο Φάληρο και στον Άγιο Ιωάννη Ρέντη. 

Οι προσφυγικές πολυκατοικίες της Δραπετσώνας οικοδομήθηκαν κατά την περίοδο 1935-1938 και ανήκουν στην τρίτη γενιά προσφυγικών κατοικιών. Πρόκειται για τέσσερις πολυκατοικίες με 132 διαμερίσματα σε τρεις ορόφους και ημιυπόγειο. Οι τρεις πρώτες πολυκατοικίες κατασκευάστηκαν την περίοδο 1935-1936 και διέθεταν διαμερίσματα του ενός δωματίου ενώ, η τέταρτη πολυκατοικία, ολοκληρώθηκε κατά το έτος 1938 και διέθετε 24 διαμερίσματα και πλυσταριά στο ημιυπόγειο. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός πως κατά τα πρώτα χρόνια της χρήσης των προσφυγικών πολυκατοικιών, συχνά στα διαμερίσματα του ενός δωματίου κατοικούσαν περισσότερες της μιας οικογένειες!

Ο φωτογραφικός φακός του παρόντος ιστολογίου κατέγραψε στις αρχές της δεκαετίας του 2010 τις ήμι-εγκαταλειμμένες τότε προσφυγικές πολυκατοικίες της δεκαετίας του '30 οι οποίες υψώνονταν επί των οδών Σωκράτους (σσ. παλαιότερη ονομασία οδός Ευβοίας), Ψαρ(ρ)ών και Μάρκου Μπότσαρη (σσ. παλαιότερη ονομασία οδός Κυνουρίας).

Μέσα από τις ως άνω φωτογραφίες είναι εμφανής η λιτή γεωμετρία των όγκων και οι ξεκάθαρα λειτουργικές συνθέσεις των κατασκευών. Το μπετόν-αρμέ συνδυασμένο με λιθοδομή, τα κεντρικά κλιμακοστάσια χωρίς ασανσέρ και τα ορθογώνια ευρύχωρα πλατώματα ανάμεσα στα κτίρια, αποτελούν ορισμένα από τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της δομής αυτών των συγκροτημάτων.

Παρατηρώντας κάποιος τους εξώστες και τα ανοίγματα (παράθυρα) των κατασκευών, θα αντιληφθεί την εναλλαγή της εγκατάλειψης αλλά και της ζωής, καθώς ορισμένοι άνθρωποι ακόμη κατοικούσαν στις προσφυγικές αυτές πολυκατοικίες, οι οποίες μια φορά κι έναν καιρό αποτέλεσαν δίχως αμφιβολία μία νησίδα αρχιτεκτονικής καθαρότητας και σχεδιασμού, μέσα στη θάλασσα του τσίγκου και του πισσόχαρτου.

Στο σημείο αυτό οφείλουμε να σημειώσουμε πως αρκετά από τα διαμερίσματα που καταγράφηκαν στις φωτογραφίες, μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 2010, διατίθεντο προς ενοικίαση ή απλά είχαν καταληφθεί, παρανόμως, από μετανάστες. Σημείο των καιρών, δίχως άλλο, το γεγονός πως οι πολυκατοικίες εκείνες που κάποτε οικοδομήθηκαν για να στεγαστούν οι κατατρεγμένοι μικρασιάτες πρόσφυγες, να αποτελούν συχνά "στέγη" και "καταφύγιο" άλλων ανθρώπων, ως επί το πλείστον αλλοεθνών, οι οποίοι καλώς ή κακώς βρίσκονται - παράνομα οι περισσότεροι - στην Ελλάδα.

Σε ορισμένα πάντως διαμερίσματα των υπό εξέτασιν πάλαι ποτέ προσφυγικών πολυκατοικιών όπως λ.χ. το κάτωθι εικονιζόμενο ισόγειο, κατοικούν Έλληνες. Ελάχιστα δευτερόλεπτα πριν την λήψη της παρακάτω φωτογραφίας, μια ρακένδυτη μαυροφορεμένη ηλικιωμένη κυρία μόλις είχε κλείσει πίσω της την κάτωθι εικονιζόμενη σιδερένια εξώπορτα.

Άξιο μνείας είναι το γεγονός πως αρκετά ισόγεια διαμερίσματα των προσφυγικών πολυκατοικιών της Δραπετσώνας, μέχρι σχετικά πρόσφατα, ενοικιάζονταν από Σχολές Οδηγών, οι οποίες στέγαζαν εκεί τα γραφεία τους, ευρισκόμενα σε απόσταση αναπνοής από το Υπουργείο Μεταφορών. Όμως, μετά την μεταφορά του προαναφερομένου Υπουργείου το οποίο στεγαζόταν σε παρακείμενο κτίριο επί της οδού Ψαρών σε νέες εγκαταστάσεις στην περιοχή του Αγίου Ιωάννη Ρέντη, οι εν λόγω Σχολές Οδηγών εγκατέλειψαν τα γραφεία τους στη Δραπετσώνα, αφήνοντας πίσω τους μονάχα ορισμένα απομεινάρια και σημάδια της πρότερης παρουσίας τους στους τοίχους των υπό εξέτασιν πολυκατοικιών.

Είναι σαφές ότι προπολεμικά η ανέγερση πολυκατοικιών και συγκροτημάτων όπως τα ως άνω προσέφεραν μια κάπως πιο ανεκτή και "ανθρώπινη" ποιότητα ζωής σε αρκετούς πρόσφυγες. Βέβαια, ταυτόχρονα με την ύπαρξη τούτων των κατασκευών, πολλές εκατοντάδες προσφύγων σε όλη την ελληνική επικράτεια παρέμειναν εγκατεστημένοι σε παράγκες και παραπήγματα για πολλές δεκαετίες πριν και μετά τον Πόλεμο, καθώς δεν κρίθηκαν δικαιούχοι κατοικιών σε τέτοια προσφυγικά συγκροτήματα. 

Απλά για την ιστορία, αξίζει να αναφέρουμε πως μεταπολεμικά στη Δραπετσώνα κατοικούσαν πάνω από 3.500 οικογένειες σε παράγκες και παραπήγματα. Επιθυμία των μεταπολεμικών κυβερνήσεων της δεκαετίας του 1950-1960 υπήρξε η μεταστέγαση των προσφύγων σε άλλες περιοχές, κυρίως για λόγους πολιτικής σκοπιμότητας, λόγω της ισχυρής αριστερής τάσης που κυριαρχούσε στην εργατική τάξη των προσφυγικών της Δραπετσώνας. Εν τέλει, κατά την περίοδο της Δικτατορίας των Συνταγματαρχών, μέγα τμήμα της παραγκούπολης της Δραπετσώνας στον όρμο της Κρεμμυδαρούς ισοπεδώθηκε και απαλλοτριώθηκε, ενώ νέες πολυώροφες προσφυγικές πολυκατοικίες οικοδομήθηκαν στην συγκεκριμένη περιοχή.

Διαβάστε σχετικά θέματα:

Η Μάχη της Παράγκας στη Δραπετσώνα

Οι προσφυγικές πολυκατοικίες της πλατείας του Ρέντη

Κείμενο - Πηγές:

Το κείμενο είναι πρωτότυπο, προϊόν προσωπικής έρευνας, προσωπικής εργασίας και προσωπικών εκτιμήσεων. Στοιχεία και πληροφορίες έχουν ληφθεί από τις κάτωθι πηγές:

• http://www.greekarchitects.gr/
• http://www.greekscapes.gr/
• "Piraeus: From Porto Leone to the Manchester of the Orient", Liza Micheli, Editions Dromena.
• Ιστορικό Αρχείο Δήμου Πειραιά

Φωτογραφίες:

• Όλες οι σύγχρονες φωτογραφίες του αφιερώματος ανήκουν στον γράφοντα το ιστολόγιο, διέπονται από κανόνες πνευματικής ιδιοκτησίας και προέρχονται από την προσωπική μου φωτογραφική σελίδα (ALL RIGHTS RESERVED).
• Απαγορεύεται ρητά η χρήση, προβολή, αντιγραφή ή/και αναδημοσίευση με οποιοδήποτε τρόπο ή μέσο.
• Όσοι παρανομούν διώκονται σύμφωνα με τις ισχύουσες διατάξεις του νόμου περί πνευματικής ιδιοκτησίας.