ΤΟ ΤΟΥΡΚΙΚΟ ΝΕΚΡΟΤΑΦΕΙΟ ΣΤΗΝ ΠΑΛΑΙΑ ΚΟΚΚΙΝΙΑ

Στο παρόν φωτογραφικό / ιστορικό αφιέρωμα ο φωτογραφικός φακός του ιστολογίου επισκέφθηκε το εν πολλοίς άγνωστο Τούρκικο Στρατιωτικό Κοιμητήριο (Νεκροταφείο) (Turk Sehitligi) το οποίο βρίσκεται σε ένα τμήμα του οικοδομικού τετραγώνου το οποίο ορίζεται από τις οδούς Δομοκού, Καρδίτσης (προηγούμενη ονομασία οδός Ψαρών), Λέρου και Αγίων Ανάργυρων (προηγούμενη ονομασία οδός Ιπποκράτους), στην πειραϊκή συνοικία της Παλαιάς Κοκκινιάς. 

Η κύρια είσοδος του περιφραγμένου με μαντρότοιχο και σιδερένιο κιγκλίδωμα κοιμητηρίου βρίσκεται επί της οδού Δομοκού:

Ο περιποιημένος χώρος με τον καταπράσινο καλοδιατηρημένο κήπο δεν είναι ανοικτός προς το κοινό ενώ δεν υφίσταται κάποια σχετική ενημερωτική πινακίδα με ώρες επίσκεψης. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες των κατοίκων αλλά και πληροφορίες που συναντά κάποιος σε διάφορες πηγές του διαδικτύου, υπάρχει ένας υπεύθυνος / επιστάτης του χώρου, ο οποίος τον επισκέπτεται σε καθημερινή βάση και τον φροντίζει. 

Επί της κυρίας εισόδου του υπό εξέτασιν κοιμητηρίου υφίσταται η κάτωθι λιτή δίγλωσση - σε ελληνικά και τούρκικα - επιτοίχια επιγραφή:

Στο τέλος του κεντρικού πλακόστρωτου διαδρόμου που ξεκινά από την κύρια είσοδο υφίσταται το κάτωθι εικονιζόμενο μνημείο / αναθηματική στήλη, με μια επιγραφή γραμμένη στην τουρκική γλώσσα, πάνω από την οποία ξεχωρίζει η τουρκική σημαία:

Μια λεπτομερής άποψη της προαναφερθείσης στήλης - μνημείου με τη χρήση τηλεφακού:

Στα αριστερά της εισόδου, εντός του νεκροταφείου, υφίσταται η εικονιζόμενη στην επόμενη φωτογραφία επιγραφή η οποία αναφέρει στα αγγλικά πως το πρώτο μουσουλμανικό νεκροταφείο στον Πειραιά πρώτο-λειτούργησε σε μια έκταση 2.700 τετραγωνικών μέτρων στη θέση Περιβόλια, η οποία παραχωρήθηκε από το Ελληνικό Κράτος κατά το έτος 1859 για τον ενταφιασμό των Μουσουλμάνων Τούρκων που αποβίωναν στα νοσοκομεία της Αθήνας και του Πειραιά. 

Πιθανότατα, αν και δεν αναφέρεται στη σχετική επιγραφή, η ανάγκη δημιουργίας αυτού του οθωμανικού / μουσουλμανικού νεκροταφείου για μη Χριστιανούς να προήρθε από τους υψηλούς δείκτες θνησιμότητας που παρουσιάστηκαν στα χρόνια της μεγάλης επιδημίας χολέρας, της επονομαζόμενης "ξένης", η οποία έπληξε αρχικά τον υπό γαλλική κατοχή Πειραιά και αργότερα την Αθήνα, κατά το έτος 1854. 

Σύμφωνα με τα αναφερόμενα στην κάτωθι επιγραφή, στο εν λόγω τουρκικό νεκροταφείο ετάφησαν οι Τούρκοι στρατιώτες που σκοτώθηκαν κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων, του Α' Παγκοσμίου Πολέμου και του Πολέμου της Τουρκικής Ανεξαρτησίας (η λέξη "independence" είναι λανθασμένα ορθογραφημένη στην επιγραφή). Έκτοτε το Τούρκικο Νεκροταφείο της Παλαιάς Κοκκινιάς μετονομάστηκε σε Τούρκικο Στρατιωτικό Νεκροταφείο, ονομασία την οποία φέρει ως τις ημέρες μας. Επίσης, σύμφωνα με τα καταγραφόμενα, το έδαφος (οικόπεδο) του υπό εξέτασιν κοιμητηρίου μεταβιβάστηκε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, ήτοι είναι τούρκικο έδαφος, σύμφωνα με τα οριζόμενα σε επίσημο έγγραφο (επίσης η λέξη "certificate" είναι λανθασμένα ορθογραφημένη στην μαρμάρινη πλάκα) του Δήμου Πειραιώς με ημερομηνία 24 Μαρτίου του 1890. Η αγγλόφωνη επιγραφή καταλήγει αναφέροντας ότι "οι ταυτότητες των στρατιωτών που ενταφιάστηκαν στο κοιμητήριο δεν είναι γνωστές καθώς δεν υπήρξε καταγραφή αυτών". 

Αξιοσημείωτο είναι πάντως το γεγονός πως ένα χρόνο προ της παραχωρήσεως της σχετικής εκτάσεως για την δημιουργία του πρώτου μουσουλμανικού νεκροταφείου στον Πειραιά (σσ. ήτοι κατά το έτος 1858), το ελληνικό κράτος είχε παραχωρήσει έτερη έκταση, στη θέση Βοϊδολίβαδο (νέο Φάληρο) για την δημιουργία έτερου κοιμητηρίου για τον ενταφιασμό των Άγγλων και Γάλλων νεκρών. 

Η Στ. Μαλικούτη αναφέρει πως το συγκεκριμένο οικόπεδο στο οποίο βρίσκεται στις μέρες μας το Τούρκικο Στρατιωτικό Νεκροταφείο, χρησιμοποιείτο αρχικά από τους Ευέλπιδες της ομώνυμης Στρατιωτικής Σχολής του Πειραιά για ασκήσεις / εφαρμογές της οχυρωματικής και προσφέρθηκε ως χώρος ταφής Οθωμανών στα τέλη της δεκαετίας του 1880 (σύμφωνα με το αντίγραφο Αναφοράς της Στρατιωτικής Σχολής προς το Υπουργείο Στρατιωτικών με ημερομηνία 15.02.1889). 

Στις αρχές της δεκαετίας του 1880, ο ιστορικός Π. Καμπούρογλου, στο έργο του "Ιστορία του Πειραιώς" ανέφερε ότι η πόλη "έχει δυο νεκροταφεία, το μεν άνω της Ζεας (σσ. αναφορά στο πρώτο νεκροταφείο του Πειραιά στον Άγιο Διονύσιο) μετά ναϊσκου και οστεοφυλακείου και περιοχής 20 στρεμμάτων, το δε άνω του ναού της Μεταμορφώσεως μετά περιοχής 20 στρεμμάτων"!

Μελετώντας σχετικούς χάρτες του Πειραιώς των τελών του 19ου και των αρχών του 20ου αιώνα δεν ευρέθηκε κάποια ένδειξη σχετική με την ύπαρξη του υπό εξέτασιν νεκροταφείου, παρά μόνο καταγραφές της υπάρξεως των δυο παλαιών ιερών ναών της περιοχής, των Αγίων Ανάργυρων και της Αγίας Σωτήρας. 

Ενδεικτικό αρχειακό τεκμήριο από τις σελίδες του πειραϊκού Τύπου του έτους 1900 με αναφορά στο Οθωμανικό Νεκροταφείο:

Στο σημείο αυτό οφείλουμε να υπογραμμίσουμε πως στις αρχές του 20ου αιώνα, η περιοχή της σημερινής Παλαιάς Κοκκινιάς, αποκαλούμενη τότε "Μεταμόρφωσις" ή "Περιβόλια", παρέμενε μια τοποθεσία εξαιρετικά αραιοκατοικημένη και συγκαταλεγόταν στις εξοχές του Πειραιώς, ευρισκόμενη σε απόσταση μισής ώρας από το κέντρο του Πειραιά "δι'αμαξιτής οδού". 

Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός πως μονάχα σε έναν τοπογραφικό χάρτη του έτους 1927 καταγράφεται η ύπαρξη κοιμητηρίου πλησίον του παλαιού ιερού ναού των Αγίων Ανάργυρων. Βέβαια, η εν λόγω καταγραφή αναφέρεται στο μικρό ιδιωτικό κοιμητήριο του προαναφερόμενου ναού το οποίο υφίστατο μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1920. 

Στο εν λόγω ιδιωτικό κοιμητήριο των Αγίων Ανάργυρων "παρά την Παλαιάν Κοκκινιάν" αναφέρεται η κάτωθι καταχώρηση μέσα από τις σελίδες του Μέγα Οδηγού της πόλης του Πειραιώς του 1928-1929: 

Για την ιστορία, ας αναφέρουμε πως το προαναφερθέν ιδιωτικό κοιμητήριο βρισκόταν στο σημείο όπου μετέπειτα οικοδομήθηκαν οι προσφυγικές πολυκατοικίες της οδού Αγίων Ανάργυρων: 

Το υπό εξέτασιν Τουρκικό Νεκροταφείο της Παλαιάς Κοκκινιάς όπως καταγράφηκε σε σχετικό μεταπολεμικό ήμι-κτηματολογικό χάρτη:

Σχετικά με το Τουρκικό Στρατιωτικό Νεκροταφείο της Παλαιάς Κοκκινιάς, γύρω από την ύπαρξη του οποίου απλώνεται ένα πέπλο μυστηρίου, αξίζει να καταγράψουμε την απάντηση του πρώην Υπουργού Εθνικής Αμύνης Ευάγγελου Βενιζέλου σε σχετική ερώτηση που είχε κατατεθεί στο Ελληνικό Κοινοβούλιο με την αφορμή την καταγγελία επίθεσης ομάδας ατόμων οι οποίοι φέρονται να εισήλθαν στο Τούρκικο Νεκροταφείο τα χαράματα της 25ης Μαρτίου του 2011 και να βεβήλωσαν τους τύμβους / μνημεία. Πιο συγκεκριμένα, η απάντηση του τότε Υπουργείου Εθνικής Αμύνης - η οποία περιλαμβάνει και ιστορικά στοιχεία - τον Απρίλιο του 2011 ήταν η ακόλουθη: "Το ΥΠΕΘΑ/ΓΕΕΘΑ ενημερώθηκε για το συμβάν που έλαβε χώρα στο τουρκικό στρατιωτικό νεκροταφείο στην περιοχή της Παλαιάς Κοκκινιάς με έγγραφα των υπηρεσιών του Υπ. Προστασίας του Πολίτη (ΕΥΠ και ΔΙΚΑ). Ωστόσο, διευκρινίζεται ότι τα στρατιωτικά νεκροταφεία ξένων χωρών στον Ελλαδικό χώρο δεν είναι στρατιωτικές εγκαταστάσεις και ως εκ τούτου δεν εμπίπτουν στην αρμοδιότητα του ΥΠΕΘΑ. Σύμφωνα με έγγραφο του Υπουργείου Εξωτερικών, ο χώρος στον οποίο βρίσκεται το τουρκικό στρατιωτικό νεκροταφείο παραχωρήθηκε το 1890 από το Ελληνικό Δημόσιο (Υπ. Οικονομικών) στο Δήμο Πειραιώς, που με τη σειρά του δώρισε τον χώρο με συμβολαιογραφικό έγγραφο στο τουρκικό δημόσιο για χρησιμοποίησή του ως Μωαμεθανικό κοιμητήριο. Τέλος, από τα στοιχεία τα οποία υπάρχουν στο ΓΕΕΘΑ, σημειώνεται ότι δεν υπάρχει στην Τουρκία ελληνικό στρατιωτικό νεκροταφείο."

Λεπτομέρεια από χάρτη τοπωνυμίων - Στην άκρη αριστερά "Τούρκικο Νεκροταφείο"

Σχετικό με το προαναφερθέν συμβάν, το οποίο είχε καταγγελθεί από το τουρκικό Υπουργείο Εξωτερικών, η Ελληνική Κυβέρνηση είχε προβεί σε ανακοίνωση διαμαρτυρίας και καταδίκης. Βέβαια, από διάφορες πλευρές υπήρξαν υπόνοιες ότι ίσως η εν λόγω επίθεση να αποτελούσε έργο προβοκατόρων ή πρακτόρων δίχως όμως να αποκλείεται η εκδοχή ανεγκέφαλων αυτουργών.

Άξιο μνείας είναι επίσης το γεγονός πως το εν λόγω νεκροταφείο θεωρείται από τους Τούρκους ως χώρος "μαρτύρων" και γι'αυτό το λόγο, κάθε καλοκαίρι λαμβάνει χώρα συγκεκριμένη τελετή απόδοσης τιμών στους "μάρτυρες" και καταθέσεις στεφάνων στο Ηρώον εντός του κοιμητηρίου. Σύμφωνα με μαρτυρίες των κατοίκων, όποτε λαμβάνει χώρα η συγκεκριμένη τελετή, όλοι οι δρόμοι γύρω από το Τούρκικο Νεκροταφείο γεμίζουν με αστυνομικές δυνάμεις οι οποίες αποκλείουν την περιοχή προς αποφυγήν επεισοδίων. Ο τελευταίος Οθωμανός φέρεται να ενταφιάστηκε στο Τούρκικο Κοιμητήριο κατά το έτος 1954 πλην όμως, κατά τη δεκαετία του 1980, φέρεται υπήρξε προσπάθεια ενταφιασμού και άλλων Τούρκων, οι οποίες σταμάτησαν μετά από παρέμβαση των κατοίκων και του τότε δημάρχου Πειραιώς Γιάννη Παπασπύρου. Επίσης, αξιοπερίεργο είναι το γεγονός πως κατά το έτος 2008, υπήρξαν καταγγελίες των κατοίκων της περιοχής οι οποίοι ανέφεραν πως συνεργεία εργατών της Τουρκικής Πρεσβείας άνοιξαν νέους τάφους εντός των οποίων τοποθέτησαν οστά. Μετά από σχετικές έρευνες όλα τα παραπάνω αποδόθηκαν σε εργασίες συντήρησης του Νεκροταφείου.  

Το Τούρκικο Νεκροταφείο της Παλαιάς Κοκκινιάς όπως παρουσιάζεται σε τουρκική κυβερνητική ιστοσελίδα:

Δίχως καμία αμφιβολία, γύρω από την ύπαρξη του Τουρκικού Στρατιωτικού Νεκροταφείου της Παλαιάς Κοκκινιάς, το οποίο θεωρείται Νεκροταφείο Πεσόντων και κατά συνέπεια προστατεύεται από διεθνείς συμβάσεις, επικρατεί μια "περίεργη" σιωπή, η οποία χαρακτηρίζει τόσο τους κατοίκους της περιοχής, οι οποίοι αναφέρονται στο Κοιμητήριο με αρκετή μυστικοπάθεια όσο και την Τουρκική Πρεσβεία στην Αθήνα, η οποία από την πλευρά της αρνείται να δώσει οποιαδήποτε πληροφορία σχετικά με το νεκροταφείο και βεβαίως αρνείται οποιαδήποτε επίσκεψη / ξενάγηση σε αυτό.  

Στις δυο επόμενες αεροφωτογραφίες - υπό διαφορετικό σημείο λήψης η καθεμιά - έχει σημανθεί με ένα ενδεικτικό μαύρο βέλος ο χώρος του Τουρκικού Νεκροταφείου σε σχέση με τα υπόλοιπα σημεία αναφοράς της περιοχής, ήτοι την οδό Αγίων Ανάργυρων, την ομώνυμη εκκλησία και τις προσφυγικές πολυκατοικίες.

Αφού λοιπόν η φωτογράφηση των ενδότερων του Τουρκικού Κοιμητηρίου στάθηκε αδύνατη, ο φωτογραφικός φακός αρκέστηκε στη φωτογράφηση δυο μικρών αιλουροειδών τα οποία κατοικοεδρεύουν εντός του τουρκικού εδάφους και σιτίζονται λογικά από κατοίκους της περιοχής οι οποίοι αφήνουν τροφή εντός του νεκροταφείου μέσα από τα κάγκελα:

Διαβάστε σχετικά θέματα:

Το πρώτο νεκροταφείο του Πειραιά στον Άγιο Διονύσιο

Το Μνήμα του Γάλλου - Έρευνα (Μέρος Α')

Το Μνήμα του Γάλλου - Έρευνα (Μέρος Β')

Το νεκροταφείο της Αναστάσεως

Το κοιμητήριο των Καθολικών (Νεκροταφείο της Αναστάσεως)

Το μνημειακό νεκροταφείο του Ρωσικού Ναυτικού (Νεκροταφείο της Αναστάσεως)

Κείμενο - Πηγές:

Το κείμενο είναι πρωτότυπο, προϊόν προσωπικής έρευνας, προσωπικής εργασίας και προσωπικών εκτιμήσεων.

Στοιχεία και πληροφορίες έχουν ληφθεί από τις κάτωθι πηγές:

• "Πειραιάς 1834-1912", Σταματίνα Μαλικούτη, Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς
• Μεγάλο Πειραϊκό Λεύκωμα, Χρήστου Πατραγά, Εκδόσεις Μυτιληναίος, Πειραιάς, 2004
• Μέγας Οδηγός Πειραιώς 1928-1929
• ΥΠΕΘΑ
• Τύπος Εποχής

Φωτογραφίες:

• Όλες οι σύγχρονες φωτογραφίες του αφιερώματος ανήκουν στον γράφοντα το ιστολόγιο, διέπονται από κανόνες πνευματικής ιδιοκτησίας και προέρχονται από την προσωπική μου φωτογραφική σελίδα (ALL RIGHTS RESERVED).
• Απαγορεύεται ρητά η χρήση, προβολή, αντιγραφή ή/και αναδημοσίευση με οποιοδήποτε τρόπο ή μέσο.
• Όσοι παρανομούν διώκονται σύμφωνα με τις ισχύουσες διατάξεις του νόμου περί πνευματικής ιδιοκτησίας.

Ευχαριστίες:

• Ευχαριστώ θερμά τον κ. Γιώργο Βεράνη για το έναυσμα και τη βοήθεια σε αυτή τη φωτογραφική βόλτα.