Η ΖΥΘΟΠΟΙΙΑ ΤΩΝ ΑΦΩΝ ΚΛΩΝΑΡΙΔΗ ΚΑΙ Η ΒΙΛΑ ΤΗΣ ΟΔΟΥ ΠΑΤΗΣΙΩΝ

Στην Αθήνα των αρχών του 20ου αιώνα, τα αδέλφια Μιλτιάδης και Ερρίκος Κλωναρίδης ιδρύουν μια Ομόρρυθμη Εταιρία υπό την επωνυμία "Ζυθοποιία και Παγοποιεία Μ. & Ε. Κλωναρίδης Ο.Ε." με κύριο αντικείμενο απασχόλησης την παραγωγή ζύθου και πάγου. Νωρίτερα, ο Ερρίκος Κλωναρίδης είχε προχωρήσει στην αγορά ενός οικοπέδου περίπου 5.500 πήχεων, στο προάστιο των Πατησίων, το οποίο εκείνη την εποχή αποτελούσε ακόμη έναν εξοχικό προορισμό της πόλεως της πρωτεύουσας. Οι αδελφοί Κλωναρίδη, φέρονται να επένδυσαν περί το 1,5 εκατομμύριο δραχμές για τη κατασκευή και δημιουργία του εργοστασίου της οδού Πατησίων, έχοντας ως παρακαταθήκη την πρότερη εμπειρία τους στον κλάδο της ζυθοποιίας, στον οποίο είχαν δραστηριοποιηθεί στη Γαλλία (Λυών) και στην Αίγυπτο (Αλεξάνδρεια, Κάιρο). 

• Το Εργοστάσιον Ζυθοποιίας και Παγοποιίας Μ. & Ε. Κλωναρίδης

Η κατασκευή των βιομηχανικών εγκαταστάσεων των αδελφών Κλωναρίδη ολοκληρώθηκε το 1902. Ο μηχανολογικός εξοπλισμός με τον οποίον επανδρώθηκε η επιχείρηση εισήχθη από την Γερμανία ενώ Γερμανοί μηχανικοί και τεχνίτες επέβλεψαν την εγκατάστασή του. Σύμφωνα με τα αναφερόμενα στις διάφορες πηγές, η παραγωγική δυναμικότητα του παγοποιείου υπολογιζόταν περί τις 12.000 στήλες πάγου ανά εικοσιτετράωρο, ενώ ο αντίστοιχος αριθμός για τη ζυθοποιεία ανερχόταν σε 200 εκατόλιτρα την ημέρα. Η παραγωγική δυναμικότητα του εργοστασίου των αδελφών Κλωναρίδη υπερκάλυπτε τις ανάγκες της τότε ελληνικής αγοράς, γεγονός το οποίο φανερώνει ότι οι αδελφοί Κλωναρίδη προσδοκούσαν και επιδίωκαν πέραν της κατάκτησης ενός μεριδίου της ελληνικής αγοράς και στη διενέργεια εξαγωγών ζύθου, κυρίως προς την Αίγυπτο και τη Μέση Ανατολή. 

Το παγοποιείο των αδελφών Κλωναρίδη ξεκίνησε τη λειτουργία του την 1η Μαρτίου του 1903 ενώ τα εγκαίνια του ζυθοποιείου πραγματοποιήθηκαν στις 26 Δεκεμβρίου του ιδίου χρόνου.

Στις σελίδες του ημερησίου Τύπου εκείνης της εποχής καταγράφονται λεπτομερώς τα εγκαίνια του ζυθοποιείου, τα οποία προσέλκυσαν στην οδό Πατησίων χιλιάδες απλού κόσμου αλλά και διαφόρους επισήμους (υπουργοί, βουλευτές, ιερείς, ο Μητροπολίτης Αθηνών, οι δήμαρχοι Αθηνών και Πειραιώς κ.α.). "Είναι αδύνατον να περιγραφή τι έγεινε χθες με τα εγκαίνια του κολοσσαίου ζυθεργοστασίου των Πατησίων. Ουδέποτε βιομηχανικόν γεγονός ετιμήθη με τοιούτον παναθηναϊκόν συναγερμόν. Ημπορεί να ειπή κανείς ότι τα εγκαίνια της μπύρας Κλωναρίδου ηρήμωσαν τας Αθήνας, διότι η πρωτεύουσα από της 2ας μ.μ. εξέπεμπε κύματα κόσμον προς τα Πατήσια. Από δεκαετίας ουδέποτε η οδός Πατησίων παρουσίασεν αυτό το έκλαμπρο θέαμα [...]" τόνιζε μεταξύ των άλλων η εφημερίδα ΣΚΡΙΠ στο φύλλο της 27ης Δεκεμβρίου του 1903:  

Μελετώντας τον Ημερήσιο Τύπο της πρώτης δεκαετίας του 20ου αιώνα, συναντούμε πολλές αναφορές / καταχωρήσεις / άρθρα στα οποία εμπλέκονται οι αδελφοί Κλωναρίδη. Κατά το έτος 1904, οι αδελφοί Κλωναρίδη στρέφονται με σχετικό υπόμνημα ενάντια στο νέο νόμο περί ζυθοποιίας που προέβλεπε αύξηση του δασμού επί της βύνης ενώ παράλληλα την ίδια χρονιά κυκλοφορούν φιάλες ζύθου Κλωναρίδου μικρότερου μεγέθους με μηχανικό πώμα:

Το έτος 1905, οι αδελφοί Κλωναρίδη λαμβάνουν τον τιμητικό τίτλο του Προμηθευτού της Βασιλικής Αυλής:

Περιττό να αναφέρουμε ότι μέσα σε λίγο χρονικό διάστημα από την εισαγωγή του στην ελληνική αγορά, ο ζύθος Κλωναρίδου είχε γίνει δεκτός με μεγάλο ενθουσιασμό από πολλούς λάτρεις / πότες ζύθου και το εργοστάσιο της οδού Πατησίων είχε μετατραπεί σε σημείο αναφοράς για διάφορες κοινωνικές και κοσμικές εκδηλώσεις. 

Επίσης, κατά την πρώτη δεκαετία του 20ου αιώνα, μπορεί κάποιος να εντοπίσει στον Ημερήσιο Τύπο πάμπολλες διαφημιστικές καταχωρήσεις / δηλώσεις ζυθοπωλείων, ζυθεστιατορίων, κοσμικών κέντρων, ξενοδοχείων κλπ. όπου προσφερόταν ζύθος Κλωναρίδου:

Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι την ίδια περίοδο ο Ημερήσιος Τύπος γίνεται πεδίο διασταύρωσης αλληλοκατηγοριών και αλληλοπροκλήσεων μεταξύ των αδελφών Κλωναρίδη και του μεγάλου ανταγωνιστή Καρόλου Ι. Φιξ, με την ανταλλαγή αλλεπάλληλων επιστολών επί διαφόρων θεμάτων. Η προϋπάρχουσα επιχείρηση του Καρόλου Φιξ αντιμετώπισε εξαρχής ανταγωνιστικά την επένδυση των αδελφών Κλωναρίδη εφαρμόζοντας μια επιθετική πολιτική πωλήσεων και τιμολόγησης.

Ενδεικτική ολοσέλιδη δίγλωσση διαφημιστική καταχώρηση του Εργοστασίου Ζυθοποιίας Μ. και Ε. Κλωναρίδου μέσα από τις σελίδες Οδηγού της πόλεως των Αθηνών του έτους 1906:

Κατά το έτος 1908, ιδρύεται στο Λονδίνο η εταιρία M & H Klonaridis Limited, με έδρα και γραφεία επί της οδού King William Street και αρχικό κεφάλαιο 160.000 λίρες, επιχείρηση η οποία εξαγόρασε το Εργοστάσιο Ζυθοποιίας και Παγοποιίας της Ο.Ε. των αδελφών Κλωναρίδη: 

Η M. & H. Klonaridis Limited προχώρησε σε μια νέα επένδυση η οποία αφορούσε την κατασκευή και λειτουργία ενός σύγχρονου βυνοποιείου, με σκοπό τη χρησιμοποίηση ελληνικού κριθαριού και την παύση των σχετικών εισαγωγών.  Με την ολοκλήρωση της εν λόγω επενδυτικής κίνησης, η επιχείρηση των αδελφών Κλωναρίδη διέθετε μια σύγχρονη για τα δεδομένα της εποχής καθετοποιημένη μονάδα παραγωγής / ζυθοποιίας.

Ενδεικτικός τίτλος 20 μετοχών εις τον κομιστή της επιχείρησης M & H Klonaridis Limited: 

Το καλοκαίρι του 1908, ξεσπά ένα σκάνδαλο οικονομικής φύσεως καθώς οι αδελφοί Κλωναρίδη κατηγορούνται για κατάχρηση, λαθρεμπόριο και παραβίαση του φορολογικού νόμου περί εισαγωγής πεφρυγμένης βύνης για την παραγωγή ζύθου από το Τελωνείο Πειραιώς. 

Το ζήτημα απασχόλησε την ελληνική δικαιοσύνη και τον Ημερήσιο Τύπο για αρκετά χρόνια και αποτέλεσε ουσιαστικά την αρχή του τέλους για την επιχείρηση των αδελφών Κλωναρίδη. Μάλιστα τον χειμώνα του έτους 1911, ο Ερρίκος Κλωναρίδης συνελήφθη λόγω χρεών ενώ το εργοστάσιο της οδού Πατησίων σφραγίστηκε. 

Πάντως, κατά τη δεκαετία 1910-1920, ο μεγάλος ανταγωνισμός Φιξ - Κλωναρίδη συνεχίστηκε αμείωτος με επίκεντρο την ποιότητα του προσφερόμενου ζύθου και εκφράστηκε μέσω νέας ανταλλαγής επιστολών διαμέσου του Τύπου της εποχής. 

Έτος 1918 - Ζύθος Κλωναρίδου στη στοά Ριζάρη στον Πειραιά

Η δεκαετία του 1920 αποτελεί το κύκνειο άσμα της ζυθοποιίας Κλωναρίδου. Το καλοκαίρι του 1926, η εταιρία "Γ. Κ. Δρακούλης και Σια" του πλοιοκτήτη Γεωργίου Δρακούλη, ως διάδοχος εταιρία της εταιρίας των αδελφών Κλωναρίδη, θα μεταβιβάσει το εργοστάσιο της οδού Πατησίων στην Ομόρρυθμο Εταιρία "Υιοί Καρόλου Φιξ Ο.Ε." με την οποία συγχωνεύτηκε δημιουργώντας την εταιρία "Κάρολος Φίξ Α.Ε. Βιομηχανία Ζύθου, Βύνης, Πάγου και Ανθρακικού Οξέως".

Μετά την ιδιοκτησιακή αλλαγή, το εργοστάσιο της οδού Πατησίων συνέχισε τη λειτουργία του μονάχα ως αποθηκευτικός χώρος, βυνοποιείο - για την κάλυψη των αναγκών σε βύνη της εταιρίας Φιξ - καθώς και ως παγοποιείο. Μάλιστα, τούτη η χρήση του ως παγοποιείο το έκανε γνωστό σε αρκετό κόσμο απλά ως "Παγοποιείο Φιξ" ενώ άλλοι το ονομάτιζαν ως "Φιξ Πατησίων"

Το πρώην εργοστάσιο των αδελφών Κλωναρίδη κατά τη δεκαετία του 1930

Βέβαια ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του 1920, μπορεί κανείς να συναντήσει σε καταχωρήσεις του Τύπου το τοπωνύμιο "Κλωναρίδου" ή "Στάσις Κλωναρίδου", το οποίο διασώθηκε μέχρι και τις ημέρες μας. 

Έτος 1961 - Στάσις Κλωναρίδου (Πατήσια)

Στην κάτωθι λεπτομέρεια από ήμι-κτηματολογικό χάρτη των Αθηνών των μέσων του 20ου αιώνα, έχει σημανθεί με χρώμα η ζυθοποιία Φιξ (Κλωναρίδη) στα Κάτω Πατήσια:

Το υπό εξέτασιν εργοστάσιο της οδού Πατησίων μετά την οικονομική κατάρρευση της Φιξ στις αρχές της δεκαετίας του 1980 κατέληξε στην Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος ενώ, κατά το έτος 1993, ο χώρος του εργοστασίου περιήλθε μέσω πλειστηριασμού στην κατοχή του Δήμου Αθηναίων με σκοπό την κάλυψη των αναγκών της περιοχής σε κοινόχρηστους και κοινωφελείς χώρους. Τον Αύγουστο του 2000, επί δημαρχίας Δ. Αβραμόπουλου, ελήφθη η αμφισβητούμενη και κατακριτέα από πολλούς απόφαση κατεδάφισης του ερειπωμένου παλαιού εργοστασίου και η δημιουργία ενός πάρκου.

Η όψη του πάρκου που έχει λάβει την ονομασία πάρκο Φιξ - Κλωναρίδη σε μια αεροφωτογραφία των αρχών του 21ου αιώνα:

• Η έπαυλις (βίλα) Κλωναρίδη

Η έπαυλις (βίλα) της οικογενείας Κλωναρίδη, σύμφωνα με κάποιες πηγές φέρεται να έχει κατασκευαστεί την ίδια περίοδο με το εργοστάσιο, ήτοι κατά το διάστημα 1900-1902, ενώ έτερες πηγές καταγράφουν πως η εν λόγω έπαυλις προϋπήρχε από τα τέλη του 19ου αιώνα και αποκτήθηκε από την οικογένεια Κλωναρίδη μετά την αγορά του οικοπέδου όπου ανεγέρθη το εργοστάσιο. Στην πάλαι ποτέ κόκκινη έπαυλη, η οποία φέρεται να έχει σχεδιαστεί από το διάσημο αρχιτέκτονα Ερνέστο Τσίλλερ (Ernst Ziller), στεγάστηκε η οικογένεια του Ερρίκου Κλωναρίδη μέχρι το έτος 1977 (κατ'άλλους το 1980). Παρότι το γειτονικό εργοστάσιο των αδελφών Κλωναρίδη και όλο το οικόπεδο είχε περάσει στην ιδιοκτησία της οικογενείας Φιξ από τα τέλη της δεκαετίας του 1920, η έπαυλις είχε παραχωρηθεί βάσει συμφωνίας στην οικογένεια του κάτωθι εικονιζόμενου Ερρίκου Κλωναρίδη. 

Ο Ερρίκος Κλωναρίδης στο σαλόνι της βίλας του

Στις μέρες μας (21ος αιώνας), η πάλαι ποτέ πλούσια σε αρχιτεκτονικά και διακοσμητικά στοιχεία έπαυλις είναι ερειπωμένη ενώ έχει κηρυχθεί ως διατηρητέο κτίριο. Διάσπαρτες αναφορές από το διαδίκτυο καθώς και προφορικές μαρτυρίες αναφέρουν πως μια εκ των δυο κορών του Ερρίκου Κλωναρίδη, η Τζούλια (σσ. η έτερη κόρη ονομαζόταν Ασπασία) φέρεται να έζησε μόνη της εντός της υπό εξέτασιν βίλας τουλάχιστον μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1990 άνευ ηλεκτρικού ρεύματος (από το 1987) και άνευ νερού (από το 1999). 

Στις αρχές της δεκαετίας του 2010, η εικόνα που αντίκριζαν οι επισκέπτες τόσο στο πάρκο όσο και πέριξ της επαύλεως υπήρξε εντελώς αποκαρδιωτική: πλήθος απορριμμάτων, πάρα πολλές χρησιμοποιημένες σύριγγες και μια παρέα αλλοδαπών να παίζουν σκάκι σε ένα παγκάκι του πάρκου με την αίσθηση μιας τριτοκοσμικής κατάστασης ενός ακόμη ανοιχτού δημοσίου χώρου στο κέντρο της Αθήνας να είναι διάχυτη σε κάθε μας βήμα.

Η έπαυλις Κλωναρίδου στέκει ερειπωμένη, με σαφή τα σημάδια τόσο της φθοράς του χρόνου όσο και των βανδαλισμών από ανθρώπινα χέρια:

Παρατηρώντας την ερειπωμένη έπαυλη μπορούσε κάποιος να παρατηρήσει ορισμένες από τις προσθήκες που έγιναν στο αρχικό κτίριο στο πέρασμα των δεκαετιών, όπως επίσης, σε ορισμένα σημεία, απομεινάρια του κόκκινου χρωματισμού που κάποτε χαρακτήριζε τις προσόψεις του εν λόγω κτιρίου. 

Κάποια λιγοστά ακροκέραμα (ανθέμια) με αρκετές φθορές επιβίωναν ακόμη στη στέγη του κτιρίου στις αρχές της δεκαετίας του 2010:

Ομοίως, στον άνω όροφο, διασώζονταν τα μπαλούστρα του μοναδικού εξώστη, πάνω από το πρόστυλο της κεντρικής εισόδου της οικίας:

Με προσοχή, ο φωτογραφικός φακός του ιστολογίου του MLP κατέγραψε ορισμένες λεπτομέρειες από το εσωτερικό του κτιρίου, μέσα από τα ανοίγματα και τις τρύπες που υπήρχαν στις εξώπορτες και τα παράθυρα του ισογείου της εγκαταλειμμένης επαύλεως:

Λίγα μέτρα παραπέρα, ένα βοηθητικό κτίριο, απλής αρχιτεκτονικής και δομής, το οποίο βρισκόταν στο τμήμα του οικοπέδου - πάρκου προς την οδό Τσίλλερ, έστεκε εξίσου ερειπωμένο, με εμφανή τα σημάδια της ανθρώπινης παραβατικής συμπεριφοράς. 

Η πρώτη φωτογραφική επίσκεψη στην εγκαταλειμμένη έπαυλη Κλωναρίδου ολοκληρώθηκε με μια τελευταία λήψη από την οδό Πατησίων, με την ευχή της άμεσης υλοποίησης  όλων των σχεδίων που κατά καιρούς έχουν δει το φως της δημοσιότητας σχετικά με τη διάσωση και την αποκατάσταση του αξιόλογου αυτού διατηρητέου κτιρίου.

• Πάρκο Φιξ / Κλωναρίδου και βίλα Κλωναρίδη: Σύγχρονες Εξελίξεις

Στις 4 Μαΐου του έτους 2020 η έπαυλις Κλωναρίδη, της οποίας τα ισόγεια ανοίγματα είχαν σφραγιστεί, τυλίχθηκε στις φλόγες. Χάρη στην έγκαιρη επέμβαση της Πυροσβεστικής Υπηρεσίας η οποία ενήργησε με 18 πυροσβέστες και 6 οχήματα, η πυρκαγιά τέθηκε υπό έλεγχο παρουσία του δημάρχου Αθηναίων Κώστα Μπακογιάννη. Δυστυχώς στο αρχοντικό Κλωναρίδη σημειώθηκαν εκτεταμένες ζημίες ενώ το μεγαλύτερο τμήμα της οροφής του κτιρίου κατέρρευσε. Άμεσα ο Δήμος Αθηναίων τοποθέτησε προστατευτικές λαμαρίνες γύρω από το υπό εξέτασιν ακίνητο αποκλείοντας κάθε δυνατότητα πρόσβασης σε αυτό.

Την άνοιξη της επόμενης χρονιάς (2021) ξεκίνησε από το Δήμο Αθηναίων με την υποστήριξη της Ολυμπιακής Ζυθοποιίας και της FIX Hellas η προγραμματισμένη ανάπλαση του Πάρκου Φιξ σύμφωνα με τις σύγχρονες προδιαγραφές και τις διεθνείς τάσεις της αρχιτεκτονικής τοπίου και του περιβαλλοντικού σχεδιασμού. Οι εργασίες ανάπλασης του Πάρκου Φιξ ολοκληρώθηκαν τον Μάιο του 2021 ενώ κατά τον μήνα Ιούλιο του ιδίου χρόνου ο Δήμος Αθηναίων προχώρησε στην επαναλειτουργία του γειτονικού ιστορικού θερινού κινηματογράφου ΑΒ ο οποίος παρέμεινε ανενεργός επί τρεις δεκαετίες.

Στα τέλη Φεβρουαρίου του έτους 2022 εκίνησαν οι εργασίες αποκατάστασης της ιστορικής διατηρητέας βίλας Κλωναρίδη.

Η όψη της βίλας Κλωναρίδη κατά το θέρος του έτους 2023, μετά την ολοκλήρωση των εργασιών αντιστήριξης και αναστήλωσης του κτιρίου.

Κείμενο - Πηγές:

Το κείμενο είναι πρωτότυπο, προϊόν προσωπικής έρευνας, προσωπικής εργασίας και προσωπικών εκτιμήσεων. Στοιχεία και πληροφορίες ελήφθησαν από τις κάτωθι πηγές:

• ¨Η δημιουργία και ιστορική διαδρομή του κλάδου της Ελληνικής Ζυθοποιίας", Παναγής Μάμος
• Ελευθεροτύπια
• Ημερήσιος Τύπος - Οδηγοί Πόλεως

Φωτογραφίες:

• Όλες οι σύγχρονες φωτογραφίες του αφιερώματος ανήκουν στον γράφοντα το ιστολόγιο, διέπονται από κανόνες πνευματικής ιδιοκτησίας και προέρχονται από την προσωπική μου φωτογραφική σελίδα (ALL RIGHTS RESERVED).
• Απαγορεύεται ρητά η χρήση, προβολή, αντιγραφή ή/και αναδημοσίευση με οποιοδήποτε τρόπο ή μέσο.
• Όσοι παρανομούν διώκονται σύμφωνα με τις ισχύουσες διατάξεις του νόμου περί πνευματικής ιδιοκτησίας.

Ευχαριστίες:

• Θα ήθελα να ευχαριστήσω τον κ. Δημήτριο Αμοργιανιώτη για το έναυσμα της πρώτης φωτογραφικής βόλτας στο πάρκο Φιξ-Κλωναρίδη και στην εγκαταλειμμένη έπαυλη κατά τον Σεπτέμβριο του έτους 2012 καθώς και για τη βοήθεια για τη συγγραφή του αφιερώματος.